نقد و بررسی
نقد Conquest 1453 | 2012
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
حماسه‌ای تاریخی در جامهٔ نمایش «Conquest 1453» یا «فتح ۱۴۵۳» ساختهٔ Faruk Aksoy، رویداد سقوط قسطنطنیه را به شکل حماسه‌ای پرخرج و متمرکز بر محمد دوم روایت می‌کند. فیلم با جلوس او بر تخت عثمانی پس از مرگ پدرش، مراد دوم، آغاز می‌شود و مسیرش را به سوی هدفی تاریخی و نمادین پی می‌گیرد: فتح شهری که برای سده‌ها دروازه‌ای میان جهان‌ها و امپراتوری‌ها بوده است.
این انتخاب، از همان ابتدا، به اثر مقیاسی بزرگ می‌دهد؛ اما هم‌زمان آن را در معرض پرسشی بنیادین می‌گذارد: آیا فیلم می‌خواهد تاریخ را به تصویر بکشد، یا روایتی قهرمانانه از تاریخ بسازد؟ اثر در درجهٔ نخست، فیلمی جنگی است و در مرتبهٔ بعد، درامی سیاسی و تاریخی. بخش مهمی از کشش آن از انتظار برای محاصره و رویارویی نیروها می‌آید؛ در نتیجه، تماشاگر بیش از آنکه با پیچیدگی‌های یک دورهٔ تاریخی روبه‌رو شود، به تماشای روایتی دربارهٔ اراده، سرنوشت و نبرد دعوت می‌شود.
همین جهت‌گیری، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم محدودیت اصلی آن. محاصره؛ جایی که فیلم جان می‌گیرد قوی‌ترین لحظه‌های «فتح ۱۴۵۳» در میدان نبرد و پیرامون محاصره شکل می‌گیرند. حرکت لشکرها، آرایش سپاه، توپخانه، دیوارهای شهر و رفت‌وآمد میان اردوگاه‌ها، به فیلم حس مقیاس و شکوه می‌بخشد. دوربین می‌کوشد جنگ را نه صرفاً رشته‌ای از دوئل‌ها، بلکه برخورد دو نیروی بزرگ و دو جهان سیاسی نشان دهد.
« اثر در درجهٔ نخست، فیلمی جنگی است و در مرتبهٔ بعد، درامی سیاسی و تاریخی. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در این بخش‌ها، فیلم از ریتمی پرتحرک‌تر برخوردار است و تصویر، بیش از گفت‌وگو، بار روایت را به دوش می‌کشد. طراحی صحنه و لباس نیز در ساختن این جهان سهم مهمی دارد. زره‌ها، پوشش سپاهیان و معماری فضاهای درباری و نظامی، به اثر ظاهری پرجزئیات می‌بخشند و تماشاگر را در فضای یک حماسهٔ تاریخی قرار می‌دهند.
البته شکوه تصویری در همه‌جا یکدست نیست: بعضی جلوه‌های رایانه‌ای کمتر باورپذیرند و گاه از واقع‌نمایی صحنه می‌کاهند. با این همه، حتی در لحظه‌هایی که فناوری تصویری آشکارا محدودیت خود را نشان می‌دهد، وسعت طراحی و تلاش برای بازآفرینی نبرد همچنان دیدنی است. محمد دوم و مسئلهٔ قهرمان‌سازی محمد دوم در فیلم، شخصیتی است که باید هم فرمانروا باشد و هم حامل رسالتی بزرگ.
روایت او را در برابر مخالفان داخلی و دشمنان بیرونی قرار می‌دهد تا اراده و شایستگی‌اش را برجسته کند. این مسیر، چارچوبی روشن برای درام می‌سازد و به مخاطب امکان می‌دهد هدف شخصیت را از آغاز دنبال کند؛ اما شخصیت‌پردازی گاه زیر سایهٔ همین مقصد از پیش تعیین‌شده قرار می‌گیرد. محمد بیش از آنکه در تناقض‌ها و تردیدهای انسانی‌اش کاویده شود، به نماد تصمیم و عزم بدل می‌شود.
