نقد و بررسی
نقد Everything Is Copy | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
پرتره‌ای میان زندگی و روایت «Everything Is Copy» مستندی دربارهٔ نورا افرون است؛ نویسنده، روزنامه‌نگار، مقاله‌نویس و فیلم‌سازی که صدای شوخ، تیزبین و شخصی‌اش در فرهنگ عامهٔ آمریکا ردپایی ماندگار گذاشت. اما فیلم ساختهٔ پسر او، جیکوب برنستاین، صرفاً شرح کارنامه‌ای موفق نیست. موضوع اصلی‌اش رابطهٔ پیچیدهٔ زندگی با نوشتن است: این‌که تجربه چگونه به خاطره بدل می‌شود، خاطره چگونه شکل داستان می‌گیرد و داستان، گاه، از واقعیت ماندگارتر می‌شود.
عنوان فیلم نیز به همان گفتهٔ خانوادگی اشاره دارد که هر اتفاقی، حتی تلخ‌ترین تجربه‌ها، روزی می‌تواند مادهٔ خام نوشتن شود. این ایده، هم کلید فهم جهان افرون است و هم پرسشی اخلاقی که مستند پیوسته به آن بازمی‌گردد: چه چیزهایی از زندگی دیگران را می‌توان به روایت تبدیل کرد؟ زندگی‌نامه‌ای با صدای خودِ سوژه فیلم مسیر حرفه‌ای افرون را از روزنامه‌نگاری تا مقاله‌نویسی، داستان‌نویسی و سینما دنبال می‌کند.
این مسیر به‌جای آن‌که به فهرستی از آثار و موفقیت‌ها تقلیل یابد، در پیوند با خلق‌وخو و نگاه او به جهان شکل می‌گیرد. افرون در نوشته‌هایش از امور روزمره، روابط انسانی، بدن، پیری، عشق و شکست سخن می‌گفت؛ موضوعاتی که در ظاهر کوچک‌اند، اما با ذهن دقیق و لحن خاص او به مادهٔ ادبی بدل می‌شدند.
مستند با کنار هم گذاشتن گفته‌های او، تصاویر آرشیوی و خاطرات نزدیکانش، نشان می‌دهد که صدای نویسندگی‌اش تنها ابزار بیان نبود؛ شیوه‌ای برای فهمیدن و سامان‌دادن به تجربه بود. یکی از امتیازهای فیلم آن است که زندگی شخصی و حرفه‌ای افرون را دو قلمرو جدا از هم نمی‌بیند. در جهان او، تجربهٔ زیسته از نوشتن جداشدنی نیست؛ از همین رو، زندگی‌نامه وقتی جذاب‌تر می‌شود که به شیوهٔ تبدیل تجربه به اثر بپردازد.
« اما فیلم ساختهٔ پسر او، جیکوب برنستاین، صرفاً شرح کارنامه‌ای موفق نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، این انتخاب بهای خود را دارد: فیلم گاهی میان دوره‌ها و موضوعات حرکت می‌کند، بی‌آن‌که همیشه پیوندی روشن میان آن‌ها بسازد. تماشاگر با انبوهی از جزئیات و خاطره‌ها روبه‌روست، اما نه همهٔ آن‌ها در ساختاری یکپارچه به هم می‌رسند. صمیمیتِ امتیاز و محدودیت حضور جیکوب برنستاین در مقام پسر و فیلم‌ساز، به اثر دسترسی عاطفی و روایی ویژه‌ای می‌دهد.
او فقط زندگی یک چهرهٔ عمومی را بازسازی نمی‌کند؛ می‌کوشد مادرش را دوباره از خلال نوشته‌ها، تصاویر و گفته‌های دیگران بشناسد. این نزدیکی، لحن مستند را از زندگی‌نامه‌ای رسمی دور می‌کند و امکان می‌دهد پرسش‌هایی خانوادگی و شخصی در متن فیلم حضور داشته باشند. رابطهٔ میان مادر و پسر، و کنجکاوی برنستاین دربارهٔ این‌که نوشتنِ بی‌پرده چه معنایی برای خانواده داشته، به فیلم بُعدی تأمل‌برانگیز می‌بخشد.
