وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

خانه‌ای که کجی‌اش از آدم‌هاست «Crooked House» ساختهٔ Gilles Paquet-Brenner، اقتباسی از رمان آگاتا کریستی است؛ اما بیش از آنکه فقط معمایی دربارهٔ یافتن قاتل باشد، تصویری از خانواده‌ای است که زیر سقف یک عمارت باشکوه گرد آمده و هر عضو آن چیزی را پنهان می‌کند. مرگ پدربزرگ ثروتمند خانواده، چارلز هی‌وارد را به خانه می‌کشاند؛ جایی که پیوندهای خونی به‌جای آنکه پناهی مطمئن بسازند، به سرچشمهٔ رقابت، رنجش و سوءظن بدل شده‌اند.

عنوان فیلم را می‌توان استعاره‌ای از همین ساختار دانست: خانه کج است، چون روابط درون آن از تعادل خارج شده‌اند. ظاهر آراستهٔ عمارت و نظم تشریفاتی زندگی خانوادگی، تضادی مؤثر با آشفتگی عاطفی ساکنانش ایجاد می‌کند. فیلم از همان ابتدا وعده می‌دهد که در این فضا هیچ‌کس کاملاً بی‌گناه یا بی‌انگیزه نیست؛ بااین‌حال، کیفیت اجرای این وعده به‌اندازهٔ طرح اولیه‌اش قانع‌کننده از کار درنمی‌آید.

معما و سازوکار تعلیق داستان بر پایهٔ الگوی آشنای معمای «چه کسی مرتکب قتل شده است؟» پیش می‌رود. مرگ پدرسالار خانواده، همه را در موقعیت متهم قرار می‌دهد و تحقیق چارلز بهانه‌ای می‌شود برای آشکار کردن پیوندهای پنهان میان افراد، انگیزه‌های مالی و کینه‌های قدیمی. این الگو برای مخاطبی که با داستان‌های کریستی آشناست، آشنا و دلپذیر است؛ اما آشنایی به‌تنهایی تعلیق نمی‌آفریند.

فیلم اطلاعات را به‌تدریج عرضه می‌کند، ولی بسیاری از سرنخ‌ها وزن دراماتیک کافی ندارند. گاه داده‌ای تازه به‌جای آنکه مسیر تحقیق را واقعاً تغییر دهد، صرفاً بر انبوه سوءظن‌ها می‌افزاید. از این رو، تماشاگر ممکن است نه با زنجیره‌ای از کشف‌های پیوسته، بلکه با مجموعه‌ای از گفت‌وگوها و بازجویی‌ها روبه‌رو شود که حرکتشان به سوی حقیقت چندان محسوس نیست.

« عنوان فیلم را می‌توان استعاره‌ای از همین ساختار دانست: خانه کج است، چون روابط درون آن از تعادل خارج شده‌اند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

برای گروهی از مخاطبان، همین فضای آرام و کلاسیک بخشی از جذابیت اثر است؛ برای گروهی دیگر، کندی آن مانع شکل‌گیری هیجان خواهد شد. چارلز هی‌وارد؛ کارآگاهی در حاشیهٔ ماجرا چارلز در مقام کارآگاه خصوصی، هم ناظر بیرونی خانواده است و هم به‌سبب رابطهٔ پیشینش با سوفیا، پیوندی شخصی با پرونده دارد.

این دو موقعیت می‌توانند کشمکشی جذاب بسازند: آیا او می‌تواند از احساسات گذشته فاصله بگیرد و بی‌طرفانه تحقیق کند؟ فیلم این پرسش را مطرح می‌کند، اما کمتر به آن عمق می‌دهد. رابطهٔ چارلز و سوفیا گاه پیش‌زمینه‌ای عاطفی فراهم می‌آورد، بی‌آنکه در سراسر روایت به نیرویی پیوسته و تعیین‌کننده تبدیل شود.

