نقد و بررسی
نقد Cria! | 1976
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
کودکی در خانه‌ای از خاطره «Cría Cuervos» ساختهٔ Carlos Saura، بیش از آنکه داستانی با مسیر رواییِ سرراست باشد، تجربه‌ای از زیستن در ذهن کودکی سوگوار است. آنا، دختری هشت‌ساله، پس از مرگ مادرش در خانه‌ای بزرگ و سرد، میان دو خواهر، مادربزرگی ناتوان و عمه‌ای سخت‌گیر روزگار می‌گذراند. اما این خانه صرفاً محل زندگی او نیست؛ فضایی روانی است که خاطره، اندوه و خیال در آن به یکدیگر راه می‌یابند.
فیلم از همان آغاز، تماشاگر را دعوت می‌کند جهان را نه از چشم بزرگ‌سالانی که می‌خواهند وقایع را مرتب و توضیح‌پذیر کنند، بلکه از منظر آنا ببیند: نگاهی که هم نافذ است و هم آسیب‌پذیر، و هنوز نمی‌تواند میان آنچه رخ داده، آنچه به یاد آورده و آنچه آرزو می‌کند، مرزی قطعی بکشد. قصه در ظاهر ساده و کم‌حادثه است، اما همین سادگی فرصتی فراهم می‌کند تا لایه‌های عاطفی و معنایی آن به‌آرامی آشکار شوند.
Saura بحران را به مجموعه‌ای از اتفاق‌های پرهیجان تبدیل نمی‌کند؛ در عوض، پیامدهای فقدان را در لحظه‌های کوچک، سکوت‌های طولانی و رفتارهای روزمره دنبال می‌کند. از این رو، نیروی فیلم نه در پرسش «بعد چه می‌شود؟»، بلکه در این پرسش نهفته است که ذهن یک کودک چگونه با واقعیتی کنار می‌آید که هنوز توان فهم کامل آن را ندارد.
« اما این خانه صرفاً محل زندگی او نیست؛ فضایی روانی است که خاطره، اندوه و خیال در آن به یکدیگر راه می‌یابند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
مرزهای لغزان واقعیت یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم، درهم‌تنیدن زمان حال با خاطره و خیال است. روایت گاه چنان نرم از یک لایه به لایهٔ دیگر می‌لغزد که تماشاگر، درست مانند آنا، ناچار می‌شود معنای آنچه می‌بیند را دوباره ارزیابی کند. این شیوه صرفاً بازی فرمی یا ترفندی برای غافلگیری نیست؛ صورتی سینمایی از تجربهٔ سوگ است.
برای ذهن کودک، گذشته همیشه پشت سر نمانده و خیال هم الزاماً چیزی جدا از واقعیت نیست. مادرِ غایب می‌تواند در احساسات و یادهای آنا حضوری زنده داشته باشد، بی‌آنکه فیلم نیاز داشته باشد این حضور را به توضیحی منطقی فروبکاهد. با این حال، رویکرد غیرخطی Saura ممکن است برای بخشی از مخاطبان گیج‌کننده باشد.
نشانه‌ها همیشه به‌روشنی تعیین نمی‌کنند که با اکنون روبه‌رو هستیم یا با بازگشت به گذشته، و برخی گذارها عمداً در وضعیت تعلیق باقی می‌مانند. این ابهام گاه به تجربهٔ ذهنی فیلم عمق می‌دهد، اما در لحظه‌هایی نیز می‌تواند پیوند عاطفی تماشاگر با روایت را سست کند. فیلم بیشتر به تداعی‌ها اعتماد دارد تا به توضیح؛ انتخابی هنرمندانه که برای برخی بسیار اثرگذار و برای برخی دیگر کم‌دسترس خواهد بود.
