وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

شینجوکو به‌مثابه میدان آشوب «Diary of a Shinjuku Thief» ساختهٔ ناگیسا اوشیما، بیش از آن‌که قصه‌ای سرراست دربارهٔ دزدی و دلدادگی باشد، تجربه‌ای سینمایی است که تماشاگر را به دل آشوب شهری و ذهنی شینجوکو می‌برد. مرد جوانی که کتاب می‌دزدد، در کتاب‌فروشی با اومکو آشنا می‌شود و رابطه‌ای میان آن دو شکل می‌گیرد؛ اما فیلم خیلی زود نشان می‌دهد که قرار نیست این آشنایی را در قالب روایتی متعارف دنبال کند.

زندگی این دو با حضور بازیگر کابوکی و مجموعه‌ای از موقعیت‌های ناهمگون درهم می‌آمیزد و خط داستانی، بارها از مسیر آشنای خود منحرف می‌شود. حاصل، فیلمی است که هم می‌تواند مجذوب‌کننده باشد و هم فرساینده؛ تماشاگر را به ادامه‌دادن فرامی‌خواند، اما به‌ندرت دست او را برای فهمیدن همه‌چیز می‌گیرد.

روایتِ گسسته و عامدانه ناآرام یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های اوشیما، کنارگذاشتن پیوستگی روایی معمول است. صحنه‌ها گاه چنان ناگهانی تغییر می‌کنند که پیوندشان با آنچه پیش‌تر دیده‌ایم روشن نیست. فیلم میان لحظه‌های داستانی، گفت‌وگوهای طولانی، اجراهای نمایشی و بخش‌هایی با حال‌وهوای مستند جابه‌جا می‌شود.

این گسست‌ها صرفاً مانعی فنی نیستند؛ بخشی از منطق اثرند. اوشیما می‌خواهد نظم آشنای روایت را برهم بزند و تماشاگر را با تجربه‌ای روبه‌رو کند که در آن معنا به‌تدریج ساخته می‌شود، نه آن‌که از ابتدا به‌روشنی عرضه شود. بااین‌حال، قصد هنری همیشه به نتیجه‌ای کاملاً موفق نمی‌انجامد. پراکندگی فیلم در بخش‌هایی به‌جای آن‌که کنجکاوی برانگیزد، رابطهٔ میان صحنه‌ها را سست می‌کند.

« روایتِ گسسته و عامدانه ناآرام یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های اوشیما، کنارگذاشتن پیوستگی روایی معمول است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بعضی لحظه‌ها به نظر می‌رسد تنها به‌واسطهٔ حال‌وهوا کنار هم قرار گرفته‌اند و نه از دل ضرورتی دراماتیک. بنابراین، دشواری فیلم فقط از پیچیدگی موضوع یا ابهام معنایی نمی‌آید؛ از این نیز ناشی می‌شود که گاهی خود اثر پیوندهای لازم را میان اجزایش برقرار نمی‌کند. میل، آزادی و بدن دزدی در فیلم عملی صرفاً مجرمانه نیست؛ به‌تدریج با میل، خطر و نوعی نافرمانی پیوند می‌خورد.

رابطهٔ مرد جوان و اومکو نیز بر بستری از کشش و تنش شکل می‌گیرد، اما اوشیما آن را به عاشقانه‌ای آرام یا روان‌شناختی محدود نمی‌کند. بدن و میل در این جهان، موضوع بحث، نمایش و کشمکش‌اند؛ گاه به‌مثابه راهی برای سرپیچی از قواعد و گاه به‌عنوان عرصه‌ای که مناسبات قدرت در آن آشکار می‌شوند.

فیلم از تماشاگر می‌خواهد دربارهٔ نسبت آزادی فردی با نظم اجتماعی بیندیشد، بی‌آن‌که پاسخ ساده‌ای پیش رویش بگذارد. در عین حال، پرداخت مکرر به بحث‌های جنسی از نقاط آسیب‌پذیر اثر است. برخی گفت‌وگوها بیش از آن‌که ایده‌ای تازه به جهان فیلم بیفزایند، همان مضمون را با بیان‌هایی دیگر تکرار می‌کنند.