اما همین نزدیکی، محدودیت نیز ایجاد می‌کند. فیلم به‌ندرت از فاصله‌ای انتقادی به افرون نگاه می‌کند و تحسینِ آشکار اطرافیان گاه بر پیچیدگی‌های احتمالی او سایه می‌اندازد. اثر می‌خواهد صادق و صمیمی باشد، ولی صمیمیت همیشه به معنای بی‌طرفی نیست. ازاین‌رو، گاه احساس می‌شود که فیلم به جای کاوش کامل در تناقض‌های شخصیت افرون، ترجیح می‌دهد از او تصویری گرم و دوست‌داشتنی حفظ کند.
این احتیاط، به‌ویژه در بخش‌هایی که می‌توانستند به دشواری‌های رابطه‌ها یا پیامدهای نوشتن از زندگی نزدیکان بپردازند، محسوس است. شهادت‌ها و چهره‌های چندگانه گفت‌وگو با خانواده، دوستان و همکاران از عناصر اصلی مستند است. هر یک از این روایت‌ها بخشی از شخصیت افرون را روشن می‌کند: نویسنده‌ای با نگاهی تیز، همکاری خلاق و پرانرژی، دوستی شوخ‌طبع و زنی که زندگی خصوصی‌اش را به مادهٔ هنری بدل می‌کرد.
« تماشاگر با انبوهی از جزئیات و خاطره‌ها روبه‌روست، اما نه همهٔ آن‌ها در ساختاری یکپارچه به هم می‌رسند. »
شخصیت‌ها و اجرا
کنار هم قرار گرفتن صداهای متفاوت، تصویر واحد و صیقلی از او نمی‌سازد؛ افرون در هر خاطره اندکی دیگرگون جلوه می‌کند و همین تفاوت‌ها به پرتره جان می‌بخشند. بااین‌همه، اتکای فراوان به خاطرات نزدیکان گاه مانع نفوذ عمیق‌تر می‌شود. شاهدان فیلم عمدتاً از درون دایرهٔ آشنایان و همکاران افرون می‌آیند و بنابراین روایت، بیش از آن‌که او را در بافت گسترده‌تر اجتماعی و فرهنگی بسنجد، بر تجربه‌های فردی و خاطرات جمعی تکیه دارد.
برخی گفته‌ها به روشن‌شدن خلق‌وخو یا روابط کاری او کمک می‌کنند، اما بعضی دیگر بیشتر در حد حکایت باقی می‌مانند. نتیجه، مجموعه‌ای زنده از صداهاست که همیشه به تحلیل منسجم تبدیل نمی‌شود. آرشیو، تدوین و ریتم روایت تصاویر آرشیوی و بخش‌هایی از آثار افرون، حضور او را از سطح خاطره‌ها فراتر می‌برند.
دیدن و شنیدن خودِ او، در کنار روایت دیگران، یادآور این است که میراث هنرمند تنها در شرح زندگی‌اش خلاصه نمی‌شود؛ در لحن، انتخاب واژه‌ها و شیوهٔ حضورش در قاب نیز زنده می‌ماند. فیلم به‌خوبی از نیروی این مواد بهره می‌گیرد و اجازه می‌دهد شوخ‌طبعی افرون، بی‌واسطه‌تر از توصیف‌های اطرافیان، فضای اثر را شکل دهد.
با وجود این، پیوند میان بخش‌های فیلم همواره استوار نیست. حرکت از دوره‌ای از زندگی به دوره‌ای دیگر گاهی شتاب‌زده است و ساختار بیشتر به زنجیره‌ای از خاطره‌ها و نمونه‌ها شباهت پیدا می‌کند تا روایتی با قوس روشن. پراکندگی تا حدی با موضوع فیلم تناسب دارد: زندگی خلاق را نمی‌توان همیشه به خطی منظم فروکاست.
« بااین‌همه، اتکای فراوان به خاطرات نزدیکان گاه مانع نفوذ عمیق‌تر می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما این توجیه همهٔ دشواری‌های ریتم را برطرف نمی‌کند؛ برخی گذارها چنان سریع‌اند که اهمیت یک تجربه یا اثر مجال کافی برای شکل‌گرفتن پیدا نمی‌کند. شوخ‌طبعی در کنار آسیب‌پذیری لحن فیلم از بزرگ‌ترین جاذبه‌های آن است. شوخی و طعنه در روایت نه زینتی بیرونی، بلکه بخشی از جهان فکری افرون‌اند.
