وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان دیوارهای صومعه «Convent of Sinners» ساختهٔ Joe D'Amato، در ظاهر با مواد آشنای ملودرامی گوتیک و وحشت مذهبی کار می‌کند: دختری جوان پس از خشونتی هولناک در خانه، به صومعه فرستاده می‌شود؛ جایی که قرار است پناهگاهش باشد، اما به‌تدریج به فضایی برای مراقبت، سرکوب و تنبیه بدل می‌شود.

فیلم از همان آغاز، بنیاد تراژدی‌اش را بر وارونگیِ معنای پناه می‌گذارد: سوزانا نه از روی انتخاب و ایمان، بلکه به‌عنوان قربانی تصمیم دیگران وارد صومعه می‌شود. همین اجبار، سایه‌ای سنگین بر هر رابطه و هر مناسکی می‌اندازد که در ادامه می‌بینیم. داستان در جهانی بسته جریان دارد؛ جهانی که در آن راهروها، حجره‌ها و اتاق‌های کم‌نور مرزهای زندگی را محدود می‌کنند.

این محدودیت صرفاً پس‌زمینه‌ای بصری نیست، بلکه بخشی از منطق دراماتیک اثر است: هرچه فضای بیرون کمتر به چشم می‌آید، قدرت نهاد صومعه بر بدن و سرنوشت ساکنانش بیشتر احساس می‌شود. فیلم از این حصار برای ساختن حس رازآلودگی و بی‌پناهی بهره می‌گیرد، هرچند گاهی از ظرفیت فضای خود فراتر نمی‌رود و به تکرار موقعیت‌های مشابه تن می‌دهد.

صومعه؛ پناهگاه یا سازوکار سلطه؟ صومعه در فیلم نه مکانی یکدست و مقدس، بلکه شبکه‌ای از میل، رقابت و اقتدار است. آنچه در ظاهر نظمی دینی و سلسله‌مراتبی به نظر می‌رسد، در عمل میدان کشمکش‌هایی شخصی است. سوزانا، که از ابتدا در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار دارد، به‌سرعت به کانون توجه و حسادت دیگران تبدیل می‌شود.

« همین اجبار، سایه‌ای سنگین بر هر رابطه و هر مناسکی می‌اندازد که در ادامه می‌بینیم. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

برخی می‌خواهند او را در اختیار بگیرند و برخی دیگر، چون حضورش نظم عاطفی و قدرتشان را برهم می‌زند، در پی حذف و تحقیر او برمی‌آیند. این رویکرد می‌توانست تصویری تلخ و نافذ از چگونگی استفادهٔ صاحبان قدرت از زبان دین برای پوشاندن خواسته‌های شخصی بسازد. اتهام تسخیرشدن، در چنین بستری، بیش از آنکه نشانهٔ ترسی فراطبیعی باشد، ابزار سیاسی و عاطفی برای خاموش‌کردن سوزاناست.

بااین‌حال، فیلم گاه پیچیدگی این مناسبات را به انگیزه‌هایی ساده و مستقیم—حسادت، شهوت و جاه‌طلبی—تقلیل می‌دهد. نتیجه، روایتی است که از نظر عاطفی خشم‌برانگیز می‌شود، اما همیشه فرصت نمی‌یابد لایه‌های نهادی و روانی این خشونت را با عمق کافی بکاود. سوزانا و نگاهِ مالکانه سوزانا با بازی Eva Grimaldi، مرکز ثقل فیلم است؛ شخصیتی که دیگران بارها درباره‌اش تصمیم می‌گیرند، اما به‌ندرت به او مجال می‌دهند خود روایت زندگی‌اش را در دست بگیرد.

آسیب اولیه‌ای که بر او وارد شده، آغاز رنج است، نه زمینه‌ای برای ترحم گذرا. فیلم نشان می‌دهد چگونه قربانی‌بودن می‌تواند به‌جای آنکه همدلی و حمایت برانگیزد، بهانه‌ای برای کنترل بیشتر شود. بااین‌حال، سوزانا گاهی بیشتر موضوع نگاه و میل دیگران باقی می‌ماند تا شخصیتی با جهان درونیِ مستقل و پرداخت‌شده.

این دوگانگی در نحوهٔ نمایش جذابیت او نیز دیده می‌شود. زیبایی سوزانا در پیرنگ، هم سرچشمهٔ کشش دیگران است و هم علت دشمنی‌شان؛ اما همین تمهید، خطر آن را دارد که رنج او را در قالب افسانه‌ای دربارهٔ زنِ وسوسه‌انگیز بازگو کند. فیلم می‌خواهد نشان دهد که اتهام‌ها برآمده از خواسته‌ها و کینه‌های اطرافیان‌اند، ولی دوربین نیز گاه با همان نگاهِ تملک‌جویانه به او نزدیک می‌شود.

