نقد و بررسی
نقد Concerning Violence | 2014
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تاریخ در قاب‌های آرشیوی «Concerning Violence» مستندی است که تاریخ را نه از فاصلهٔ امنِ کتاب درسی، بلکه از دل تصاویرِ ثبت‌شده در میدان مبارزه پیش چشم می‌آورد. فیلم با بهره‌گیری از آرشیوهای تصویری، جنبش‌های رهایی‌بخش آفریقا را در برابر استعمار و سلطهٔ اقلیت سفیدپوست بازمی‌نمایاند؛ اما مقصودش صرفاً مرور رویدادها نیست.
تصاویر در کنار بخش‌هایی از کتاب «دوزخیان روی زمین» اثر فرانتس فانون قرار می‌گیرند تا پرسشی قدیمی و همچنان زنده را دوباره طرح کنند: خشونت در جهان استعمارزده از کجا آغاز می‌شود و چه کسی حق دارد آن را نام‌گذاری کند؟ فیلم بر اساس نوشتهٔ فانون ساخته شده و رخدادهایی از جنبش‌های استقلال‌طلبانهٔ آفریقا در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ را در بر می‌گیرد.
این شیوه، تجربهٔ تماشاگر را به دیدن و سنجیدن پیوند می‌زند. قاب‌ها صرفاً شاهدی تصویری بر گذشته نیستند؛ در تماس با اندیشهٔ فانون، به سندی دربارهٔ مناسبات قدرت بدل می‌شوند. در نتیجه، تاریخ از مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها فراتر می‌رود و صورت انسانی و مادی خود را پیدا می‌کند: بدن‌هایی که زیر سلطه‌اند، چهره‌هایی که مقاومت می‌کنند و نظمی که خشونت را در زندگی روزمره عادی جلوه می‌دهد.
گفت‌وگوی تصویر و اندیشه مهم‌ترین دستاورد فیلم، کنار هم نشاندن تصویر آرشیوی و متن نظری است. فانون در نوشته‌هایش استعمار را تنها تصرف سرزمین نمی‌داند؛ آن را نظمی می‌بیند که انسان‌ها را دسته‌بندی می‌کند، امکان سخن‌گفتن و کنش را از آنان می‌گیرد و سلطه را طبیعی جلوه می‌دهد. فیلم با قرار دادن این ایده‌ها در مجاورت تصاویر، نظریه را از سطح جمله‌های انتزاعی به تجربه‌ای حسی نزدیک می‌کند.
« این شیوه، تجربهٔ تماشاگر را به دیدن و سنجیدن پیوند می‌زند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
تماشاگر مفهوم را فقط نمی‌شنود؛ آن را در برخورد با شواهد تصویری می‌آزماید. این پیوند همیشه آرام و بی‌تنش نیست. گاه نوشته‌های فانون چنان برجسته می‌شوند که بر خود تصاویر سایه می‌اندازند و مجال تأمل آزاد را محدود می‌کنند. با این حال، همین اصطکاک می‌تواند بخشی از نیروی فیلم باشد: تصویر یک ادعا را پیش می‌کشد و متن آن را در چارچوبی سیاسی تفسیر می‌کند، بی‌آنکه این دو کاملاً در یکدیگر حل شوند.
اثر از مخاطب می‌خواهد نه فقط شاهد باشد، بلکه نسبت میان آنچه می‌بیند و آنچه می‌خواند را پیوسته بازاندیشی کند. آرشیو؛ شاهد و مسئله تصاویر آرشیوی فیلم هم‌زمان ارزش تاریخی و نیروی عاطفی دارند. کیفیت و فاصلهٔ زمانیِ قاب‌ها به آن‌ها حالتی خاص می‌دهد: گذشته دور می‌نماید، اما محتوای تصویر اجازه نمی‌دهد آن را امری سپری‌شده و بی‌خطر بدانیم.
