وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ارواحی که در آینه می‌مانند «D(e)ad» از ایده‌ای خیال‌انگیز و در عین حال ساده آغاز می‌کند: پدرِ درگذشته‌ای که پس از مرگ، در آینه‌ها به خانواده‌اش ظاهر می‌شود؛ اما دخترش تیلی، برخلاف دیگران، او را نمی‌بیند. این تمهید، خیلی زود از یک شوخی فراطبیعی فراتر می‌رود و به تصویری از فاصله‌ای بدل می‌شود که میان پدر و دختر شکل گرفته است؛ فاصله‌ای که مرگ نه آن را برطرف می‌کند و نه به‌سادگی می‌توان از آن عبور کرد.

فیلم به جای آنکه وحشت را در تاریکی و تهدیدی بیرونی بجوید، آن را در فضای آشنای خانه و در سطح صیقلی آینه‌ها جا می‌دهد؛ جایی که آدم‌ها با تصویر خود و با گذشته‌ای که نمی‌توانند از آن خلاص شوند روبه‌رو هستند. با این حال، فیلم در پی ساختن معمایی پیچیده یا قصه‌ای ترسناک به معنای متعارف نیست.

شبح پدر بیشتر ابزاری روایی برای نزدیک‌شدن به سوگ، خشم و رابطه‌ای ناتمام است. پرسش اصلی این نیست که او چرا بازگشته، بلکه این است که خانواده با فقدان کسی چه می‌کند که هم دوستش داشته و هم از او آسیب دیده است. همین جابه‌جاییِ کانون توجه، «D(e)ad» را در محدودهٔ کمدی سیاه و درام خانوادگی نگه می‌دارد.

سوگی آمیخته به خشم هستهٔ عاطفی فیلم، رابطهٔ تیلی و دنیل است: پدری جذاب، اما گرفتار الکل و رفتارهایی که اعتماد خانواده را فرسوده کرده‌اند؛ و دختری که برای محافظت از خود، فاصله‌گرفتن را انتخاب کرده است. فیلم در این رابطه دنبال پاسخ‌های آسان نیست. تیلی نه صرفاً دختری بی‌احساس است و نه کسی که با یک یادآوری عاطفی بتواند دلخوری‌های گذشته را کنار بگذارد.

« با این حال، فیلم در پی ساختن معمایی پیچیده یا قصه‌ای ترسناک به معنای متعارف نیست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

واکنش او به مرگ پدر از چند احساس ناسازگار ساخته شده: رنجش، اندوه، تردید و نوعی درماندگی در برابر گفت‌وگویی که دیگر امکان وقوع ندارد. نکتهٔ قابل‌توجه آن است که فیلم، دست‌کم در بهترین لحظه‌هایش، میان دلتنگی و بخشش تفاوت می‌گذارد. سوگواری لزوماً به معنای آشتی با گذشته نیست؛ همان‌طور که نخواستنِ بازگشت به یک رابطهٔ زیان‌بار، به این معنا نیست که مرگ آن رابطه هیچ اندوهی به جا نمی‌گذارد.

این پیچیدگی، به تیلی امکان می‌دهد شخصیتی قابل‌درک باشد، حتی زمانی که رفتارش از بیرون سرد یا سرسخت به نظر می‌رسد. فیلم در این زمینه به تجربه‌ای انسانی دست می‌زند: گاهی فقدان، نه فقط جای خالیِ یک عزیز، بلکه پایان همیشگیِ امکانِ حل‌وفصل اختلاف‌هاست. کمدی در کنار امر تلخ «D(e)ad» از طنز برای سبک‌کردنِ کاملِ موضوعات سنگین استفاده نمی‌کند؛ طنز آن بیشتر شیوه‌ای برای تحمل‌پذیرکردنِ موقعیتی دردناک است.

خانواده‌ای که باید با روح پدر کنار بیاید، هم‌زمان با اختلاف‌های قدیمی، ترس‌های تازه و واکنش‌های نامتوازن اعضایش دست‌وپنجه نرم می‌کند. موقعیت‌های فراطبیعی زمینه‌ای برای شوخی‌های تند و گفت‌وگوهای بازیگوشانه می‌سازند، اما فیلم معمولاً می‌کوشد زیر خنده، رگه‌ای از اندوه را حفظ کند. این دوگانگی به‌ویژه در شخصیت دنیل اهمیت دارد.