او از دل موقعیت‌های ناخوشایند امکان ساختن حکایت را می‌دید؛ خنده در این‌جا به معنای انکار رنج نیست، بلکه راهی برای بازپس‌گرفتن اختیار روایت است. مستند هنگامی موفق‌تر می‌شود که نشان می‌دهد این طنز چگونه در کنار اندوه و آسیب‌پذیری قرار می‌گیرد، نه در برابر آن‌ها. در عین حال، فیلم گاه بیش از اندازه به جذابیت همین صدا تکیه می‌کند.
شوخ‌طبعی افرون چنان نیرومند است که می‌تواند دشواری‌های عمیق‌تر را به حاشیه براند یا آن‌ها را به حکایتی خوش‌ساخت تبدیل کند. از این منظر، عنوان فیلم فقط شعاری دربارهٔ نویسندگی نیست؛ تنشی درونی را نیز آشکار می‌کند. آیا تبدیل تجربهٔ دشوار به متن، راهی برای فهم آن است، یا راهی برای مهارکردن چیزی که هنوز حل‌نشده باقی مانده؟
مستند پاسخ قطعی نمی‌دهد، اما ارزشش در طرح همین پرسش نهفته است. میراثی فراتر از آثار مشهور «Everything Is Copy» یادآور می‌شود که میراث افرون تنها به فیلم‌های پرآوازه یا نوشته‌های شناخته‌شده‌اش محدود نیست. اهمیت او در ساختن صدایی شخصی و قابل‌تشخیص نیز هست؛ صدایی که زندگی روزمره را جدی می‌گیرد، بی‌آن‌که آن را از شوخی و تناقض خالی کند.
« شوخ‌طبعی در کنار آسیب‌پذیری لحن فیلم از بزرگ‌ترین جاذبه‌های آن است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مستند در بهترین لحظه‌هایش نشان می‌دهد چگونه این نگاه، مرز میان تجربهٔ خصوصی و فرهنگ عمومی را جابه‌جا کرد و به موضوعاتی که اغلب کم‌اهمیت شمرده می‌شوند، شأن روایی بخشید. بااین‌حال، فیلم در سنجش انتقادی این میراث محتاط می‌ماند. تماشاگر بیشتر با افرونی محبوب و بانفوذ روبه‌رو می‌شود تا با تحلیل کاملی از جایگاه او در تاریخ روزنامه‌نگاری، ادبیات و سینما.
این انتخاب از گرمای عاطفی اثر می‌کاهد؟ نه؛ اما دامنهٔ آن را محدود می‌کند. مستند بیش از آن‌که پژوهشی جامع دربارهٔ آثار افرون باشد، نامه‌ای تصویری و صمیمی به زنی است که حضورش در زندگی خانواده و دوستانش با صدای نوشته‌هایش درآمیخته بود. جمع‌بندی «Everything Is Copy» پرتره‌ای گرم و سرزنده از نورا افرون است که به‌جای فاصله‌گرفتن از موضوعش، از دل پیوند خانوادگی به او نزدیک می‌شود.
آرشیوها، گفت‌وگوهای صریح و صدای ماندگار افرون، تصویری چندوجهی از هنرمندی می‌سازند که زندگی را با دقتی طنزآمیز به روایت بدل می‌کرد. در برابر این قوت، پراکندگی ساختاری، اتکای زیاد به خاطرات نزدیکان و احتیاط ناشی از نگاه پسر به مادر قرار دارد. بااین‌همه، فیلم در طرح پرسشی بنیادی موفق است: وقتی همه‌چیز می‌تواند به مادهٔ خام نوشتن بدل شود، مرز میان صداقت، هنر و حریم دیگران کجا قرار می‌گیرد؟
پاسخ نهایی را نمی‌دهد؛ اما با صدایی انسانی و گاه خنده‌دار، تماشاگر را به اندیشیدن دربارهٔ آن دعوت می‌کند.
« بااین‌حال، فیلم در سنجش انتقادی این میراث محتاط می‌ماند. »
ثبت دیدگاه