خشونت استعماری در این نماها به موضوعی انتزاعی فروکاسته نمی‌شود؛ رد آن در روابط، نگاه‌ها و صحنه‌های ثبت‌شده حضور دارد. همین حضور است که می‌تواند تماشاگر را تکان دهد و به جای دریافت بی‌طرفانهٔ تاریخ، او را با ناراحتی و پرسش روبه‌رو کند. با این همه، آرشیو هرگز پنجره‌ای بی‌واسطه به گذشته نیست.
هر تصویر به‌دست کسی، برای منظوری و از جایگاهی مشخص ثبت شده است. فیلم از دل مواد تصویری موجود روایتی می‌سازد و انتخاب‌ها و حذف‌هایش بر چگونگی فهم تاریخ اثر می‌گذارند. تمرکز بر آرشیوهای سوئدی، هرچند گنجینه‌ای دیدنی در اختیار فیلم گذاشته، این پرسش را نیز پیش می‌کشد که چه صداها و نگاه‌هایی بیرون قاب مانده‌اند.
« تماشاگر مفهوم را فقط نمی‌شنود؛ آن را در برخورد با شواهد تصویری می‌آزماید. »
شخصیت‌ها و اجرا
بنابراین تماشاگر می‌تواند هم از قدرت شواهد تصویری بهره ببرد و هم دربارهٔ منشأ و محدودیت آن‌ها تأمل کند. صداها و چهره‌های مقاومت گفت‌وگوها و چهره‌های تاریخی به فیلم عمقی می‌بخشند که متن نظری به‌تنهایی نمی‌توانست فراهم کند. حضور توماس سانکارا به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که مبارزه را از خاطره‌ای قهرمانانه و دوردست بیرون می‌آورد و به مسائل سیاسی و اقتصادیِ ملموس پیوند می‌زند.
سخنان او دربارهٔ وابستگی و کمک خارجی، مخاطب را به بازنگری در برداشت‌های ساده‌انگارانه از یاری، توسعه و رابطهٔ اروپا با کشورهای تازه‌استقلال‌یافته فرامی‌خواند. در این‌جا، آزادی صرفاً پایان فرمانروایی مستقیم نیست؛ مسئلهٔ توان تصمیم‌گیری دربارهٔ آینده نیز هست. مصاحبهٔ گایاتری چاکراورتی اسپیواک نیز فضایی برای صورت‌بندی پرسش‌های انتقادی فراهم می‌کند و جایگاه روایت‌گر بیرونی را به مسئله تبدیل می‌سازد.
چنین حضورهایی باعث می‌شوند فیلم کاملاً به صدای یک راوی یا یک متن متکی نماند، هرچند میزان استفاده از آن‌ها محدود است. نتیجه، اثری است که گاه افق فکری گسترده‌ای می‌گشاید و گاه پیش از آنکه ایده‌ای را به اندازهٔ کافی بپرورد، به موضوع بعدی می‌رود. روایت و انتخاب‌های فرمی در نسخهٔ انگلیسی، لورین هیل متن را روایت می‌کند؛ انتخابی که برای بعضی تماشاگران ممکن است با سنگینی و خشونت تصاویر کاملاً هم‌خوان نباشد.
صدای راوی حال‌وهوایی متمایز دارد و می‌تواند فاصله‌ای میان مخاطب و متن ایجاد کند، اما همین فاصله برای برخی به گسست عاطفی می‌انجامد. از سوی دیگر، شیوهٔ خوانش ممکن است نوشته‌های فانون را از حالت گفتاریِ صرف بیرون آورد و به آن‌ها کیفیتی تأمل‌برانگیز بدهد. این انتخاب، در هر حال، بی‌اثر نیست: صدا بخشی از استدلال فیلم است، نه پوششی خنثی بر تصاویر.