جذابیت و شوخ‌طبعی او می‌تواند دیگران را به خود متمایل کند، اما فیلم اجازه نمی‌دهد این ویژگی‌ها به‌تنهایی رفتار آسیب‌زای او را پاک کنند. همین تضاد، منبع مهمی برای طنز و نیز برای ناراحتی عاطفی است: خانواده ممکن است از حضور روح او بخندد، اما خنده به معنای فراموش‌کردن آن چیزی نیست که پیش‌تر رخ داده است.

« نکتهٔ قابل‌توجه آن است که فیلم، دست‌کم در بهترین لحظه‌هایش، میان دلتنگی و بخشش تفاوت می‌گذارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

گاهی فیلم در عبور میان این دو لحن موفق است و گاهی نیز تغییر حال‌وهوا ناگهانی به نظر می‌رسد؛ با وجود این، پیوند کمدی و سوگ از مهم‌ترین امتیازهای اثر باقی می‌ماند. آینه به‌مثابه زبان بصری محدودکردنِ حضور پدر به آینه‌ها، انتخابی بصری هوشمندانه است. این قاعده هم موقعیت‌های طنزآمیز می‌سازد و هم به فیلم امکان می‌دهد بدون تکیهٔ مداوم بر جلوه‌های پرزرق‌وبرق، ایده‌ای غیرواقعی را در دل زندگی روزمره جا دهد.

آینه در اینجا فقط سطحی برای نمایش شبح نیست؛ مرزی میان دیدن و ندیدن، میان حضور و غیاب، و میان تجربهٔ مشترک خانواده و انزوای تیلی است. دیگران پدر را می‌بینند و از او می‌ترسند، اما این امکان برای تیلی بسته می‌ماند؛ گویی فاصلهٔ عاطفیِ او از پدر، به قاعده‌ای عینی در جهان فیلم تبدیل شده است.

این تمهید هرچه بیشتر تکرار می‌شود، بیشتر در معرض فرسودگی قرار می‌گیرد. کشف اولیهٔ حضور پدر در آینه‌ها تازه و به‌یادماندنی است، اما فیلم گاه به همان سازوکار بازمی‌گردد بی‌آنکه هر بار معنای تازه‌ای به آن بیفزاید. در نتیجه، شگردی که می‌توانست در هر بازگشت لایه‌ای از رابطهٔ خانوادگی را آشکار کند، بعضی اوقات به تکرار یک وضعیت بدل می‌شود.

با این همه، سادگیِ اجراییِ ایده به فیلم هویتی بصری می‌دهد که در ذهن می‌ماند. بازی‌ها و شیمی خانوادگی بازی‌ها ستون اصلی باورپذیریِ فیلم‌اند؛ زیرا بخش بزرگی از کشش آن بر واکنش‌های شخصیت‌ها و تاریخچهٔ نانوشتهٔ میان آنان استوار است. ایزابلا رولاند در نقش تیلی، میان گزندگی کلامی و آسیب‌پذیریِ پنهان تعادل برقرار می‌کند.

« آینه به‌مثابه زبان بصری محدودکردنِ حضور پدر به آینه‌ها، انتخابی بصری هوشمندانه است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

او شخصیت را به نمونه‌ای ساده از دخترِ خشمگین تقلیل نمی‌دهد و اجازه می‌دهد تناقض‌هایش در مکث‌ها و واکنش‌های کوتاه دیده شوند. همین بازی، پیوند میان شوخی‌های تیلی و اندوهی را که زیر آن‌ها پنهان است، قابل‌لمس می‌کند. کریگ بیرکو نیز دنیل را صرفاً به پدری شرور یا روحی مضحک تبدیل نمی‌کند.

کاریزما و خودمحوریِ شخصیت در کنار هم حضور دارند، و همین ترکیب روشن می‌کند چرا اعضای خانواده ممکن است هنوز به او وابستگی داشته باشند، بی‌آنکه رفتار گذشته‌اش را تأیید کنند. ویک مایکلیس در نقش ویولت، انرژی عصبی و گاه کمیکِ متفاوتی به جمع می‌آورد؛ شخصیتی که شکل مواجهه‌اش با پدر و وضعیت تازه، با واکنش تیلی یکسان نیست.