« بااین‌حال، فیلم گاه پیچیدگی این مناسبات را به انگیزه‌هایی ساده و مستقیم—حسادت، شهوت و جاه‌طلبی—تقلیل می‌دهد. »

شخصیت‌ها و اجرا

از این رو، اثر در نقد بهره‌کشی از سوزانا با تناقضی روبه‌روست: هم آن را موضوع داستان قرار می‌دهد و هم، در صحنه‌هایی، از همان جذابیت بهرهٔ نمایشی می‌گیرد. اروتیسم و وحشت؛ دو مسیر ناسازگار یکی از مهم‌ترین تنش‌های فیلم، نسبت میان اروتیسم و وحشت است. «Convent of Sinners» از سنت فیلم‌های بهره‌کشانهٔ مرتبط با زندگی راهبه‌ها و تابوشکنی مذهبی بهره می‌برد؛ سنتی که بدن، آیین و سرکوب را در کنار هم قرار می‌دهد.

در بهترین لحظات، این عناصر به فضایی ناسالم و هراس‌آور شکل می‌دهند: میل در جایی پنهان می‌شود که ظاهراً خواستار انکار آن است، و قدرتِ سرکوب‌گر با زبان تطهیر و نجات سخن می‌گوید. اما تأکید مکرر بر صحنه‌های اروتیک، گاه وزن وحشت را کاهش می‌دهد. به‌جای آنکه میل سرکوب‌شده به اضطرابی روانی یا اخلاقی تبدیل شود، ممکن است به نمایش مستقلی بدل شود که با رنج شخصیت‌ها پیوندی کم‌رنگ دارد.

در این لحظات، فیلم میان درامِ آزار و نمایشِ تحریک‌آمیز مردد می‌ماند؛ مرددی که نه همیشه خلاقانه است و نه از نظر معنایی بی‌پیامد. تماشاگر ممکن است احساس کند فیلم از موضوع خشونت برای پیش‌بردن تعلیق استفاده نمی‌کند، بلکه آن را در کنار جذابیت بصری می‌چیند، بی‌آنکه تناقض این انتخاب را کاملاً حل کند.

نور، قاب و تنگنای بصری از منظر بصری، فیلم در محدودیت مکان‌هایش امتیازی پنهان پیدا می‌کند. نورپردازی، سایه‌ها و قاب‌های فشرده به محیط صومعه کیفیتی بسته و مشکوک می‌دهند؛ گویی هر گوشه چیزی را پنهان می‌کند و هر درِ بسته، امکان خشونتی تازه را در خود دارد. فیلم‌برداری Joe D'Amato در این زمینه توجه‌برانگیز است: فضای محدود نه صرفاً نشانهٔ کمبود دکور، بلکه راهی برای نزدیک‌کردن تماشاگر به جهان محصور شخصیت‌هاست.

« اروتیسم و وحشت؛ دو مسیر ناسازگار یکی از مهم‌ترین تنش‌های فیلم، نسبت میان اروتیسم و وحشت است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

همین انسداد، به‌ویژه هنگامی که سوزانا زیر نظر دیگران قرار دارد، حس ناتوانی او را تقویت می‌کند. با وجود این، فضاسازی همیشه به تنوعی دراماتیک تبدیل نمی‌شود. وقتی بیشتر رخدادها در محدوده‌ای مشابه می‌مانند، میزانسن و تدوین باید بار تغییر و تشدید را بر دوش بکشند؛ فیلم در این زمینه گاهی موفق است و گاهی به تکرار می‌افتد.

صومعه در ذهن می‌ماند، اما همهٔ صحنه‌های آن به یک اندازه از ظرفیت معماری و نور بهره نمی‌برند. آنچه اثر را دیدنی‌تر می‌کند، بیش از گستردگی طراحی، هماهنگی نسبیِ تاریکی و تنگنا با مضمون حبس و نظارت است. خشونت و فرسایش عاطفی خشونت در فیلم به‌تدریج از تهدیدی بیرونی به تجربه‌ای روزمره و نهادی بدل می‌شود.

