نقد و بررسی
نقد دیابولیک تو کی هستی؟ (Diabolik: Who Are You?) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به پرسش بنیادین «Diabolik: Who Are You?» نامی پرسش‌برانگیز دارد؛ نامی که به‌جای وعده‌دادن یک ماجرای جنایی صرف، به ریشه‌های شخصیتی می‌نگرد که سال‌ها در قامت دزدی نقاب‌دار و گریزان از قانون شناخته شده است. فیلم، پس از آن‌که دیابولیک و بازرس گینکو به دست گروهی مسلح گرفتار می‌شوند، فضای آشنای تعقیب‌وگریز را کنار می‌زند و بخش مهمی از درام را در محدودیت یک سلول شکل می‌دهد.
در همین تنگنا، روایت به سوی گذشتهٔ دیابولیک می‌رود؛ گذشته‌ای که قرار است به پرسش عنوان پاسخی عاطفی و شخصیتی بدهد، بی‌آن‌که رازهایش را به تعلیقی پرشتاب بدل کند. فیلم به‌جای آن‌که تنها بر مهارت‌های افسانه‌ای قهرمانش تکیه کند، او را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار می‌دهد. این انتخاب بالقوه جذاب است: دیابولیک دیگر فقط استاد نقشه‌ها و تغییر چهره نیست، بلکه انسانی است که باید دربارهٔ خویش سخن بگوید و در برابر نگاه خصمانهٔ گینکو، تصویری از گذشته‌اش بسازد.
بااین‌حال، همهٔ اجزای روایت به یک اندازه از این ایده نیرو نمی‌گیرند و فاصلهٔ میان ظرفیت دراماتیک طرح و کشش واقعی آن، یکی از محورهای اصلی تجربهٔ تماشای فیلم است. تعلیق در فضای بسته بخش‌هایی که دیابولیک و گینکو در سلول کنار هم قرار می‌گیرند، از زنده‌ترین لحظات فیلم‌اند. رابطهٔ این دو بر دشمنی ساده بنا نشده است؛ هرکدام دیگری را می‌شناسد، توانایی‌هایش را جدی می‌گیرد و درعین‌حال حاضر نیست به‌سادگی از موضع خود عقب بنشیند.
همین آگاهی متقابل، گفت‌وگوهایشان را از ردوبدل‌کردن اطلاعات فراتر می‌برد. سلول به صحنهٔ آزمودن اراده، هوش و نگاهشان به عدالت تبدیل می‌شود؛ دو مرد در بندند، اما بازی قدرت میانشان همچنان ادامه دارد. محدودیت مکانی، به فیلم امکانی می‌دهد تا بدون اتکا به تعقیب‌وگریزهای پی‌درپی، تنش بسازد.
« فیلم به‌جای آن‌که تنها بر مهارت‌های افسانه‌ای قهرمانش تکیه کند، او را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
نگاه‌ها، مکث‌ها و واکنش‌های سنجیده اهمیت پیدا می‌کنند و روایت برای لحظاتی بر کشمکش روانی تمرکز می‌گیرد. حضور گینکو در کنار دیابولیک نیز گذشته‌گویی قهرمان را پیچیده‌تر می‌کند: شنونده، هم بازپرس است و هم دشمنی که هر ادعا را با تردید می‌سنجد. بااین‌حال، فیلم گاه بیش از حد به همین محور تکیه می‌کند و آنچه می‌توانست هسته‌ای فشرده و پرکشش باشد، در امتداد زمانی طولانی‌تر از ظرفیت خود قرار می‌گیرد.
تصویری انسانی‌تر از دیابولیک یکی از امتیازهای مهم فیلم، پرداخت باورپذیرتر به دیابولیک است. شخصیت در این‌جا صرفاً چهره‌ای مسلط و دست‌نیافتنی نیست؛ لایه‌هایی از آسیب، تربیت و شکل‌گیری هویت او آشکار می‌شود. بازگشت به گذشته، قرار نیست او را از رمزآلودگی تهی کند، بلکه می‌کوشد نشان دهد این رمزآلودگی چگونه ساخته شده است.
