وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای که از عنوان فراتر می‌رود عنوان «کابوی‌ها و بیگانگان» وعده‌ی برخوردی نامتعارف می‌دهد: دو گونه‌ی سینمایی که معمولاً در دو جهان جداگانه می‌زیند، وسترن و علمی‌تخیلی، ناگهان در یک قاب قرار می‌گیرند. فیلم به‌جای آن‌که این برخورد را صرفاً شوخی یا هجو بگیرد، می‌کوشد آن را در قالب ماجرایی جدی و پرهیجان پیش ببرد.

همین انتخاب، هم سرچشمه‌ی جذابیت اثر است و هم منشأ بخشی از لغزش‌هایش. تماشاگر با تصویری کنجکاوی‌برانگیز روبه‌رو می‌شود: مرزهای غبارآلود غرب، اسب و هفت‌تیر، و تهدیدی که از بیرون زمین آمده است. اما صرفِ تازگیِ ترکیب، تضمین نمی‌کند که اجزای آن به‌درستی در هم تنیده شوند. فیلم به کارگردانی Jon Favreau ساخته شده و ماجرایش با مردی آغاز می‌شود که حافظه‌اش را از دست داده و حلقه‌ای فلزی و پیشرفته بر مچ دارد.

حضور او در شهر ابسولوشن، به‌سرعت نظم بسته‌ی آن‌جا را برهم می‌زند؛ اما خطر واقعی از جایی می‌رسد که ساکنان شهر را ناچار می‌کند اختلاف‌هایشان را کنار بگذارند. داستان همین زمینه را برای گردهم‌آوردن گروهی ناهمگون فراهم می‌کند و از دل آن، وسترنی را به سمت ماجرایی علمی‌تخیلی می‌برد، بی‌آن‌که پایان یا پیچش‌های اصلی را آشکار کند.

دو ژانر در یک بیابان وسترن در این فیلم فقط پوششی برای تعقیب‌وگریز و تیراندازی نیست. چشم‌اندازهای خشک و پهناور، شهر کوچک و خشن، و مناسبات مبتنی بر قدرت و مالکیت، فضایی می‌سازند که تهدید فرازمینی در آن غریب و در عین حال ملموس به نظر می‌رسد. تضاد میان فناوری بیگانه و ابزارهای ابتدایی مردمان غرب، ظرفیت بصری و دراماتیک فراوانی دارد: آدم‌هایی که برای دفاع از خود به اسب و تفنگ متکی‌اند، ناگهان با دشمنی روبه‌رو می‌شوند که قواعد نبرد را از اساس تغییر داده است.

« فیلم به‌جای آن‌که این برخورد را صرفاً شوخی یا هجو بگیرد، می‌کوشد آن را در قالب ماجرایی جدی و پرهیجان پیش ببرد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، فیلم همیشه نمی‌داند کدام‌یک از دو ژانر باید راهبر روایت باشد. بخش‌هایی از آن حال‌وهوای وسترنی درباره‌ی خشونت، اقتدار و تسویه‌حساب‌های شخصی دارند؛ بخش‌هایی دیگر به فیلمی درباره‌ی تهاجم موجودات فضایی بدل می‌شوند. این جابه‌جایی گاه انرژی تازه‌ای به قصه می‌دهد، اما گاه هم موجب می‌شود هیچ‌یک از لحن‌ها به‌اندازه‌ی کافی بسط نیابد.

اثر به‌ندرت کاملاً به وسترنی شخصیت‌محور یا علمی‌تخیلیِ پرکشش تبدیل می‌شود؛ بیشتر میان این دو قلمرو رفت‌وآمد می‌کند و در برخی لحظات، این رفت‌وآمد حالتی ناهماهنگ پیدا می‌کند. بازیگران و شخصیت‌های ناتمام Daniel Craig نقش مردی خاموش و زخمی را بازی می‌کند که گذشته‌اش برای خودش نیز مبهم است.

حضور فیزیکی و کم‌حرفی او با سنت قهرمانان وسترن سازگار است؛ بازی‌اش به‌جای تکیه بر توضیح‌های طولانی، از نگاه و حرکت بهره می‌گیرد. همین ویژگی در آغاز برای شخصیت نوعی نیروی رازآلود می‌سازد، هرچند فیلمنامه همیشه مواد کافی در اختیارش نمی‌گذارد تا این راز به تحول عاطفی پرمایه‌ای بدل شود.

Harrison Ford در نقش دالرهاید، مالک قدرتمند دامداری، به فیلم وزنی آشنا می‌دهد. او در قامت مردی سخت‌گیر و سلطه‌جو باورپذیر است و تقابلش با غریبه‌ی تازه‌وارد، موتور خوبی برای شکل‌گیری تنش فراهم می‌کند. اما شخصیت او نیز گاه در مرز میان خشونتِ وسترنی و کلیشه‌ی مرد مقتدر گرفتار می‌شود.

