نقد و بررسی
نقد Crazy Joe | 1974
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان جاه‌طلبی و آشوب «Crazy Joe» ساختهٔ Carlo Lizzani، درامی جنایی است که از زندگی جو گالو، گانگستر نیویورکی، الهام می‌گیرد و آن را به روایتی سینمایی از جاه‌طلبی، سرپیچی و مناسبات قدرت بدل می‌کند. فیلم، جو را پس از سال‌ها زندان در موقعیتی نشان می‌دهد که باید جایگاه ازدست‌رفته‌اش را در جهان مافیا بازپس گیرد؛ جهانی که در آن وفاداری اغلب معامله‌ای موقت است و قدرت، با تهدید و خشونت حفظ می‌شود.
بااین‌حال، اثر بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای دقیق و منظم باشد، پرتره‌ای پرشتاب از مردی است که در برابر قواعد بازی سر خم نمی‌کند، حتی وقتی همین سرکشی او را به ورطهٔ نابودی نزدیک می‌سازد. آغاز پرتنش و جهان زمخت فیلم فیلم از همان ابتدا لحن خشن و بی‌قرار خود را آشکار می‌کند. جو در فضایی عمومی، بر سر موضوعی ظاهراً کوچک، با خشمی تهدیدآمیز واکنش نشان می‌دهد؛ صحنه‌ای که در چند لحظه تصویری فشرده از شخصیت او می‌سازد: تندخو، خودمحور و همواره آمادهٔ عبور از مرزهای پذیرفته‌شده.
این شروع، وعدهٔ اثری پرتنش را می‌دهد و به‌خوبی مخاطب را وارد جهان مردانی می‌کند که حتی اختلاف‌های روزمره را به نمایش قدرت بدل می‌کنند. نیویورک فیلم نیز صرفاً پس‌زمینه‌ای برای حوادث نیست. خیابان‌ها، مکان‌های عمومی و فضاهای بسته، حال‌وهوایی زمخت و کم‌زرق‌وبرق دارند که با تصویر آرمانی‌شدهٔ گانگسترها فاصله می‌گیرد.
« آغاز پرتنش و جهان زمخت فیلم فیلم از همان ابتدا لحن خشن و بی‌قرار خود را آشکار می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در این جهان، خشونت نه رویدادی استثنایی، بلکه بخشی از منطق روزمرهٔ مناسبات است؛ حضوری که به فیلم کیفیتی خشن و تلخ می‌بخشد. این بافت شهری از نقاط قوت اثر است، هرچند فیلم همیشه نمی‌تواند ظرفیت آن را به یک فضای منسجم و پرمعنا تبدیل کند. پیتر بویل و سیمای جو بازی Peter Boyle مهم‌ترین نیروی محرک فیلم است.
او جو را با انرژی عصبی و حضوری پرتنش بازی می‌کند؛ مردی که در یک لحظه می‌تواند بذله‌گو یا فریبنده به نظر برسد و در لحظه‌ای دیگر با خشونتی ناگهانی فضای پیرامون را مسموم کند. این تغییرهای سریع، شخصیت را زنده و غیرقابل‌پیش‌بینی می‌سازند. بویل به جو نوعی جذابیت خام می‌بخشد، بی‌آن‌که او را به قهرمانی دوست‌داشتنی یا چهره‌ای صرفاً هیولایی تقلیل دهد.
بااین‌حال، انرژی بازی گاه به اغراق نزدیک می‌شود. جو در برخی لحظات بیشتر به هیولایی نمایشی می‌ماند تا انسانی که درون شبکه‌ای پیچیده از ترس، نیاز و محاسبه گرفتار شده است. همین نوسان، هم سرچشمهٔ گیرایی نقش است و هم محدودیت آن: بازی بویل فیلم را از یکنواختی نجات می‌دهد، اما همیشه به عمق روانی مورد انتظار نمی‌رسد.
« این بافت شهری از نقاط قوت اثر است، هرچند فیلم همیشه نمی‌تواند ظرفیت آن را به یک فضای منسجم و پرمعنا تبدیل کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم نیز چندان مکث نمی‌کند تا انگیزه‌های متناقض جو را با حوصله بکاود؛ بیشتر به حرکت و واکنش او تکیه دارد تا تأملی پیوسته درونی. گروه بازیگران و مناسبات قدرت بازیگران مکمل، به‌ویژه در نقش‌های گانگستری، به جهان فیلم رنگ و وزن می‌دهند. Rip Torn در نقش ریچی، Paula Prentiss در نقش آن و Fred Williamson در نقش ویلی، هر یک در مقاطعی از روایت، وجهی متفاوت از زندگی جو را نمایان می‌کنند: پیوند خانوادگی، زندگی عاطفی و اتحادهایی که از مرزهای مرسوم جهان تبهکاری فراتر می‌روند.
حضور ویلی، به‌خصوص، امکان می‌دهد فیلم به ائتلافی نامتعارف و تنش‌های نهفته در آن بپردازد. اما کیفیت و باورپذیری این گروه یکدست نیست. برخی شخصیت‌های فرعی بیشتر برای پیش‌بردن حادثه‌ها حضور دارند تا آن‌که زندگی مستقل و قابل‌لمسی پیدا کنند. در نتیجه، رابطه‌ها گاه به‌سرعت شکل می‌گیرند یا تغییر می‌کنند و مخاطب فرصت کافی برای درک وزن عاطفی آن‌ها نمی‌یابد.