« مرزهای لغزان واقعیت یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم، درهم‌تنیدن زمان حال با خاطره و خیال است. »
شخصیت‌ها و اجرا
آنا تورنت؛ مرکز ثقل فیلم بازی Ana Torrent ستون اصلی اثر است. او آنا را نه با واکنش‌های نمایشی، بلکه با سکون، مکث و کیفیت نگاهش می‌سازد. چهرهٔ آرام او به‌ندرت همه‌چیز را آشکار می‌کند؛ در عوض، تماشاگر در همان نگاه کم‌حرکت، کنجکاوی، ترس، خشم و اشتیاق به یافتن پناه را احساس می‌کند. این بازی کم‌ادعا مانع از آن می‌شود که شخصیت به نمادی انتزاعی از «کودکی رنج‌دیده» تبدیل شود.
آنا همچنان کودکی مشخص و زنده است: گاهی نافرمان، گاهی خیال‌پرداز، گاهی درمانده و گاه در برابر دنیای بزرگ‌سالان سرسخت. همراهی Ana Torrent با Geraldine Chaplin نیز به فیلم بافتی پیچیده می‌بخشد. حضور مادر در خاطرات و ذهن آنا فقط بازنمایی یک رابطهٔ ازدست‌رفته نیست؛ تصویری از نیاز کودک به محبت و امنیت نیز هست.
Chaplin با حضوری نرم و اندوهگین، به این وجه عاطفی شکل می‌دهد، بی‌آنکه آن را به احساساتی‌گری آشکار بدل کند. رابطهٔ میان این دو بازیگر، به‌واسطهٔ تفاوت میان حضور جسمانی مادر و غیاب واقعی او، پیوسته بار معنایی تازه‌ای پیدا می‌کند. خانه، موسیقی و سکوت خانه در «Cría Cuervos» تقریباً شخصیتی مستقل دارد.
« آنا تورنت؛ مرکز ثقل فیلم بازی Ana Torrent ستون اصلی اثر است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اتاق‌های تاریک، راهروهای خلوت و قاب‌هایی که فاصلهٔ آدم‌ها را برجسته می‌کنند، حس محصوربودن را تقویت می‌کنند. فضای خانه، به‌جای آنکه پناهگاهی گرم و امن باشد، یادآور نظمی بزرگ‌سالانه است که آنا در آن جایی برای بیان آزادانهٔ اندوهش پیدا نمی‌کند. تضاد میان محیط بستهٔ خانه و فضای پرجنب‌وجوش بیرون نیز بر احساس زندانی‌بودن کودکان در جهانی که خود در ساختنش نقشی ندارند، می‌افزاید.
موسیقی و سکوت در شکل‌گیری این فضا اهمیت ویژه دارند. موسیقی نه تنها احساسات صحنه را همراهی می‌کند، بلکه به خاطره و خیال عمقی حسی می‌دهد؛ گویی صدا می‌تواند چیزی را زنده نگه دارد که از جهان واقعی رخت بربسته است. در مقابل، سکوت‌های فیلم گاه از هر توضیحی رساترند. Saura در بسیاری از لحظه‌ها به جای آنکه به شخصیت‌ها اجازه دهد احساساتشان را شرح دهند، بر نگاه‌ها و فاصله‌ها تکیه می‌کند.
نتیجه، فضایی رازآلود و اندوهگین است که مدت‌ها پس از پایان تماشا در ذهن می‌ماند. اندوه شخصی و سایهٔ سیاست فیلم در سطحی شخصی دربارهٔ سوگ، خانواده و ناتوانی کودک در فهم رفتار بزرگ‌سالان است؛ اما در همان حال، می‌توان آن را در نسبت با فضای سیاسی اسپانیا نیز خواند. پدرسالاری و اقتدار درون خانه، و محدودیت‌هایی که بر زندگی زنان و کودکان سایه می‌اندازند، امکان چنین خوانشی را فراهم می‌کنند.
« اتاق‌های تاریک، راهروهای خلوت و قاب‌هایی که فاصلهٔ آدم‌ها را برجسته می‌کنند، حس محصوربودن را تقویت می‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اثر در سال‌های پایانی حکومت Franco ساخته شد و به‌عنوان درامی روان‌شناختی، گذشته، حال و آینده را در ساختاری سیال به هم پیوند می‌دهد. با این همه، فیلم استعارهٔ سیاسی خود را به گزاره‌ای روشن و یک‌معنا تبدیل نمی‌کند. (ساختار روایی و زمینهٔ تاریخی فیلم در منابع مربوط به آن آمده است.) این ابهام هم امتیاز اثر است و هم یکی از کاستی‌های احتمالی آن.