چنین رویکردی به شخصیت عمق می‌دهد و کمک می‌کند تماشاگر، فراتر از جذابیت نقاب و حیله، با فردی روبه‌رو شود که برای تبدیل‌شدن به آن چهرهٔ اسطوره‌ای راهی دشوار پیموده است. بازی Giacomo Gianniotti نیز در این مسیر کارکردی روشن دارد. اجرای او در این قسمت متناسب‌تر و پذیرفتنی‌تر به نظر می‌رسد؛ به‌ویژه هنگامی که شخصیت باید هم خونسردی همیشگی‌اش را حفظ کند و هم نشانه‌هایی از گذشته را از خود بروز دهد.
این دوگانگی، اگرچه همیشه به ظرافتی یکسان اجرا نمی‌شود، در مجموع به ساختن دیابولیکی کمک می‌کند که نه صرفاً نمادی از زیرکی، بلکه انسانی با تاریخ و تناقض‌های درونی است. فیلم در بهترین لحظاتش از همین تضاد بهره می‌برد: مردی که هویتش را پنهان می‌کند، ناچار می‌شود دربارهٔ منشأ آن حرف بزند.
« نگاه‌ها، مکث‌ها و واکنش‌های سنجیده اهمیت پیدا می‌کنند و روایت برای لحظاتی بر کشمکش روانی تمرکز می‌گیرد. »
شخصیت‌ها و اجرا
گینکو، اوا و آلته‌آ گینکو در این فیلم بیش از یک مأمور قانونِ تعقیب‌کننده است. رابطهٔ او با دیابولیک، به‌سبب اسارت مشترکشان، از الگوی همیشگی شکارچی و شکار فاصله می‌گیرد؛ دشمنی همچنان پابرجاست، اما وضعیت تازه امکان نوعی شناخت متقابل را فراهم می‌کند. گینکو نه قهرمانی بی‌نقص است و نه صرفاً مانعی برای نقشه‌های دیابولیک.
او نمایندهٔ نظمی است که در برابر جذابیت و مهارت مجرم ایستاده، اما در این‌جا ناگزیر است به حرف‌های او گوش دهد. همین نزدیکی اجباری، از رابطهٔ آن دو انرژی می‌گیرد و بهترین تعادل را میان خصومت و کنجکاوی پدید می‌آورد. در سوی دیگر داستان، اوا کانت و آلته‌آ برای نجات مردانشان به یکدیگر نزدیک می‌شوند.
این اتحاد، امکانی ارزشمند برای گسترش جایگاه زنان در جهان فیلم فراهم می‌کند؛ آنان صرفاً چشم‌انتظار رخدادهای سلول نمی‌مانند و پیگیری خود را دارند. Miriam Leone و Monica Bellucci نیز با حضورشان به این مسیر وزن و جذابیت می‌بخشند. بااین‌همه، خط داستانی بیرون از سلول همیشه به همان اندازهٔ رابطهٔ دیابولیک و گینکو جان‌دار نیست.
گاهی این بخش بیشتر نقش پیونددهنده دارد تا آن‌که به‌تنهایی کشش دراماتیک کافی بسازد. استایل تیره و جهان بصری فیلم با فضایی تیره و متفاوت، هویت بصری خود را آشکارا تثبیت می‌کند. این تیرگی فقط رنگی بر تصویر نیست؛ با جهان اخلاقی داستان، چهره‌های پنهان و مناسبات مجرمانهٔ آن هماهنگی دارد.
« گینکو، اوا و آلته‌آ گینکو در این فیلم بیش از یک مأمور قانونِ تعقیب‌کننده است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
طراحی صحنه و لباس و قاب‌بندی‌ها، حس جهانِ ساختگی اما منسجمی را تقویت می‌کنند؛ جهانی که در آن واقع‌گرایی روزمره هدف اصلی نیست و اغراقِ کنترل‌شده بخشی از لذت تماشاست. از این منظر، فیلم نه می‌خواهد جنایت را همچون گزارشی مستند بازسازی کند و نه از خیال‌پردازی ژانری خود شرمنده است. این استایل یکی از مهم‌ترین دلایل جذابیت اثر است، اما گاهی بر ضعف‌های روایی پرده می‌پوشاند، بی‌آن‌که آن‌ها را برطرف کند.
