نقد و بررسی
نقد Day for Night | 1973
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
سینما در مقام پناهگاه «Day for Night» ساختهٔ فرانسوا تروفو، در ظاهر روایتی از تولید فیلمی ملودراماتیک است؛ اما نیروی اصلی‌اش از پرسشی ساده‌تر و عمیق‌تر می‌آید: چه چیزی آدم‌ها را وامی‌دارد در برابر آشفتگی زندگی، باز هم دوربین را روشن کنند؟ گروهی از بازیگران و عوامل درگیر ساخت فیلمی هستند و کارگردان، فراند، می‌کوشد برنامهٔ تولید را پیش ببرد؛ درحالی‌که روابط عاطفی، اضطراب‌ها، فراموشی‌ها و اتفاق‌های پیش‌بینی‌نشده، بارها نظم کار را به هم می‌ریزند.
تروفو این موقعیت را نه به شکل معمایی برای حل‌کردن، بلکه به‌منزلهٔ زیست روزمرهٔ سینما تصویر می‌کند: کاری جمعی، پرزحمت و شکننده که بااین‌حال برای دست‌اندرکارانش شور و معنا دارد. فیلم از همان آغاز مرز میان آنچه «واقعی» به نظر می‌رسد و آنچه ساخته شده، جابه‌جا می‌کند. ما درون فیلمی هستیم که دربارهٔ ساخت فیلمی دیگر است؛ لایه‌ای که به‌تدریج آشکار می‌شود و نگاه تماشاگر را از داستان به سازوکار تولید آن می‌کشاند.
این بازی فرمی صرفاً ترفندی برای غافلگیری نیست. تروفو با آن یادآوری می‌کند که هر لحظهٔ سینمایی، حاصل انتخاب‌ها، تکرارها و مصالحه‌هایی است که معمولاً از چشم مخاطب پنهان می‌مانند. پشت صحنه؛ نظمی که از دل آشوب برمی‌آید یکی از جذابیت‌های اصلی اثر، نمایش بی‌پیرایهٔ کار جمعی در صحنهٔ فیلم‌برداری است.
ساخت یک نما می‌تواند به هماهنگی میان بازیگر، فیلم‌بردار، دستیار کارگردان، مسئول صحنه و گروه فنی وابسته باشد؛ و کوچک‌ترین اختلال، زنجیره‌ای از تأخیرها و تصمیم‌های تازه به وجود آورد. گاهی وسایل ساده، ترفندهای تصویری یا تغییر در برنامهٔ روزانه، به اندازهٔ یک بحران شخصی در پیشبرد کار اهمیت پیدا می‌کنند.
« فیلم از همان آغاز مرز میان آنچه «واقعی» به نظر می‌رسد و آنچه ساخته شده، جابه‌جا می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در این جهان، سینما نه جادویی بی‌هزینه، بلکه توهمی است که با کار دقیق و سازش‌های مکرر ساخته می‌شود. بااین‌حال، فیلم از آشفتگی صرفاً برای خنداندن بهره نمی‌گیرد. پشت هر تأخیر و دردسر، نوعی تلاش برای حفظ شکل کلی اثر جاری است. فراند باید هم کارگردان باشد و هم میانجی؛ هم به صحنهٔ بعدی فکر کند و هم دریابد کدام مشکل شخصی ممکن است فردا کار را متوقف کند.
مدیریت او نمایشی از اقتدار مطلق نیست، بلکه نوعی انعطاف و سازگاری مداوم است. فیلم‌سازی در این تصویر، کمتر به اجرای نقشهای کامل شباهت دارد و بیشتر به نگه‌داشتن گروهی متنوع در مسیری مشترک. فراند و نگاه تروفو به حرفهٔ کارگردانی فرانسوا تروفو در نقش فراند، کارگردانی را نشان می‌دهد که آرامش ظاهری‌اش از جنس بی‌تفاوتی نیست.
او در برابر فشارهای روزانه به کار بازمی‌گردد و می‌کوشد بحران‌های خصوصی را از برنامهٔ تولید جدا کند؛ هرچند فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که چنین جدایی‌ای در عمل ممکن نیست. گروه فیلم‌سازی مجموعه‌ای از آدم‌های مستقل با خواسته‌ها و زخم‌های خود است، نه ابزارهایی که فقط با فرمان کارگردان حرکت کنند.