« بنابراین تماشاگر می‌تواند هم از قدرت شواهد تصویری بهره ببرد و هم دربارهٔ منشأ و محدودیت آن‌ها تأمل کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
نسخهٔ سوئدی نیز راوی دیگری دارد؛ بنابراین تجربهٔ شنیداری به نسخهٔ زبانی فیلم وابسته است. ریتم اثر نیز از همان آغاز محل بحث است. مقدمهٔ نسبتاً طولانی می‌کوشد پیش از ورود به جریان اصلی تصاویر، زمینه‌ای نظری فراهم آورد؛ اما این آماده‌سازی ممکن است برای مخاطبی که انتظار ورود سریع‌تر به روایت تاریخی را دارد، کش‌دار به نظر برسد.
در ادامه، فیلم گاه با شتاب میان رویدادها و موضوع‌ها حرکت می‌کند. این ناهمواری ریتم، از یک‌سو تنوع مواد تاریخی را حفظ می‌کند و از سوی دیگر، مجال مکث و فهم کامل برخی زمینه‌ها را کاهش می‌دهد. مرزهای نقد و آنچه باقی می‌ماند فیلم از بخش‌هایی از اندیشهٔ فانون بهره می‌گیرد، نه از کل دستگاه فکری او.
به همین سبب، تماشاگر ممکن است احساس کند پیچیدگی‌های استعمارزدایی، اختلاف‌های درونی جنبش‌ها و مسیرهای گوناگون پس از استقلال به اندازهٔ کافی گسترش نمی‌یابند. این محدودیت وقتی آشکارتر می‌شود که از یک مجموعه تصویر و نقل‌قول انتظار داشته باشیم به‌تنهایی تنوع تجربه‌های آفریقایی را توضیح دهد.
فیلم در عوض، مسیری گزیده و فشرده پیش می‌گیرد: تمرکز بر لحظه‌های مقاومت و پیوند دادن آن‌ها با پرسش‌های فانون. این فشردگی الزاماً به معنای بی‌اثری نیست، اما تعیین می‌کند اثر را چگونه باید دید. «Concerning Violence» بیشتر جرقه‌ای برای اندیشیدن است تا روایتی جامع از تاریخ استعمار و رهایی.
« نسخهٔ سوئدی نیز راوی دیگری دارد؛ بنابراین تجربهٔ شنیداری به نسخهٔ زبانی فیلم وابسته است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
قوتش در ایجاد برخورد میان تصویر، کلام و وجدان تماشاگر است؛ ضعفش در آن‌جاست که گاهی پیش از روشن‌شدن تمام لایه‌های یک موضوع، از آن عبور می‌کند. فیلم از شعار صرف فاصله می‌گیرد، زیرا هزینه و تلخی مبارزه را نیز در برابر دیدگان می‌گذارد؛ اما برای فهم کامل‌تر این تاریخ، همین دعوت به فکر باید با مطالعه و شنیدن صداهای بیشتر ادامه یابد.
جمع‌بندی «Concerning Violence» مستندی نیرومند و گاه ناهموار است؛ اثری که تاریخ را نه همچون گذشته‌ای بسته، بلکه همچون زخمی در حافظهٔ جمعی به تصویر می‌کشد. آرشیوهای تأثیرگذار در کنار نوشته‌های فانون، استعمار را ملموس می‌کنند و گفت‌وگوها، به‌ویژه سخنان سانکارا، پرسش‌های فیلم را به سیاست و زندگی واقعی پیوند می‌زنند.
در برابر این دستاوردها، مقدمهٔ طولانی، انتخاب بحث‌برانگیز راوی و گذر شتابان از برخی موضوع‌ها قرار دارد. با وجود این کاستی‌ها، فیلم در برانگیختن تأمل موفق است: تماشاگر را با تصاویری تنها نمی‌گذارد، بلکه از او می‌خواهد دربارهٔ قدرت، رهایی و تداوم الگوهای سلطه بیندیشد. پایان این تجربه نه آسودگی کامل، بلکه آمیزه‌ای از اندوه، خشم و امکانِ اندیشیدن به آینده است.
« در برابر این دستاوردها، مقدمهٔ طولانی، انتخاب بحث‌برانگیز راوی و گذر شتابان از برخی موضوع‌ها قرار دارد. »
ثبت دیدگاه