« در این بخش‌ها، فیلم از ریتمی پرتحرک‌تر برخوردار است و تصویر، بیش از گفت‌وگو، بار روایت را به دوش می‌کشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
این شیوهٔ تصویرکردن، با مقیاس حماسی فیلم سازگار است، اما از عمق روان‌شناختی می‌کاهد. پیرامون سلطان نیز جمعی از شخصیت‌ها حضور دارند که بیشتر برای پیش‌بردن منازعات، برجسته‌کردن وفاداری یا مخالفت، و تقویت معنای سیاسی داستان به کار می‌آیند. در نتیجه، درام کمتر فرصت می‌یابد روابط قدرت را با ظرافتی پیچیده بررسی کند.
فیلم به‌جای آنکه از تماشاگر بخواهد دربارهٔ انگیزه‌های متعارض شخصیت‌ها داوری کند، اغلب مسیر احساسی و اخلاقی روشنی پیش پای او می‌گذارد. تاریخ از دریچه‌ای یک‌سویه مهم‌ترین کاستی اثر در نحوهٔ بازنمایی طرف‌های درگیر پدیدار می‌شود. روایت، نگاه عثمانی را در مرکز می‌نشاند و بیزانسی‌ها را غالباً در جایگاه نیرویی منفی یا مانعی در برابر قهرمانان قرار می‌دهد.
ازاین‌رو، شهر محاصره‌شده و مردمانش کمتر به‌عنوان جامعه‌ای با ترس‌ها، منافع و تجربهٔ مستقل دیده می‌شوند. فیلم به‌ندرت می‌کوشد واقعیت را از منظر دو سوی درگیری بسنجد یا به هر طرف امکان دهد پیچیدگی اخلاقی خود را آشکار کند. این یک‌طرفگی، به‌ویژه در فیلمی که خود را به رویدادی تاریخی پیوند می‌زند، پیامد مهمی دارد: فاصلهٔ میان حماسه‌پردازی و بازنمایی تاریخی را کم‌رنگ می‌کند.
« این شیوهٔ تصویرکردن، با مقیاس حماسی فیلم سازگار است، اما از عمق روان‌شناختی می‌کاهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تمرکز بر شکوه پیروزی و قهرمانی، مجال اندکی برای مواجهه با هزینهٔ انسانی فتح باقی می‌گذارد. خشونت و پیامدهای آن، از جمله آنچه برای شهر و ساکنانش به دنبال می‌آورد، به اندازهٔ صحنه‌های پیروزمندانه در کانون توجه قرار نمی‌گیرند. بنابراین، فیلم نه تصویری متوازن از دو سوی نبرد، بلکه روایتی ملی‌گرایانه از رخدادی سرنوشت‌ساز ارائه می‌دهد.
دیالوگ‌ها و ریتمی که گاه فرومی‌نشیند در برابر صحنه‌های جنگیِ پرتحرک، بخش‌هایی از گفت‌وگوها خشک و کش‌دار به نظر می‌رسند. شخصیت‌ها گاهی به جای آنکه با زبان و رفتارشان رابطه‌ای زنده بسازند، مضمون‌های ازپیش‌معلوم را تکرار می‌کنند: وظیفه، سرنوشت، وفاداری و عظمت هدف. چنین دیالوگ‌هایی برای تثبیت حال‌وهوای حماسی مفیدند، اما وقتی پی‌درپی می‌آیند، از نیروی دراماتیک می‌کاهند و ضرباهنگ فیلم را کند می‌کنند.
مدت طولانی اثر نیز این مسئله را تشدید می‌کند. فیلم در آغاز می‌کوشد زمینهٔ سیاسی و شخصی ماجرا را فراهم کند، اما همهٔ این مقدمات به یک اندازه ضروری یا گیرایند نیستند. بعضی بخش‌ها بیش از آنکه کشمکش را پیش ببرند، بر طول روایت می‌افزایند. همین تفاوت میان لحظه‌های جنگیِ دیدنی و صحنه‌های گفت‌وگومحورِ کم‌جان باعث می‌شود تجربهٔ تماشا نوسان داشته باشد: فیلم گاه چشم را مجذوب می‌کند و گاه صبر مخاطب را می‌آزماید.