تروفو در این نقش از خودستایی آشکار فاصله می‌گیرد، اما عشقش به سینما را پنهان نمی‌کند. فراند گاه چنان به ادامهٔ کار متکی است که گویی فیلم‌سازی می‌تواند پناهگاهی در برابر بی‌نظمی زندگی باشد. این باور، هم مایهٔ طنز است و هم اندوه؛ زیرا کار نه همهٔ مشکلات را حل می‌کند و نه زندگی را متوقف می‌سازد.
« در این جهان، سینما نه جادویی بی‌هزینه، بلکه توهمی است که با کار دقیق و سازش‌های مکرر ساخته می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
بااین‌همه، برای کسانی که در تولید مشارکت دارند، ادامه‌دادن کار می‌تواند راهی برای بازیابی تمرکز و معنا باشد. این نگاه، فیلم را از ستایش ساده‌دلانهٔ حرفهٔ سینما دور می‌کند، هرچند گاهی شیفتگی‌اش به خودِ این حرفه، آن را به مرز خودتحسینی نزدیک می‌سازد. گروه بازیگران؛ چهره‌های گوناگون یک جهان مشترک فیلم به‌جای آنکه تنها یک قهرمان داشته باشد، بر گروهی از شخصیت‌ها تکیه می‌کند که هر یک با مسئله‌ای متفاوت وارد صحنه می‌شوند.
بازیگران باسابقه، چهره‌های جوان‌تر و عوامل پشت دوربین، هرکدام بخشی از فضای زندهٔ تولید را شکل می‌دهند. ژان‌پیر لئو در نقش آلفونس، ناپختگی و آشفتگی عاطفی را با نوعی جدیت کودکانه همراه می‌کند؛ کسی که مسائل شخصی‌اش به‌آسانی از مرز صحنه عبور می‌کنند. والنتینا کورتزه نیز در نقش بازیگری کهنسال و آسیب‌پذیر، لحظاتی از خستگی، غرور و نیاز به حمایت را در هم می‌آمیزد.
ژاکلین بیست و دیگر بازیگران نیز به این جمعیتی که هیچ‌گاه کاملاً تحت کنترل نیست، رنگ و تفاوت می‌بخشند. قدرت بازی‌ها فقط در پرداخت شخصیت‌های منفرد نیست؛ در نحوهٔ واکنش و برخورد آن‌ها با یکدیگر نیز هست. شوخی، دلخوری، دلسوزی و بی‌حوصلگی در گفت‌وگوهای کوتاه و موقعیت‌های روزمره جریان دارد و به گروه احساسی از زندگی مشترک می‌دهد.
بااین‌حال، پراکندگی شخصیت‌ها هزینه‌ای هم دارد: بعضی بحران‌ها پیش از آنکه مجال یابند به عمق عاطفی برسند، جای خود را به مسئلهٔ بعدی می‌دهند. فیلم بیشتر به ریتم جمعی و تصویر کلی گروه علاقه‌مند است تا کاوش طولانی در روان هر فرد. طنز، صمیمیت و فاصلهٔ میان زندگی و نقش طنز «Day for Night» از اختلاف میان شکوه ظاهری سینما و سازوکار زمینی آن زاده می‌شود.
« بااین‌همه، برای کسانی که در تولید مشارکت دارند، ادامه‌دادن کار می‌تواند راهی برای بازیابی تمرکز و معنا باشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تصویری که روی پرده می‌تواند شاعرانه یا پرتنش جلوه کند، پشت صحنه حاصل چیدمان، زمان‌بندی، وسایل و تکرار است. گاهی همین فاصله خنده‌آور می‌شود؛ گاهی نیز تلخی خفیفی در آن پنهان است. آدم‌هایی که در فیلمِ درون فیلم نقشهای پرحرارت دارند، بیرون از آن باید با بی‌حوصلگی، دل‌شکستگی یا نگرانی‌های بسیار معمولی روبه‌رو شوند.