در نتیجه، بخشی از جسارت اثر به پرگویی بدل می‌شود و ممکن است برای تماشاگر خسته‌کننده باشد. این تکرار دو اثر متضاد دارد: از یک سو بر وسواس فیلم نسبت به میل تأکید می‌کند؛ از سوی دیگر، گاه نیروی انتقادی آن را زیر انبوه کلام پنهان می‌سازد. شینجوکو؛ خیابان، کتاب‌فروشی و صحنه شینجوکو در فیلم فقط پس‌زمینهٔ رویدادها نیست؛ حضوری زنده دارد که شکل و ضرباهنگ اثر را تعیین می‌کند.

« بعضی لحظه‌ها به نظر می‌رسد تنها به‌واسطهٔ حال‌وهوا کنار هم قرار گرفته‌اند و نه از دل ضرورتی دراماتیک. »

شخصیت‌ها و اجرا

خیابان‌ها، رفت‌وآمدها و فضای کتاب‌فروشی، جهان فیلم را به محیطی واقعی و روزمره نزدیک می‌کنند، اما این واقعیت پیوسته با اجرا و خیال درمی‌آمیزد. در چنین فضایی، مرز میان آنچه زندگی عادی به نظر می‌رسد و آنچه بخشی از نمایش است، استحکام خود را از دست می‌دهد. حضور آدم‌هایی که به جهان واقعی مکان تعلق دارند، این حس را تقویت می‌کند که فیلم گاهی نه فقط دربارهٔ یک شهر، بلکه در حال مواجهه با خود شهر است.

تلاقی زندگی شخصیت‌ها با فضای کابوکی نیز بر همین بازی میان واقعیت و نمایش می‌افزاید. جهان فیلم به صحنه‌ای بدل می‌شود که نقش‌ها در آن پیوسته جابه‌جا می‌شوند: شخصیت‌ها گاه زندگی می‌کنند و گاه چنان به نظر می‌رسد که در حال اجرای زندگی‌اند. این وجه نمایشی، یکی از راه‌هایی است که اوشیما به کمک آن پرسش‌هایی دربارهٔ هویت و آزادی مطرح می‌کند؛ هرچند گاه به‌جای روشن‌ترکردن مضمون، بر حس بی‌ثباتی و گم‌گشتگی می‌افزاید.

تصویر، نور و نیروی قاب اگر روایت در بسیاری از لحظه‌ها تماشاگر را از خود دور می‌کند، تصویرپردازی بارها او را دوباره به فیلم بازمی‌گرداند. اوشیما و گروه فیلم‌برداری با ترکیب نور و سایه، حرکت دوربین و قاب‌بندی‌های نامتعارف، فضایی می‌سازند که هم شهری است و هم رؤیاگون. دوربین همیشه ناظر بی‌طرف نیست؛ گاه پرشتاب و ناآرام حرکت می‌کند و گاه با انتخاب قاب، فاصله‌ای تأمل‌برانگیز میان ما و کنش شخصیت‌ها به وجود می‌آورد.

بعضی تصویرها چنان ماندگارند که حتی پس از گم‌کردن مسیر روایت نیز در ذهن می‌مانند. تغییر میان فضاهای بصری و اجرایی، به فیلم کیفیتی کولاژگونه می‌دهد. اثر از یک لحن ثابت پیروی نمی‌کند و همین بی‌ثباتی، در بهترین لحظه‌ها، آزادی فرمی آن را آشکار می‌سازد. تصویرها می‌توانند پیش از آن‌که تماشاگر معنای صحنه را دریابد، او را از نظر حسی درگیر کنند.

« در چنین فضایی، مرز میان آنچه زندگی عادی به نظر می‌رسد و آنچه بخشی از نمایش است، استحکام خود را از دست می‌دهد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما این امتیاز بی‌هزینه نیست: گاهی زیبایی قاب‌ها جای پیوند دراماتیک را می‌گیرد و فیلم به مجموعه‌ای از لحظه‌های چشم‌نواز بدل می‌شود که کنار هم نشسته‌اند، بی‌آن‌که همیشه به یک کل منسجم برسند. بازی‌ها و شخصیت‌هایی در حال دگرگونی تادانوری یوکو و ریه یوکویاما در نقش‌های محوری، در جهانی بازی می‌کنند که قواعد ثابتی برای رفتار یا احساس شخصیت‌ها ندارد.