« تمرکز بر شکوه پیروزی و قهرمانی، مجال اندکی برای مواجهه با هزینهٔ انسانی فتح باقی می‌گذارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
خط عاطفی و پیوندهای روایی خط عاشقانهٔ فیلم می‌کوشد در میان درگیری‌های سیاسی و نظامی، وجهی شخصی‌تر به داستان ببخشد. از نظر کارکرد، این رابطه می‌تواند تعادلی میان تاریخ کلان و تجربهٔ فردی برقرار کند؛ اما پرداخت آن به اندازه‌ای نیست که همیشه ارگانیک به نظر برسد. در برخی لحظه‌ها، پیوند عاطفی بیش از آنکه از دل تحول شخصیت‌ها برآید، همچون ابزاری برای افزودن احساس یا پیش‌راندن ماجرا وارد روایت می‌شود.
مشکل فقط کمبود زمان نیست، بلکه پیوند ناکافی این خرده‌روایت با مضمون اصلی است. فیلم می‌خواهد هم دربارهٔ ارادهٔ یک فرمانروا سخن بگوید، هم شکوه نبرد را به نمایش بگذارد و هم رابطه‌ای عاشقانه را در دل آن بگنجاند؛ اما این لایه‌ها همیشه به‌خوبی در هم تنیده نمی‌شوند. در نتیجه، خط عاطفی گاه به‌جای ژرف‌ترکردن شخصیت‌ها، از تمرکز درام می‌کاهد.
ارزش تماشایی در برابر ارزش تاریخی «فتح ۱۴۵۳» را بهتر است اثری سرگرم‌کننده و حماسی دانست که از تاریخ برای ساختن تصویری پرشکوه بهره می‌گیرد، نه فیلمی که بی‌طرفانه همهٔ ابعاد یک رویداد را بررسی کند. اگر معیار اصلی تماشاگر، محاصره، نبردهای وسیع، لباس‌ها و طراحی صحنه باشد، فیلم لحظه‌های مؤثر و به‌یادماندنی دارد.
« مشکل فقط کمبود زمان نیست، بلکه پیوند ناکافی این خرده‌روایت با مضمون اصلی است. »
جمع‌بندی
اما اگر انتظار او درامی چندصدایی، شخصیت‌هایی پیچیده و مواجهه‌ای بی‌پرده با خشونت و پیامدهای فتح باشد، با اثری محدودتر روبه‌رو خواهد شد. این تفاوت میان ارزش تماشایی و ارزش تاریخی را نباید نادیده گرفت. شکوه تصویری می‌تواند رویداد را ملموس کند، اما به‌تنهایی جای تحلیل یا توازن روایی را نمی‌گیرد.
هرچه فیلم بیشتر بر قهرمان‌سازی و نمایش پیروزی تکیه می‌کند، بیشتر از امکان طرح پرسش‌های دشوار دربارهٔ جنگ، قدرت و رنج غیرنظامیان فاصله می‌گیرد. جمع‌بندی «Conquest 1453» حماسه‌ای پرزرق‌وبرق و نامتوازن است: در تصویرکردن سپاه‌ها و محاصره توانمند، در بازآفرینی فضای تاریخی پرجزئیات، و در صحنه‌های نبرد چشم‌گیر؛ اما در دیالوگ‌نویسی، ریتم و پیچیدگی شخصیت‌ها کم‌رمق‌تر.
یک‌سویه‌بودن روایت، تصویر کاریکاتوری از دشمن و کم‌توجهی به پیامدهای انسانی فتح، مانع از آن می‌شود که فیلم به درامی تاریخی چندلایه بدل شود. بااین‌حال، برای تماشاگر علاقه‌مند به حماسه‌های جنگی و بازنمایی پرشکوه تاریخ، لحظه‌های دیدنی فراوانی دارد؛ برای تماشاگر جویای روایتی منصفانه و عمیق، این شکوه کافی نخواهد بود.
« این تفاوت میان ارزش تماشایی و ارزش تاریخی را نباید نادیده گرفت. »
ثبت دیدگاه