وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

کمدی‌ای که از آشوب نیرو می‌گیرد «Dhamaal» ساختهٔ Indra Kumar، بیش از آن‌که بر داستانی پیچیده تکیه کند، بر حرکت مداوم، سوءتفاهم و برخورد شخصیت‌های شتاب‌زده بنا شده است. چهار دوستِ بی‌پول و بی‌قرار، با شنیدن خبر گنجی پنهان در گوا، وارد مسابقه‌ای می‌شوند که در آن هرکس می‌خواهد زودتر از دیگری به مقصد برسد؛ اما حضور پلیسی که خود در پی همان پول است، ماجرا را به زنجیره‌ای از تعقیب‌وگریزها و نقشه‌های ناکام بدل می‌کند.

این طرح ساده، سکویی برای کمدی موقعیت و شوخی‌های پیاپی است، نه بهانه‌ای برای تعلیق جدی یا واکاوی عمیق شخصیت‌ها. فیلم از همان ابتدا روشن می‌کند که منطق واقع‌گرایانه در اولویت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، سرعت آشوب و توانایی بازیگران در زنده نگه‌داشتن آن است. گروهی از شخصیت‌های نامتوازن یکی از امتیازهای فیلم، تفاوت خلق‌وخو و شیوهٔ واکنش شخصیت‌های اصلی است.

هرکدام از آن‌ها می‌کوشد در موقعیتی که از کنترلش خارج شده، خود را زرنگ‌تر و آماده‌تر از دیگران نشان دهد؛ همین ادعاها، در کنار ناتوانی عملی‌شان، سرچشمهٔ بسیاری از شوخی‌هاست. شخصیت‌ها بیش از آن‌که مسیر دگرگونی درونی چشمگیری طی کنند، به نیروهای محرک یک بازی گروهی شباهت دارند: یکی شتاب می‌دهد، دیگری دست‌وپاچلفتی‌وار اوضاع را پیچیده‌تر می‌کند و سومی با اعتمادبه‌نفسی بی‌پشتوانه وارد میدان می‌شود.

این طراحی، به فیلم امکان می‌دهد میان شخصیت‌ها مدام جابه‌جا شود و انرژی صحنه‌ها را از یک نفر به دیگری منتقل کند؛ اما هزینه‌اش آن است که بعضی چهره‌ها فرصت چندانی برای شکل‌گیری مستقل پیدا نمی‌کنند. مخاطب بیشتر با رفتارهای خنده‌آورشان به یادشان می‌آورد تا با انگیزه‌ها یا زندگی شخصی‌شان.

« این طرح ساده، سکویی برای کمدی موقعیت و شوخی‌های پیاپی است، نه بهانه‌ای برای تعلیق جدی یا واکاوی عمیق شخصیت‌ها. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

برای کمدی گروهی، این انتخاب تا اندازه‌ای کارآمد است، ولی عمق عاطفی روایت را محدود نگه می‌دارد. ماناو؛ نیرویی با طعم شیرین ماناو با بازی Jaaved Jaaferi از آن شخصیت‌هایی است که حضورش به فیلم بافتی ویژه می‌دهد. بازی او بر انرژی جسمانی، مکث‌ها، واکنش‌های نامتعارف و نوعی معصومیت کمیک استوار است.

این ویژگی‌ها باعث می‌شود شوخی‌هایش صرفاً به دیالوگ وابسته نباشند؛ گاه نگاه، حرکت یا زمان‌بندی واکنش او بیش از خود جمله خنده می‌آفریند. در میان شخصیت‌هایی که هرکدام به شکلی می‌کوشند بر دیگری پیشی بگیرند، ماناو با بی‌پیرایگی خاص خود ضرباهنگ متفاوتی ایجاد می‌کند. اثرگذاری این بازی فقط در تک‌لحظه‌های خنده‌دار خلاصه نمی‌شود.

