نقد و بررسی

نقد عزیزم (Darling) | 1965

چهره‌ای در آینهٔ لندن «Darling» ساختهٔ John Schlesinger، تصویری از لندنِ پرتحول دههٔ شصت و فرهنگی است که در آن شهرت، مصرف‌گرایی، آزادی‌های تازه و مناسبات طبقاتی درهم می‌آمیزند. فیلم از زندگی Diana Scott، مدل جوانی که میان آرزوهای حرفه‌ای و رابطه‌های عاطفی حرکت می‌کند، داستانی می‌سازد که بیش از آن‌که بر حادثه‌های بزرگ تکیه کند، به تغییرات ظریف شخصیت و محیط اجتماعی او چشم می‌دوزد. دایانا در جهانی قدم می‌زند که ظاهر، جذابیت و دسترسی به محافل پرنفوذ می‌توانند سرمایه‌ای تعیین‌کننده باشند؛ اما فیلم از همان ابتدا میان کامیابی بیرونی و رضایت درونی فاصله می‌اندازد. این اثر در عین آن‌که از زرق‌وبرق «لندنِ مدرن» بهره می‌گیرد، شیفتهٔ آن نمی‌شود؛ زیر سطح آراسته‌اش، نوعی بی‌قراری و خلأ را پی می‌گیرد. نقش‌آفرینی Julie Christie در مرکز فیلم قرار دارد و بازی Dirk Bogarde و Laurence Harvey نیز دو سوی متفاوت جهان مردانی را ترسیم می‌کند که دایانا با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. فیلم‌نامه را Frederic Raphael نوشته و موسیقی را John Dankworth ساخته است. دایانا؛ جذابیت، فرصت‌طلبی و ناپایداری دایانا شخصیتی نیست که بتوان به‌سادگی در قالب قهرمان یا ضدقهرمان قرارش داد. او گاه سطحی، بی‌ثبات و حسابگر به نظر می‌رسد؛ گاه نیز جوانی است که می‌کوشد در فضایی محدود، راهی برای بالا رفتن و دیده‌شدن پیدا کند. همین دوگانگی، تماشای او را جذاب می‌کند. دایانا می‌داند جذابیتش چه فرصت‌هایی فراهم می‌آورد، اما این آگاهی به معنای تسلط کامل او بر زندگی‌اش نیست. گاهی به نظر می‌رسد خودش نیز از میل‌ها و انتخاب‌هایش سر درنمی‌آورد: به سوی چیزی می‌رود که در لحظه خواستنی است، بی‌آن‌که مطمئن باشد پس از رسیدن، هنوز برایش ارزشی خواهد داشت. Julie Christie این ناپایداری را با بازی‌ای ظریف و زنده منتقل می‌کند. او دایانا را نه به صورت چهره‌ای یک‌دست و محاسبه‌گر، بلکه همچون انسانی متغیر می‌سازد؛ کسی که میان خودنمایی و آسیب‌پذیری، اعتمادبه‌نفس و سردرگمی، مدام جابه‌جا می‌شود. زیبایی بازیگر بخشی از جهان فیلم است، اما توانایی او در آشکارکردن تنهایی پشت آن زیبایی اهمیت بیشتری دارد. دایانا ممکن است در مرکز توجه باشد، بااین‌حال توجه دیگران لزوماً به معنای درک‌شدن نیست. همین فاصله میان دیده‌شدن و شناخته‌شدن، هستهٔ عاطفی شخصیت را شکل می‌دهد. روابط عاطفی و سازوکار قدرت رابطه‌های دایانا صرفاً روایت‌هایی عاشقانه نیستند؛ هر یک پنجره‌ای به مناسبات قدرت، طبقه و منفعت می‌گشایند. مردانی که در مسیر او قرار می‌گیرند، فقط شریک‌های عاطفی نیستند؛ هرکدام به شکلی با جایگاه اجتماعی، اعتبار یا امکان‌های حرفه‌ای پیوند دارند. فیلم از این راه نشان می‌دهد که در جامعه‌ای متکی بر تصویر و نفوذ، صمیمیت و معامله گاه مرز روشنی ندارند. دایانا از ظرفیت رابطه‌هایش برای نزدیک‌شدن به زندگی مطلوب استفاده می‌کند، اما فیلم این رفتار را نه بی‌هزینه نشان می‌دهد و نه آن را به حکمی اخلاقی ساده فرو می‌کاهد. Robert Gold با بازی Dirk Bogarde نمایندهٔ نوعی ثبات و جدیت