شکنجه، تحقیر و خودآزاری، فضای داستان را از مرز ملودرام به قلمرو آزار روانی نزدیک می‌کند. این لحظات می‌توانند خشم تماشاگر را برانگیزند، به‌خصوص چون سوزانا نه به‌خاطر کردار خود، بلکه به‌سبب نیاز دیگران به مقصرسازی هدف قرار می‌گیرد. در این معنا، فیلم در انتقال بی‌عدالتی موفق است: مخاطب می‌بیند که چگونه یک اتهام ساختگی می‌تواند جای حقیقت را بگیرد و رنج‌دیده را به متهم تبدیل کند.

بااین‌حال، نمایش مکرر آزار بدنی برای همهٔ مخاطبان خوشایند یا قابل‌تحمل نیست؛ افزون بر آن، شدت تصویر همیشه به عمق معنایی متناسب نمی‌انجامد. گاهی خشونت چنان برجسته می‌شود که مجال اندکی برای مکث، تأمل یا شناخت واکنش‌های درونی شخصیت‌ها باقی می‌گذارد. فیلم بیش از آنکه وحشت را از ناشناخته و انتظار بسازد، بر عریان‌کردنِ ستم تکیه می‌کند؛ انتخابی که می‌تواند مؤثر باشد، اما دامنهٔ تجربهٔ ترسناک را محدود می‌سازد.

« همین انسداد، به‌ویژه هنگامی که سوزانا زیر نظر دیگران قرار دارد، حس ناتوانی او را تقویت می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بازی‌ها و ریتم روایت بازی Eva Grimaldi به فیلم نقطهٔ تمرکز می‌دهد؛ حضور او برای پیوند دادن رخدادهای پراکنده و حفظ همدلی با سوزانا اهمیت دارد. در برابر او، شخصیت‌های صومعه اغلب با شدت و اغراق عمل می‌کنند؛ این شیوه با لحن ملودراماتیک و بهره‌کشانهٔ اثر سازگار است، اما به قیمت کاهش ظرافت روان‌شناختی تمام می‌شود.

روابط قدرت بیشتر از راه رفتارهای آشکار و کنش‌های تند بیان می‌شوند تا از طریق سکوت، تردید یا تغییرات تدریجی. ریتم روایت نیز تابع همین دوگانگی است. فیلم می‌خواهد هم قصهٔ قربانی‌شدن سوزانا را پیش ببرد و هم به فضای اروتیک و خشونت‌آمیز ژانر وفادار بماند. این دو هدف گاه به یکدیگر نیرو می‌بخشند، اما گاه مسیر هم را قطع می‌کنند.

در بخش‌هایی، کشمکش اصلی با شتابی قابل‌قبول شکل می‌گیرد؛ در بخش‌هایی دیگر، تکرار موقعیت‌ها از نیروی درام می‌کاهد. فیلم به‌جای آنکه همیشه تنش را مرحله‌به‌مرحله انباشته کند، گاهی با شدت ناگهانی و صریح پیش می‌رود. جمع‌بندی «Convent of Sinners» اثری نابرابر اما از نظر فضاسازی و مضمون قابل‌توجه است.

صومعهٔ تنگ و رازآلود، نورپردازی سایه‌دار و ایدهٔ وارونه‌شدن پناهگاه به ابزار سرکوب، به فیلم هویتی روشن می‌دهند. همچنین اتهام‌زنی به سوزانا، با انگیزه‌هایی زمینی چون حسادت و میل به قدرت، خشم اخلاقیِ مؤثری می‌سازد و نشان می‌دهد چگونه زبان دین می‌تواند برای مشروعیت‌بخشیدن به خشونت به کار رود.

« روابط قدرت بیشتر از راه رفتارهای آشکار و کنش‌های تند بیان می‌شوند تا از طریق سکوت، تردید یا تغییرات تدریجی. »

جمع‌بندی

در سوی دیگر، غلبهٔ اروتیسم بر وحشت، پرداخت محدود شخصیت‌ها و نمایش آزارهای شدید، تجربه را برای مخاطبانی که انتظار ترس روان‌شناختی یا درامی سنجیده دارند دشوار می‌کند. فیلم در بعضی لحظات از مرزهای ژانر خود فراتر می‌رود و تصویری تلخ از میل و سلطه می‌سازد؛ در لحظاتی دیگر، همان رنج را به ماده‌ای نمایشی فرو می‌کاهد.

حاصل، فیلمی است که بیش از آنکه یک وحشت خالص باشد، ملودرامی اروتیک و تیره دربارهٔ آسیب‌پذیری، تملک و سازوکارهای بی‌رحمانهٔ قدرت است؛ اثری که ممکن است به‌سبب تناقض‌هایش پس از تماشا در ذهن بماند.