« بااین‌حال، فیلم همیشه نمی‌داند کدام‌یک از دو ژانر باید راهبر روایت باشد. »

شخصیت‌ها و اجرا

Olivia Wilde در نقش الا حضوری رازآمیز دارد و با لحن و رفتار متفاوتش به قصه رنگی دیگر می‌بخشد؛ فیلم از جذابیت او بهره می‌گیرد، هرچند گاهی بیش از آن‌که شخصیتش را مستقل و کامل پرورش دهد، او را به ابزاری برای پیشبرد رازهای داستان بدل می‌کند. بازیگران مکمل، از جمله Sam Rockwell، Adam Beach و Paul Dano، به جمع شخصیت‌ها تنوع می‌بخشند.

بااین‌حال، شمار زیاد چهره‌ها و خرده‌روایت‌ها باعث می‌شود برخی از آنان فرصت چندانی برای شکل‌گرفتن پیدا نکنند. گروهِ متحدشده برای رویارویی با خطر، از نظر ایده ظرفیت دراماتیک دارد، اما همه‌ی اعضایش به یک اندازه به یاد نمی‌مانند. اکشن و تصویر: قوت‌های دیدنی فیلم در لحظات اکشن، معمولاً از نیروی دیداری ایده‌ی مرکزی خود بهره می‌برد.

برخورد اسب‌سواران با فناوری بیگانه، تعقیب‌ها و درگیری‌هایی را می‌آفریند که از تضاد میان دو جهان نیرو می‌گیرند. ابزار ناشناخته‌ای که بر مچ قهرمان قرار دارد، نمونه‌ی روشنی از این پیوند است: عنصری علمی‌تخیلی که در دل یک محیط وسترنی کارکردی مستقیم و قابل‌فهم پیدا می‌کند. صحنه‌های حادثه و نبرد، به‌ویژه وقتی مقیاس خطر گسترش می‌یابد، سرگرم‌کننده‌اند و فیلم به کمک جلوه‌های بصری، موجوداتی را وارد قاب می‌کند که با محیط زمینی اطرافشان تفاوت آشکار دارند.

تصویرپردازی نیز در ساختن فضای غرب نقش مهمی دارد. چشم‌اندازهای نیومکزیکو، خشونت و خلوتیِ سرزمین را برجسته می‌کنند و به قاب‌ها حسی از وسعت می‌دهند. در برابر این پهنه‌ی باز، شهر ابسولوشن فضایی محدود و پرتنش دارد؛ جایی که سوءظن‌ها و رقابت‌های قدیمی در انتظار جرقه‌ای برای شعله‌ورشدن‌اند.

« بازیگران مکمل، از جمله Sam Rockwell، Adam Beach و Paul Dano، به جمع شخصیت‌ها تنوع می‌بخشند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

همین تقابل میان دشت باز و اجتماع بسته، به فیلم هویتی دیداری می‌دهد که از صرف نمایش فناوری و انفجار فراتر می‌رود. ریتمی که گاه از نفس می‌افتد یکی از ضعف‌های محسوس فیلم، نوسان ریتم است. آغاز داستان کنجکاوی‌برانگیز است و پرسش‌هایی درباره‌ی هویت مرد غریبه و ماهیت تهدید پیش می‌کشد؛ اما روایت در بخش‌هایی به‌جای آن‌که این پرسش‌ها را با شتاب و دقت دنبال کند، در مسیرهای فرعی مکث می‌کند.

این مکث‌ها گاهی برای ساختن فضای وسترنی یا معرفی مناسبات میان شخصیت‌ها مفیدند، ولی همیشه به عمق‌دادن به داستان نمی‌انجامند. حاصل آن است که بعضی گذرها کش‌دار به نظر می‌رسند و رسیدن به بخش‌های پرتحرک‌تر زمان می‌برد. فیلمنامه نیز با وجود ایده‌ی چشمگیر، از کم‌رمقی در پیوند دادن اجزای خود رنج می‌برد.

انگیزه‌های شخصیت‌ها و قواعد جهان داستان در همه‌ی لحظات به اندازه‌ی کافی روشن یا قانع‌کننده نیستند. گاهی رویدادها بیشتر به این دلیل رخ می‌دهند که فیلم به صحنه‌ی بعدی نیاز دارد، نه آن‌که از تصمیم‌ها و دگرگونی‌های شخصیت‌ها به‌طور طبیعی بیرون آمده باشند. در نتیجه، تنش‌هایی که می‌توانستند ریشه‌دار شوند، زودتر از موعد فروکش می‌کنند یا جای خود را به حادثه‌ای تازه می‌دهند.