است؛ مردی که در پی فهم حقیقت و سامان‌دادن به زندگی خویش است. در برابر او، Miles Brand با بازی Laurence Harvey به جهان تازهٔ جاه‌طلبی و نفوذ تعلق دارد؛ جهانی روان، خوش‌ظاهر و بی‌اعتنا به ماندگاری پیوندها. این تقابل، فیلم را از جدال سادهٔ «عشق راستین» و «وسوسه» دور می‌کند. پرسش مهم‌تر آن است که آیا دایانا می‌تواند در چارچوب هر یک از این جهان‌ها به خواسته‌های خود برسد، یا هر انتخاب صرفاً او را به شکل تازه‌ای از وابستگی می‌کشاند. روایت در این زمینه نگاه انتقادی دارد، اما دایانا را نیز از سهم خود در تصمیم‌ها معاف نمی‌کند. لندن دههٔ شصت؛ شکوهی آمیخته به خلأ فضای اجتماعی فیلم از عناصر اصلی روایت است. لندنِ «Darling» شهری است که در آن تصویر عمومی، تبلیغات، رسانه و مهمانی‌های پرزرق‌وبرق نقشی تعیین‌کننده یافته‌اند. دایانا در این محیط به‌سرعت درمی‌یابد که ظاهر می‌تواند راه ورود به محافلی باشد که پیش‌تر دسترس‌ناپذیر می‌نمودند. اما فیلم میان آزادی‌های نو و رهایی واقعی تمایز می‌گذارد: شکستن برخی قیدهای قدیمی الزاماً به معنای یافتن هویتی مستقل یا زندگی رضایت‌بخش نیست. فضای مدرن گاهی به جای آن‌که امکان انتخابی عمیق‌تر فراهم کند، آدم‌ها را به کالاهایی بدل می‌سازد که باید دیده، خواسته و مبادله شوند. در این معنا، فیلم فقط پرترهٔ یک زن جاه‌طلب نیست؛ تصویری از جامعه‌ای در حال دگرگونی نیز هست. طبقات اجتماعی با هم تماس بیشتری پیدا کرده‌اند، اما این تماس به‌خودی‌خود نابرابری را از میان نمی‌برد. دایانا می‌تواند به حلقه‌های بالاتر نزدیک شود، ولی ورود به آن‌ها به معنای یافتن امنیت یا تعلق نیست. در پس ظاهر پرجنب‌وجوش فیلم، نظمی اجتماعی دیده می‌شود که ارزش آدم‌ها را با زیبایی، پول، موقعیت و قابلیت استفاده‌شان می‌سنجد. فیلم در این نگاه، لحنی انتقادی دارد و اجازه نمی‌دهد تماشاگر زرق‌وبرق را با خوشبختی یکی بگیرد. لباس، تصویر و موسیقی طراحی لباس در «Darling» صرفاً آرایه‌ای چشم‌نواز نیست؛ بخشی از زبان شخصیت‌پردازی فیلم است. لباس‌ها به دایانا کمک می‌کنند خود را با موقعیت‌های تازه هماهنگ کند و در هر جمع، تصویری متناسب با خواسته‌هایش بسازد. تماشای پوشش‌ها، خانه‌ها و فضاهای اجتماعی فیلم لذت بصری آشکاری دارد، اما این زیبایی کارکردی دوگانه پیدا می‌کند: از یک سو جذابیت جهان دایانا را ملموس می‌سازد و از سوی دیگر نشان می‌دهد که این جهان تا چه اندازه بر ظاهر استوار است. طراحی هنری و پوشش فیلم از جمله جنبه‌هایی بود که در زمان نمایش آن مورد توجه قرار گرفت. موسیقی جازِ John Dankworth نیز با ریتم شهری و فضای اجتماعی فیلم تناسب دارد. موسیقی به صحنه‌ها نیرویی سبک، شهری و گاه بازیگوش می‌بخشد، بی‌آن‌که تلخی زیرپوستی داستان را کاملاً بپوشاند. جاز در این‌جا تنها همراهی صوتی نیست؛ بخشی از حس زمانه است، ضرباهنگی برای رفت‌وآمدهای دایانا میان محفل‌ها، رابطه‌ها و فرصت‌های تازه. همین تضاد میان شور موسیقی و خلأ عاطفی برخی موقعیت‌ها، به فیلم کیفیتی ماندگار می‌دهد. تصویر و موسیقی، در مجموع، از دلایل مهم جذابیت اثرند؛ حتی برای تماشاگرانی که با مسیر روایی آن ارتباط کامل برقرار نمی‌کنند.