مجموعهٔ بازی‌ها به فضای خانوادگی فیلم صمیمیت می‌دهد و باعث می‌شود حتی موقعیت‌های نامتعارف، ریشه در رابطه‌هایی باورپذیر داشته باشند. ریتم و تکرار ضعف اصلی فیلم در ریتم آن آشکار می‌شود. بخشی از روایت برای اطمینان از فهم مخاطب، بارها بر این نکته تأکید می‌کند که پدر مرده است، دیگران او را می‌بینند و تیلی از این تجربه مستثناست.

تکرار، در آغاز می‌تواند به تثبیت قواعد داستان کمک کند، اما با گذشت زمان از نیروی کمیک و عاطفیِ موقعیت می‌کاهد. هر بار که فیلم به همان توضیح بازمی‌گردد، فرصت کمتری برای پیش‌بردنِ رابطه‌ها یا کشف وجوه تازهٔ سوگ باقی می‌ماند. این مسئله به‌خصوص به این دلیل محسوس است که فیلم ایده‌ای مرکزی و پرظرفیت در اختیار دارد.

« همین بازی، پیوند میان شوخی‌های تیلی و اندوهی را که زیر آن‌ها پنهان است، قابل‌لمس می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

آینه‌ها می‌توانستند در هر صحنه شکل دیگری از خاطره، انکار یا مواجهه را مجسم کنند؛ اما گاهی روایت، به جای گسترش استعاره، به خودِ موقعیت بسنده می‌کند. نتیجه اثری است که در لحظه‌هایش جذاب و خوش‌ذوق است، ولی در اتصال میان لحظه‌ها همیشه به همان اندازه منسجم و موجز عمل نمی‌کند. تماشاگر ممکن است پیش از آنکه فیلم به نقطهٔ عاطفیِ بعدی برسد، احساس کند برخی ضرباهنگ‌ها بیش از اندازه تکرار شده‌اند.

حساسیت و مرزهای اخلاقی پرداختن به رابطه‌ای آزاردهنده میان والد و فرزند، هم فرصت مهم فیلم است و هم مسئولیتی دشوار. اثر با موضوعی روبه‌روست که برای بعضی مخاطبان می‌تواند بسیار شخصی باشد: چگونه می‌توان برای کسی عزادار بود که در زمان حیاتش آسیب رسانده؟ «D(e)ad» در بهترین بخش‌هایش پاسخ را به مخاطب تحمیل نمی‌کند و اجازه می‌دهد احساسات متضاد کنار یکدیگر بمانند.

اما هرگاه طنز با شتاب از روی زخم‌های گذشته عبور کند، امکان دارد ظرافت لازم برای چنین موضوعی کاهش یابد. فیلم همچنین از این خطر دور نیست که حضور پس از مرگ پدر، ناخواسته به وسیله‌ای برای سوق‌دادن تیلی به مواجهه یا آشتی تعبیر شود. اهمیت اثر در آن است که این مواجهه را نباید الزاماً با بخشیدن یکی دانست.

برای آنکه سوگ به پایان خوشِ تصنعی بدل نشود، لازم است مرزهای تیلی همچنان جدی گرفته شوند. این تنش، حتی در لحظه‌هایی که فیلم کاملاً در آن حل‌وفصل نمی‌شود، به موضوع اصلی‌اش عمق می‌دهد. جمع‌بندی «D(e)ad» کمدی سیاهی مستقل و صمیمی است که از یک ایدهٔ فراطبیعیِ خوش‌ساخت برای بررسی اندوه و روابط خانوادگیِ حل‌نشده بهره می‌گیرد.

« D(e)ad» در بهترین بخش‌هایش پاسخ را به مخاطب تحمیل نمی‌کند و اجازه می‌دهد احساسات متضاد کنار یکدیگر بمانند. »

جمع‌بندی

نمایش پدر در آینه‌ها، بازی‌های پرانرژی و آمیختنِ شوخی با رنج، به فیلم شخصیت می‌بخشند؛ در مقابل، تکرارِ برخی اطلاعات و افت‌وخیز ریتم، از تأثیر کاملِ این ایده می‌کاهد. ارزش اصلی اثر نه در پاسخ‌دادن به این پرسش است که آیا باید گذشته را بخشید، بلکه در نشان‌دادنِ دشواریِ هم‌زمان دلتنگ‌بودن و نخواستنِ بازگشت است.

فیلمی که گاهی بیش از حد بر شوخی مرکزی خود تکیه می‌کند، اما در لحظه‌های صادقانه‌اش یادآوری می‌کند فقدان، حتی وقتی با خشم همراه است، همچنان فقدان می‌ماند.