جدیت، شوخی و مسئله‌ی لحن «کابوی‌ها و بیگانگان» از عنوانی بهره می‌برد که به‌سادگی می‌توانست راه را برای هجو و بازیگوشی باز کند، اما انتخاب فیلم جدی‌تر است. این رویکرد می‌تواند به ایده‌ی نامعمول وزن بدهد و مانع شود که همه‌چیز به شوخی‌ای طولانی بدل شود. در مقابل، وقتی روایت با همان جدیت به ترکیب‌های عجیب خود نزدیک می‌شود، گاه انتظار تماشاگر برای لحنی یکدست برآورده نمی‌شود.

« ریتمی که گاه از نفس می‌افتد یکی از ضعف‌های محسوس فیلم، نوسان ریتم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم نه به‌اندازه‌ی کافی به سوی هجو می‌رود که نامتعارف‌بودن جهانش را به بازی بگیرد و نه همیشه آن‌قدر به قواعد درونی‌اش پایبند می‌ماند که باورپذیری کامل ایجاد کند. این تردید در لحن، به شلوغی برخی بخش‌ها دامن می‌زند. کنار هم قرارگرفتن کابوی‌ها، تبهکاران، مردم شهر، جنگجویان آپاچی و مهاجمان فضایی، بالقوه می‌تواند داستانی درباره‌ی اتحاد گروه‌هایی با گذشته‌های متفاوت بسازد؛ ولی فیلم گاهی برای جا دادن همه‌ی این عناصر، از تمرکز بر روابط و پیامدهایشان بازمی‌ماند.

ایده‌ی اتحاد در برابر خطر جذاب است، اما اجرای آن در همه‌جا به اندازه‌ی خود ایده منسجم نیست. معنای اتحاد در برابر تهدید در لایه‌ای زیرین، داستان درباره‌ی مردمانی است که در وضعیتی عادی حاضر نیستند به یکدیگر اعتماد کنند، اما با تهدیدی بزرگ‌تر ناچار به همکاری می‌شوند. این الگو به فیلم امکان می‌دهد تفاوت‌های قومی، طبقاتی و شخصی را در کنار مسئله‌ی بقا قرار دهد.

کشمکش میان قدرت‌مندان شهر و دیگر ساکنانش، و پیوند میان گذشته‌ی شخصی و خطر جمعی، می‌توانستند به مضمون‌های مهم‌تری بدل شوند. فیلم به این موضوع‌ها اشاره می‌کند، اما گاه به‌سرعت از کنارشان می‌گذرد تا مسیر حادثه را ادامه دهد. از همین رو، اثر در لحظاتی بیش از آن‌که درباره‌ی دگرگونی آدم‌ها باشد، به مجموعه‌ای از رویارویی‌ها و افشاگری‌های پی‌درپی شباهت پیدا می‌کند.

تماشاگر نشانه‌هایی از تغییر و همبستگی می‌بیند، ولی برای برخی شخصیت‌ها مجال کافی ندارد تا این تغییر را درونی و باورپذیر کند. در نتیجه، نیروی احساسی فیلم به‌اندازه‌ی نیروی تصویری‌اش پایدار نیست. جمع‌بندی «Cowboys & Aliens» فیلمی است که نیروی اصلی‌اش را از برخورد دو جهان متفاوت می‌گیرد: غربِ هفت‌تیرکش‌ها و فضاییِ فناوری بیگانه.

« این تردید در لحن، به شلوغی برخی بخش‌ها دامن می‌زند. »

جمع‌بندی

Daniel Craig و Harrison Ford حضورهایی تماشایی دارند، صحنه‌های اکشن سرگرم‌کننده‌اند و چشم‌اندازهای وسترنی به فیلم هویتی دیداری می‌بخشند. بااین‌همه، داستان در بخش‌هایی کند می‌شود، فیلمنامه انسجام لازم را حفظ نمی‌کند و ترکیب ژانرها گاهی بیش از آن‌که خلاقانه و روان باشد، شلوغ و نامتوازن جلوه می‌کند.

حاصل، اثری کاملاً بی‌اثر یا بی‌جاذبه نیست؛ برعکس، ایده‌ی مرکزی‌اش به‌اندازه‌ای نیرومند است که لحظات سرگرم‌کننده و غافلگیرکننده‌ای بسازد. اما فیلم همیشه نمی‌تواند از ظرفیت آن ایده بهره‌ی کامل ببرد. برای تماشاگرانی که به وسترن‌های نامتعارف و برخورد ژانرها علاقه دارند، تجربه‌ای دیدنی و گاه پرهیجان فراهم می‌کند؛ در عین حال، برای آن‌که در ذهن بماند، به فیلمنامه‌ای منسجم‌تر و پرداخت دقیق‌تری از شخصیت‌ها نیاز داشت.

« اما فیلم همیشه نمی‌تواند از ظرفیت آن ایده بهره‌ی کامل ببرد. »