مشکل دیگر، شخصیت‌پردازی خود چارلز است. او وظیفهٔ پیش بردن تحقیق را بر عهده دارد، اما حضورش معمولاً به اندازه‌ای پررنگ نیست که مخاطب را به او نزدیک کند. واکنش‌هایش بیش از آنکه تصویری روشن از منش و نگاه ویژه‌اش بسازند، در خدمت حرکت صحنه‌ها هستند. در نتیجه، کارآگاه گاه به مجرایی برای ورود تماشاگر به عمارت بدل می‌شود، نه شخصیتی که حضور مستقلش به معما نیرو ببخشد.

بازی‌ها و شخصیت‌های زن نقطهٔ قوت برجستهٔ فیلم، گروه بازیگران و به‌ویژه بازیگران زن آن است. Glenn Close در نقش لیدی ادیت حضوری متین و نافذ دارد؛ او می‌تواند با سکوت و نگاه، حس اقتدار و آگاهی را منتقل کند، بی‌آنکه شخصیتش را به توضیح‌های مستقیم وابسته سازد. Gillian Anderson نیز به نقش خود رنگی نمایشی می‌بخشد و از آن شخصیتی می‌سازد که هم جلب توجه می‌کند و هم بر فضای پرتنش خانواده می‌افزاید.

« فیلم این پرسش را مطرح می‌کند، اما کمتر به آن عمق می‌دهد. »

شخصیت‌ها و اجرا

Christina Hendricks و Stefanie Martini نیز در میان زنانی قرار می‌گیرند که هر یک در جایگاه متفاوتی از این ساختار خانوادگی ایستاده‌اند. فیلم به بازیگران فرصت می‌دهد چهره‌های گوناگونی از وابستگی، جاه‌طلبی، اندوه و پنهان‌کاری را عرضه کنند. بااین‌حال، همهٔ این شخصیت‌ها به یک اندازه مجال پرداخت پیدا نمی‌کنند.

گاهی بازی خوب، خلأیی را پر می‌کند که فیلمنامه در ساختن پیشینه و پیچیدگی روانی شخصیت‌ها باقی گذاشته است. نتیجه آن است که بعضی چهره‌ها از حد تیپ‌های جذاب فراتر نمی‌روند، هرچند حضورشان به تماشایی ماندن جمع خانوادگی کمک می‌کند. عمارت، لباس‌ها و فضای انگلیسی خانه در «Crooked House» صرفاً محل وقوع رویدادها نیست؛ یکی از عناصر اصلی روایت است.

اتاق‌های بزرگ، راهروها و فضاهای رسمی، خانواده را در محیطی محصور می‌کنند که هر گوشه‌اش می‌تواند حامل خاطره یا نشانه‌ای باشد. معماری عمارت، با شکوهی کهنه و اندکی تهدیدآمیز، به فیلم هویتی بصری می‌دهد و احساس می‌آفریند که این خانواده نه فقط در کنار یکدیگر، بلکه درون گذشتهٔ خود زندگی می‌کند.

لباس‌ها و طراحی صحنه نیز به بازآفرینی فضای انگلیسی و دورهٔ تاریخی اثر یاری می‌رسانند. پوشش‌ها از تمایز طبقاتی و سلیقهٔ شخصیت‌ها خبر می‌دهند و در کنار جزئیات خانه، جهانی منسجم می‌سازند. این جلوه‌ها گاه از خود معما گیراترند: حتی هنگامی که روایت از نظر دراماتیک به کندی پیش می‌رود، تماشای محیط و ترکیب‌بندی صحنه‌ها همچنان لذت بصری دارد.

« فیلم به بازیگران فرصت می‌دهد چهره‌های گوناگونی از وابستگی، جاه‌طلبی، اندوه و پنهان‌کاری را عرضه کنند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بااین‌همه، زیبایی ظاهر به‌تنهایی نمی‌تواند فقدان تنش را جبران کند؛ فضای چشم‌نواز زمانی بیشترین اثر را می‌گذارد که با ضرباهنگی هم‌سنگ همراه باشد. ریتم و کارگردانی فیلم با شتابی آهسته پیش می‌رود و بخش قابل‌توجهی از زمانش را صرف گفت‌وگو، معرفی روابط و مرور سوءظن‌ها می‌کند. این انتخاب در اصل با سنت معماییِ مبتنی بر مشاهده و استنتاج سازگار است؛ اما اجرای آن همیشه اندازه و آهنگ مناسبی ندارد.