ماناو به گروه نوعی گرمی و لطافت می‌بخشد و مانع می‌شود فیلم کاملاً به مسابقه‌ای پر سروصدا و بی‌احساس تبدیل شود. البته همین شیوهٔ بازی در برخی موقعیت‌ها به تکرار نزدیک می‌شود؛ اگر واکنش‌های مشابه بیش از اندازه پشت سر هم قرار گیرند، تازگی‌شان کاهش می‌یابد. بااین‌حال، شیرینی اجرا و تسلط بازیگر بر زمان‌بندی کمدی، از بخش‌های ماندگار فیلم است.

کمدی موقعیت و منطقِ آگاهانه سست «Dhamaal» از کمدی‌ای پیروی می‌کند که در آن اتفاق‌ها با سرعت و گاه با تصادف‌های دور از انتظار به هم متصل می‌شوند. شخصیت‌ها گرفتار نتایج تصمیم‌های خود می‌شوند و هر تلاش برای جبران، گرفتاری تازه‌ای می‌آفریند. این سازوکار در بهترین لحظه‌ها، زنجیره‌ای خوش‌ریتم از کنش و واکنش می‌سازد: مخاطب می‌داند نقشه‌ای در شرف شکست است، اما جذابیت را در شکل شکست و واکنش آدم‌ها می‌یابد.

« برای کمدی گروهی، این انتخاب تا اندازه‌ای کارآمد است، ولی عمق عاطفی روایت را محدود نگه می‌دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

در عین حال، فیلم چندان نگران باورپذیری نیست. برخی موقعیت‌ها تنها برای فراهم کردن شوخی بعدی شکل می‌گیرند و گاهی شخصیت‌ها چنان آسان از مانع‌ها می‌گذرند یا در آن‌ها گرفتار می‌شوند که پیوند علت و معلولی داستان سست به نظر می‌رسد. این رویکرد برای تماشاگرِ پذیرای کمدی اغراق‌آمیز می‌تواند بخشی از لذت باشد؛ اما اگر کسی انتظار روایتی منسجم و حساب‌شده داشته باشد، احتمالاً با لحظه‌هایی روبه‌رو می‌شود که بیشتر بهانهٔ شوخی‌اند تا نتیجهٔ طبیعی داستان.

ریتم؛ میان شتاب و کش‌آمدن فیلم در بخش‌هایی که گروه در حرکت است و موقعیت‌ها پی‌درپی تغییر می‌کنند، جان می‌گیرد. تعقیب‌وگریز و رقابت برای رسیدن به گنج، به روایت امکان می‌دهد از یک دردسر به دردسر بعدی بلغزد و حوصلهٔ مخاطب را با رخدادی تازه حفظ کند. اما این شتاب همواره پایدار نیست. بعضی بخش‌ها بیش از اندازه مکث می‌کنند و برخی شوخی‌ها پس از آن‌که اثر نخست خود را گذاشته‌اند، ادامه می‌یابند.

در چنین لحظه‌هایی، فیلم به جای افزایش خنده، بر همان ایدهٔ قبلی پافشاری می‌کند. این نوسان ریتم، توضیح می‌دهد چرا تجربهٔ تماشای فیلم می‌تواند برای دو مخاطب متفاوت باشد: گروهی با فضای پرجنب‌وجوش و شوخی‌های متوالی همراه می‌شوند و از افت‌وخیزها کمتر آسیب می‌بینند؛ گروهی دیگر ممکن است در بخش‌های طولانی‌تر تمرکزشان را از دست بدهند.

تدوین و بازی‌ها تا حدی این کندی را جبران می‌کنند، اما نمی‌توانند همهٔ تکرارها را به فرصتی تازه برای خنده بدل سازند. شوخی‌هایی که با زمان تغییر می‌کنند بخش مهمی از جذابیت «Dhamaal» به نوعی کمدی عامه‌پسند و پراغراق وابسته است؛ کمدی‌ای که از واکنش‌های بزرگ، سوءتفاهم‌های روشن و موقعیت‌های بی‌پرده نیرو می‌گیرد.

« در عین حال، فیلم چندان نگران باورپذیری نیست. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این جنس شوخی برای دورهمی و تماشای جمعی مناسب است، زیرا لحظه‌های خنده‌آور به توضیح یا تمرکز طولانی نیاز ندارند. فضای فیلم نیز به‌جای تلخی یا بدبینی، سرخوشی و بازیگوشی را دنبال می‌کند و همین حال‌وهوا به آن کیفیتی نوستالژیک می‌دهد. بااین‌همه، گذر زمان بر بعضی شوخی‌ها اثر گذاشته است.