استعاره‌ها چنان توضیح داده نمی‌شوند که فیلم به بیانیه‌ای مستقیم فروکاسته شود؛ در نتیجه، لایهٔ سیاسی به‌صورت پژواکی در پس‌زمینه باقی می‌ماند. اما همین فاصله گاهی باعث می‌شود مخاطب نتواند نسبت میان تجربهٔ شخصی آنا و معنای جمعیِ سرکوب را به‌روشنی دنبال کند. اگر انتظار داشته باشیم هر نشانه به نتیجه‌ای مشخص برسد، بخشی از فیلم مبهم و حتی ناتمام جلوه می‌کند؛ اگر ابهام را جزئی از زبان آن بدانیم، این ناتمامی می‌تواند بازتابی از جهانی باشد که برای کودک نیز معنای روشنی ندارد.
ریتم و محدودیت‌های روایت کم‌پیرنگ‌بودن فیلم، برای ساختن فضای تأمل و نزدیک‌شدن به ذهن آنا ضروری است، اما بی‌هزینه نیست. بخش‌هایی از روایت با کندی پیش می‌روند و برخی لحظه‌ها، به‌ویژه برای تماشاگرانی که به تحول بیرونی و پیوستهٔ داستان عادت دارند، ممکن است تکراری به نظر برسند. فیلم به‌جای افزودن مداوم اطلاعات و رخداد، یک حال‌وهوای عاطفی را از زاویه‌های مختلف می‌کاود.
« با این همه، فیلم استعارهٔ سیاسی خود را به گزاره‌ای روشن و یک‌معنا تبدیل نمی‌کند. »
جمع‌بندی
این تمرکز، به اثر انسجام شاعرانه می‌دهد، ولی گاهی از حرکت دراماتیک آن می‌کاهد. همین ویژگی در پایان‌بندی نیز محسوس است. فیلم بیش از آنکه همهٔ پرسش‌ها را ببندد، تجربه‌ای را پیش روی تماشاگر می‌گذارد و سپس از توضیح نهایی فاصله می‌گیرد. این انتخاب با منطق ذهنی روایت سازگار است، اما ممکن است حس ناتمامی برجای بگذارد؛ به‌خصوص اگر مخاطب انتظار داشته باشد خطوط معناییِ مختلف به نتیجه‌ای روشن برسند.
چنین حسی لزوماً نشانهٔ ناکامی نیست، اما بخشی از مخاطبان را از نظر عاطفی و روایی بی‌پاسخ خواهد گذاشت. جمع‌بندی «Cría Cuervos» فیلمی دربارهٔ اندوهی است که کودک هنوز واژگان لازم برای بیانش را ندارد. Carlos Saura این فقدان را از مسیر روایتی چندلایه، فضایی محصور و بازی درخشان Ana Torrent به تجربه‌ای سینمایی بدل می‌کند؛ تجربه‌ای که در آن خاطره و خیال، نه حاشیه‌های داستان، بلکه شیوهٔ اصلی ادراک جهان‌اند.
فیلم در ریتم و شفافیت روایی محدودیت‌هایی دارد، و ابهام استعاری و پایانِ گشودهٔ آن ممکن است برای بعضی تماشاگران رضایت‌بخش نباشد. با این حال، همین پرهیز از پاسخ‌های قطعی، اثر را به تصویری ماندگار از کودکی بدل می‌کند: دوره‌ای که دیگران برای آدم تصمیم می‌گیرند، اما خود او هنوز نمی‌داند به کدام سو می‌رود.
« این تمرکز، به اثر انسجام شاعرانه می‌دهد، ولی گاهی از حرکت دراماتیک آن می‌کاهد. »
ثبت دیدگاه