تصویری خوش‌ساخت می‌تواند صحنه‌ای کم‌تحرک را دیدنی‌تر کند، ولی نمی‌تواند به‌تنهایی به آن پیشرفت داستانی ببخشد. فیلم در لحظاتی چنان به فضا و ظاهر خود اطمینان می‌کند که گویی همین کیفیت بصری برای حفظ توجه کافی است؛ حال آن‌که تماشاگر، به‌خصوص در میانهٔ روایت، به تغییر ضرباهنگ و رویدادهایی نیاز دارد که داستان را واقعاً پیش ببرند.
ریتم و ضعف گروه خلافکاران مهم‌ترین کاستی «Diabolik: Who Are You?» ریتم کند آن است. فیلم بیش از دو ساعت ادامه دارد و بخشی از این زمان به موقعیت‌هایی اختصاص می‌یابد که یا اطلاعات تازهٔ کافی نمی‌دهند یا کشمکش را به اندازهٔ لازم تشدید نمی‌کنند. در نتیجه، داستان گاه از حرکت می‌ایستد و صبر تماشاگر را به آزمون می‌گذارد.
کندی به‌خودی‌خود عیب نیست؛ اگر مکث‌ها به تعمیق شخصیت یا افزایش اضطراب بینجامند، می‌توانند ثمربخش باشند. مشکل این‌جاست که همهٔ مکث‌های فیلم چنین کارکردی ندارند و برخی بخش‌ها بیش از آن‌که تعلیق بسازند، حس کش‌آمدن ایجاد می‌کنند. گروه خلافکاران نیز در قیاس با ایدهٔ مرکزی فیلم چندان قانع‌کننده از کار درنمی‌آیند.
« تصویری خوش‌ساخت می‌تواند صحنه‌ای کم‌تحرک را دیدنی‌تر کند، ولی نمی‌تواند به‌تنهایی به آن پیشرفت داستانی ببخشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
آنان قرار است تهدیدی جدی باشند؛ نیرویی که دیابولیک و گینکو را به وضعیتی بی‌سابقه می‌کشاند. اما اعضای گروه گاهی بیشتر به مجموعه‌ای از تیپ‌های آشنا شباهت دارند تا سازمانی منسجم و خطرناک. تنش‌های درونی و رفتارهایشان همیشه قدرت لازم را ندارد و همین مسئله، تهدید بیرونی داستان را تضعیف می‌کند.
وقتی دشمنان به‌اندازهٔ کافی باورپذیر نباشند، خطر اسارت نیز بخشی از نیروی خود را از دست می‌دهد؛ درحالی‌که فیلم به این خطر برای پیشبرد روایت نیاز دارد. جمع‌بندی «Diabolik: Who Are You?» اثری است که جذابیتش بیش از هر چیز از فضای تیره، طراحی دیداری خوش‌هویت و تمرکز بر رابطهٔ دیابولیک و گینکو سرچشمه می‌گیرد.
فیلم در پرداخت انسانی‌تر به دیابولیک موفق‌تر از آن است که صرفاً ماجرایی دیگر دربارهٔ دزدی‌های زیرکانه باشد؛ بازگشت به گذشته به شخصیت بُعد می‌دهد و بازی Giacomo Gianniotti نیز در این تصویر تازه بهتر می‌نشیند. اوا و آلته‌آ هم در کنار خط اصلی، حضوری مؤثر دارند و به جهان فیلم تنوع می‌بخشند.
بااین‌حال، کندی روایت و ضعف نسبی گروه خلافکاران مانع می‌شود که ظرفیت ایده در سراسر فیلم به یک اندازه شکوفا شود. هرجا دیابولیک و گینکو در فضای بسته روبه‌روی هم‌اند، فیلم تمرکز و کشش بیشتری پیدا می‌کند؛ هرجا از این محور دور می‌شود، احتمال افت انرژی بالا می‌رود. حاصل، اثری خوش‌استایل و دارای لحظات درخشان است که برای علاقه‌مندان به جهان دیابولیک می‌تواند تجربه‌ای رضایت‌بخش باشد، اما در مقام یک فیلم جنایی پرتعلیق، از انسجام و ایجاز بیشتری سود می‌برد.
« آنان قرار است تهدیدی جدی باشند؛ نیرویی که دیابولیک و گینکو را به وضعیتی بی‌سابقه می‌کشاند. »
ثبت دیدگاه