آنچه زمانی به سبب تازگی یا لحن بی‌پروای فیلم خنده‌دار می‌نمود، ممکن است امروز کم‌اثر یا حتی نامتناسب جلوه کند. افزون بر این، چون فیلم بر تراکم شوخی تکیه دارد، یک شوخی ناموفق می‌تواند بلافاصله با شوخی دیگری جایگزین شود؛ اما اگر چند مورد پیاپی از کار نیفتند، یکنواختی آشکار می‌شود. در نتیجه، تماشای دوباره ممکن است هم خاطره‌انگیز باشد و هم یادآور این واقعیت که سلیقهٔ کمدی با زمان تغییر می‌کند.

کارگردانی و حال‌وهوای جمعی Indra Kumar جهان فیلم را بر پایهٔ اغراق، حرکت و انبوهی از برخوردهای کمیک سامان می‌دهد. به‌جای آن‌که هر صحنه را در خدمت گسترش روان‌شناختی شخصیت‌ها قرار دهد، بار اصلی را بر سرگرمی مستقیم می‌گذارد. این انتخاب در بسیاری از لحظات جواب می‌دهد: بازیگران می‌توانند در کنار یکدیگر رقابت کنند و هرکدام سهمی از توجه را بگیرند.

حضور Sanjay Dutt در نقش پلیسی که خود نیز درگیر ماجرای گنج است، به رقابت گروهی بُعد دیگری می‌دهد و مانع می‌شود محور داستان فقط به کشمکش میان دوستان محدود بماند. بااین‌حال، کارگردانی همیشه میان شلوغی و انسجام تعادل برقرار نمی‌کند. گاهی تعداد رخدادها و شوخی‌ها چنان زیاد می‌شود که صحنه فرصت نفس‌کشیدن ندارد؛ گاهی نیز یک موقعیت بیش از حد کش می‌آید.

« این جنس شوخی برای دورهمی و تماشای جمعی مناسب است، زیرا لحظه‌های خنده‌آور به توضیح یا تمرکز طولانی نیاز ندارند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

حاصل، فیلمی است که بیش از ظرافت فرمی یا ظرافت داستانی، با سرزندگی گروه بازیگران و حال‌وهوای سبک خود به یاد می‌ماند. جمع‌بندی «Dhamaal» کمدی‌ای است که موفقیتش را باید در لحظه‌های پراکندهٔ خنده، انرژی بازیگران و لذت آشوب جمعی جست‌وجو کرد، نه در استواری پیرنگ یا عمق شخصیت‌پردازی. بازی Jaaved Jaaferi به فیلم شیرینی ویژه‌ای می‌بخشد و گروه بازیگران، با تفاوت‌های اجرایی‌شان، به ماجرا جنب‌وجوش می‌دهند.

در سوی دیگر، افت ریتم، تکرار بعضی شوخی‌ها و کهنه‌شدن بخشی از طنز، مانع از آن می‌شود که فیلم در همهٔ لحظات یک‌دست و تازه بماند. بااین‌همه، اثر هنوز می‌تواند برای تماشای جمعی و بازگشت به خاطره‌های سینمایی گذشته دل‌نشین باشد. این فیلم بیش از آن‌که مخاطب را به تأمل وادارد، دعوتش می‌کند برای مدتی از منطق روزمره فاصله بگیرد و با حماقت‌های شیرین شخصیت‌ها همراه شود.

اگر قرار باشد «Dhamaal» را در یک عبارت توصیف کرد، می‌توان آن را کمدی‌ای پرهیاهو و نامتوازن دانست که جذابیتش در سرزندگی‌اش است و محدودیتش نیز دقیقاً از همان‌جا آغاز می‌شود.

« بااین‌همه، اثر هنوز می‌تواند برای تماشای جمعی و بازگشت به خاطره‌های سینمایی گذشته دل‌نشین باشد. »