تروفو از این تضاد برای تحقیر بازیگری یا ساخت فیلم استفاده نمی‌کند. برعکس، صمیمیت اثر از آن‌جا می‌آید که شخصیت‌ها را هم در نقش‌هایشان و هم در لحظه‌های بی‌دفاعشان می‌بینیم. گروه گاهی به هم می‌ریزد، اما همچنان قادر است برای چند دقیقهٔ دشوار، راه‌حلی پیدا کند و دوباره کار را آغاز کند.
همین رفت‌وبرگشت میان کمدی و عاطفه، فیلم را سرزنده نگه می‌دارد و از تبدیل‌شدنش به گزارشی خشک دربارهٔ فنون تولید جلوگیری می‌کند. فرم سینمایی و لذتِ آشکارشدن ترفندها عنوان فیلم به شیوه‌ای فنی اشاره دارد که در آن صحنهٔ شب را در روشنایی روز فیلم‌برداری می‌کنند و با تمهیدهای تصویری، جلوه‌ای شبانه می‌سازند.
این ایده به‌خوبی با مضمون کلی اثر پیوند می‌خورد: آنچه تماشاگر طبیعی می‌پندارد، اغلب حاصل ساختن و پنهان‌کردن است. تروفو بخشی از این فرایند را آشکار می‌کند، اما افسون سینما را از میان نمی‌برد. دانستن اینکه تصویری چگونه ساخته شده، لزوماً لذت دیدنش را نابود نمی‌کند؛ چه‌بسا تماشاگر را به تحسین خلاقیت و همکاری پشت آن وادارد.
« تصویری که روی پرده می‌تواند شاعرانه یا پرتنش جلوه کند، پشت صحنه حاصل چیدمان، زمان‌بندی، وسایل و تکرار است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم به همین دلیل اثری خودآگاه است، اما خودآگاهی‌اش همیشه به یک اندازه ظریف نیست. گاه چنان مشتاق نمایش عشقش به سینماست که ممکن است برای تماشاگرانی که علاقهٔ چندانی به فرایند تولید ندارند، خودبسنده یا کم‌تمرکز جلوه کند. انبوه ماجراهای جانبی نیز ریتم را پراکنده می‌کند؛ داستان به‌جای حرکت در خطی پرشتاب، میان آدم‌ها و گرفتاری‌هایشان رفت‌وآمد دارد.
این ویژگی برای برخی مخاطبان بخشی از لذت اثر است و برای برخی دیگر می‌تواند به احساس کمبود کشش روایی بینجامد. جمع‌بندی «Day for Night» هم کمدیِ پشت صحنه است و هم نامه‌ای عاشقانه به کاری که از دل بی‌نظمی، تصویری منسجم می‌سازد. تروفو سینما را نه رؤیایی بی‌دردسر و نه دستگاهی سرد و بی‌روح می‌بیند؛ آن را حاصل برخورد آدم‌هایی می‌داند که با وجود تفاوت‌ها و بحران‌هایشان، برای مدتی کوتاه بر سر یک کار مشترک گرد می‌آیند.
بازی‌های گروهی، طنز گرم و توجه به جزئیات تولید، جهانی ملموس و سرگرم‌کننده می‌آفرینند. در برابر این دستاوردها، پراکندگی شخصیت‌ها و عبور سریع از بعضی بحران‌ها، گاه مانع ژرف‌ترشدن تجربهٔ عاطفی می‌شود. شیفتگی فیلم به سینما نیز ممکن است برای برخی بیش از اندازه آشکار باشد. اما همین شور، سرچشمهٔ انرژی اثر است: فیلمی که آشکارا می‌داند ساختن تصویر چه اندازه دشوار است و بااین‌همه، همچنان به نیروی جمعی و خیال‌پردازانهٔ آن دل می‌بندد.
«Day for Night» بیش از آنکه دربارهٔ کامل‌بودن یک فیلم باشد، دربارهٔ میل سرسختانهٔ آدم‌ها به ساختن آن است.
« فیلم به همین دلیل اثری خودآگاه است، اما خودآگاهی‌اش همیشه به یک اندازه ظریف نیست. »
ثبت دیدگاه