برخی صحنه‌ها بیش از آنچه برای انتقال اطلاعات یا ساختن فضا لازم است ادامه می‌یابند و در نتیجه، انتظار جای کنجکاوی را می‌گیرد. کارگردانی Gilles Paquet-Brenner به‌جای آنکه پیوسته بر تضاد میان ظاهر موقر خانواده و تنش‌های پنهان تأکید کند، گاه به نمایش منظم رخدادها بسنده می‌کند. لحظه‌هایی از طنز تلخ خانوادگی یا صحنه‌هایی که اعضا در حضور یکدیگر به رقابت لفظی می‌پردازند، نشان می‌دهند که فیلم ظرفیت جان‌دارتر شدن را داشته است.

اما این لحظه‌ها به‌اندازه‌ای فراوان نیستند که ریتم کلی را از یکنواختی بیرون آورند. پیش‌بینی‌پذیری و فرجام یکی از دشواری‌های اصلی اثر، میزان پیش‌بینی‌پذیری معماست. فیلم می‌کوشد با پخش کردن ظن میان افراد متعدد، مسیرهای احتمالی گوناگونی پیش روی مخاطب بگذارد؛ بااین‌حال، برخی نشانه‌ها زودتر از آنچه باید توجه را به جهتی خاص می‌برند.

هنگامی که تماشاگر احساس کند پاسخ را پیش از شخصیت اصلی حدس زده است، ادامهٔ تحقیق باید دست‌کم از راه پیچیدگی روانی یا تنش عاطفی او را نگه دارد. «Crooked House» در این زمینه موفقیتی یکدست ندارد. فرجام داستان، بنا بر طرح کلی اثر، قرار است شور و تکانی به روایت بدهد و معنای روابط پیشین را دگرگون کند.

« اما این لحظه‌ها به‌اندازه‌ای فراوان نیستند که ریتم کلی را از یکنواختی بیرون آورند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این بخش برای برخی مخاطبان می‌تواند از نظر هیجانی مؤثر باشد، اما برای برخی دیگر، نه به اندازهٔ کافی زمینه‌چینی شده و نه از نظر عاطفی رضایت‌بخش است. بهتر است دربارهٔ جزئیات آن بیش از این گفته نشود؛ مهم آن است که اثر در پایان می‌کوشد تأثیری قوی‌تر از مسیر کم‌شتاب پیشین خود برجای بگذارد، ولی این کوشش برای همه به نتیجه‌ای هم‌سنگ نخواهد رسید.

جمع‌بندی «Crooked House» فیلمی است که در آن جلوه‌های بصری و بازی‌های چشمگیر، به‌ویژه نقش‌آفرینی‌های زنان، از نقاط قوت روشن به شمار می‌آیند. عمارت و لباس‌ها فضای کلاسیک و انگلیسی داستان را به‌خوبی شکل می‌دهند و ایدهٔ خانواده‌ای گرفتار در شبکه‌ای از رازها، ظرفیت یک معمای جذاب را دارد.

بااین‌حال، ریتم کش‌دار، کارآگاهی کم‌جاذبه و سرنخ‌هایی که گاه زودهنگام به چشم می‌آیند، مانع از آن می‌شوند که تعلیق تا پایان همواره نیرو بگیرد. این اثر بیش از آنکه معمایی پرشتاب و پیوسته غافلگیرکننده باشد، تجربه‌ای آرام و متکی بر فضای خانه و بازیگرانش است. تماشاگرانی که از قصه‌های خانوادگیِ رازآلود و طراحی صحنهٔ آراسته لذت می‌برند، احتمالاً نکات ارزشمندی در آن خواهند یافت؛ اما کسانی که به کشفیات پی‌درپی، قهرمانی کاریزماتیک و فرجامی کاملاً قانع‌کننده چشم دارند، ممکن است با اثری روبه‌رو شوند که ظاهر گیرایش از نیروی دراماتیکش پیشی گرفته است.