به همین دلیل، اجرای آن‌ها بیش از آن‌که متکی بر تحول روان‌شناختی کلاسیک باشد، با فضای متغیر فیلم هماهنگ می‌شود. شخصیت‌ها گاهی نزدیک و ملموس‌اند و گاهی چنان در دل ایده‌ها و موقعیت‌های نمایشی حل می‌شوند که دسترسی عاطفی به آن‌ها دشوار می‌شود. این فاصله ممکن است برای تماشاگرانی که به شخصیت‌پردازی پیوسته و روشن خو گرفته‌اند، مانع ارتباط باشد.

بازیگر کابوکی و دیگر چهره‌های حاضر در فیلم نیز بر آمیختگی جهان‌های گوناگون می‌افزایند. فیلم به‌جای آن‌که همه را تابع یک لحن واحد کند، ناهمگونی اجراها و حضورها را حفظ می‌کند. نتیجه، نوعی زبری و بی‌قرارى است که با فضای اثر تناسب دارد، اما گاهی تمرکز عاطفی را پراکنده می‌سازد. شخصیت‌ها در اینجا نه همیشه برای آن‌اند که تماشاگر به‌سادگی دوستشان بدارد یا سرنوشتشان را دنبال کند؛ گاهی حضورشان بیشتر بهانه‌ای است برای آزمودن مرز میان قصه، اجرا و گفت‌وگو.

دشواری تماشا و مخاطب مناسب تماشای «Diary of a Shinjuku Thief» به صبر و آمادگی برای روبه‌روشدن با ابهام نیاز دارد. ریتم فیلم کند است و گفت‌وگوهای طولانی، تغییرهای ناگهانی و صحنه‌هایی که پیوندشان با خط اصلی روشن نیست، ممکن است در کنار هم احساس سنگینی ایجاد کنند. اگر تماشاگر در پی قصه‌ای منظم، شخصیت‌هایی با مسیر روشن و پایان‌بندی رواییِ جمع‌وجور باشد، احتمالاً با اثر رابطه‌ای دشوار خواهد داشت.

« به همین دلیل، اجرای آن‌ها بیش از آن‌که متکی بر تحول روان‌شناختی کلاسیک باشد، با فضای متغیر فیلم هماهنگ می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

حتی علاقه به سینمای تجربی نیز تضمین نمی‌کند که همهٔ بخش‌های فیلم به یک اندازه مؤثر باشند. در مقابل، برای بیننده‌ای که از سینما انتظار دارد شکل و روایت را به پرسش بکشد، فیلم می‌تواند تجربه‌ای غنی و بحث‌برانگیز باشد. جذابیتش در آن نیست که تمام رمزهایش را حل کند، بلکه در برخورد میان امر واقعی و نمایشی، میان میل و اقتدار و میان تصویرهای نیرومند و روایتِ گریزپا نهفته است.

فیلم می‌تواند در لحظه تماشاگر را سردرگم کند و در عین حال، کنجکاوی او را زنده نگه دارد؛ تناقضی که هم راز ماندگاری آن است و هم منشأ دشواری‌اش. جمع‌بندی «Diary of a Shinjuku Thief» فیلمی جسور، ناآرام و عمداً ناسازگار با انتظارهای معمول است. تصویرپردازی خلاقانه، بازی با نور و فضا، و آمیختن قصه با اجرا و واقعیت، آن را به اثری متمایز بدل می‌کند.

در سوی دیگر، روایت گسسته، گفت‌وگوهای تکراری و ریتم کش‌دار مانع می‌شوند که این جسارت همیشه به انسجام یا تأثیر عاطفی بینجامد. فیلمی نیست که به‌آسانی با همه ارتباط برقرار کند؛ ارزشش بیشتر در تجربهٔ نامتعارف و پرسش‌هایی است که از دل آشفتگی‌اش سر برمی‌آورند. حتی اگر تمام اجزایش قانع‌کننده نباشند، برخی قاب‌ها و انتخاب‌های فرمی‌اش پس از پایان تماشا در ذهن باقی می‌مانند.

« حتی علاقه به سینمای تجربی نیز تضمین نمی‌کند که همهٔ بخش‌های فیلم به یک اندازه مؤثر باشند. »