این نابرابری در بازی‌ها و پرداخت نقش‌ها، فضای خشن فیلم را در بعضی لحظه‌ها از واقع‌نمایی دور می‌کند؛ انگار جهان اثر میان درام جنایی جدی و نمایش پرهیاهوی گانگستری در رفت‌وآمد است. روایتی پرشتاب و پراکنده ساختار روایت، هم سرچشمهٔ جنب‌وجوش فیلم است و هم یکی از کاستی‌های اصلی آن. داستان از برخوردها، خیانت‌ها و جابه‌جایی‌های قدرت نیرو می‌گیرد و به‌ندرت در یک وضعیت ثابت می‌ماند.
« گروه بازیگران و مناسبات قدرت بازیگران مکمل، به‌ویژه در نقش‌های گانگستری، به جهان فیلم رنگ و وزن می‌دهند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این شتاب، در ابتدا با شخصیت بی‌قرار جو تناسب دارد؛ زندگی او نیز پیوسته میان خطر و فرصت در نوسان است. بااین‌حال، فیلم در ادامه گاهی به‌جای ساختن پیوندی روشن میان رخدادها، از حادثه‌ای به حادثهٔ دیگر می‌جهد. پیامد این پراکندگی آن است که برخی کشمکش‌ها به‌اندازهٔ کافی بسط نمی‌یابند. تحولات مهم روی می‌دهند، اما تأثیرشان بر شخصیت‌ها و مناسبات میان آن‌ها همیشه مجال رسوب پیدا نمی‌کند.
درام، به‌جای آن‌که از دل انتخاب‌های دشوار و پیامدهای تدریجی آن‌ها به اوج برسد، گاهی به مجموعه‌ای از ضربه‌های داستانی شباهت پیدا می‌کند. همین آشفتگی می‌تواند درک مسیر جو و تغییر جایگاه او را دشوار کند و از نیروی عاطفی لحظه‌های کلیدی بکاهد. خشونت، سرکشی و معنای قدرت «Crazy Joe» در لایهٔ زیرین خود دربارهٔ سرکشی نسلی و فرسایش اقتدار نیز سخن می‌گوید.
جو فقط برای ثروت یا مقام نمی‌جنگد؛ او با ساختاری درگیر است که قواعدش را نسل‌های قدیمی‌تر تعیین کرده‌اند و هر اعتراض را تهدیدی علیه نظم خود می‌دانند. فیلم از این تقابل، تصویری تلخ از قدرت می‌سازد: شورش ممکن است قواعد کهنه را به چالش بکشد، اما لزوماً راهی برای رهایی نمی‌گشاید. جو می‌خواهد در بازی مافیا جایگاهی مستقل بسازد، ولی برای پیش‌رفتن ناچار است از همان منطق خشونت‌آمیزی بهره ببرد که با آن دشمنی دارد.
« این شتاب، در ابتدا با شخصیت بی‌قرار جو تناسب دارد؛ زندگی او نیز پیوسته میان خطر و فرصت در نوسان است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
پیوندهای اجتماعی و ائتلاف‌های تازه نیز در این چارچوب اهمیت پیدا می‌کنند. فیلم به امکان همکاری میان آدم‌هایی با پیشینه‌های متفاوت اشاره می‌کند، اما کمتر از آن بهره می‌گیرد که این امکان را به اندیشه‌ای عمیق دربارهٔ جامعه و تبعیض بدل سازد. مضمون‌ها حاضرند، اما بیشتر در سطح نشانه و موقعیت باقی می‌مانند؛ روایت از طرح پرسش‌های جذاب فراتر می‌رود، ولی همیشه برای پرداختن به آن‌ها توقف نمی‌کند.
جمع‌بندی «Crazy Joe» اثری نابرابر اما برخوردار از انرژی و شخصیت است. آغاز پرتنش، فضای خشن نیویورک و بازی پرتحرک Peter Boyle، آن را به تجربه‌ای تماشایی بدل می‌کنند؛ به‌ویژه برای مخاطبی که درام‌های گانگستری دههٔ هفتاد را با خشونت عریان و لحن زمختشان می‌پسندد. در سوی دیگر، روایت پراکنده، پرداخت نابرابر نقش‌های فرعی و دشواری فیلم در پیوند دادن مضمون‌هایش به یک ساختار دراماتیک منسجم، مانع از آن می‌شود که اثر به پرتره‌ای کاملاً نافذ از جو گالو تبدیل شود.
فیلم در مسیر خود به سوی فرجامی خونین، از الگوی آشنای سقوط مردی جاه‌طلب پیروی می‌کند؛ ازاین‌رو، مقصد کلی روایت چندان غافلگیرکننده نیست. آنچه بیش از همه در ذهن می‌ماند، نه پیچیدگی داستان، بلکه حضور پرآشوب جو و جهانی است که در آن قدرت همواره بهای خشونت را طلب می‌کند. «Crazy Joe» در نهایت بیش از آن‌که روایتی کاملاً پرداخت‌شده باشد، تصویری خشن و ناآرام از مردی است که می‌خواهد قواعد را برهم بزند، اما درون همان قواعد گرفتار می‌ماند.
« پیوندهای اجتماعی و ائتلاف‌های تازه نیز در این چارچوب اهمیت پیدا می‌کنند. »
ثبت دیدگاه