نقد و بررسی
نقد Close Encounters of the Third Kind | 1977
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مواجهه با ناشناخته؛ حیرت به‌جای هراس «برخورد نزدیک از گونهٔ سوم» ساختهٔ استیون اسپیلبرگ، علمی‌تخیلی‌ای است که از همان آغاز راه خود را از الگوی رایجِ هجوم بیگانگان جدا می‌کند. در این فیلم، ناشناخته لزوماً دشمنی نیست که باید شکستش داد؛ نیرویی رازآلود است که حضورش ذهن و زندگی آدم‌ها را زیرورو می‌کند.
این تغییر زاویه، سرچشمهٔ اصلی جذابیت اثر است: تماشاگر نه فقط در انتظار پاسخ به معمای یوفوها، بلکه درگیر پرسشی عمیق‌تر می‌شود؛ انسان در برابر چیزی که هنوز نمی‌شناسد، چگونه واکنش نشان می‌دهد؟ اسپیلبرگ کنجکاوی را با هراسی آرام می‌آمیزد. هر نشانه‌ای می‌تواند نویدبخش باشد یا تهدیدآمیز، و فیلم از شتاب‌زدگی در توضیح آن پرهیز می‌کند.
به‌جای آن‌که راز را فوراً به اطلاعاتی روشن و قابل‌فهم فروبکاهد، فاصله‌ای میان آدم‌ها و پدیدهٔ فرازمینی نگه می‌دارد. همین فاصله، احساس شگفتی را زنده می‌کند و اجازه می‌دهد مواجهه با ناشناخته، هم دلهره‌آور باشد و هم دلنشین. از زندگی روزمره تا کشش وسواس‌گونه روی نیری، مأمور تعمیر خطوط برق، قهرمانی است معمولی؛ نه دانشمندی بزرگ است و نه ماجراجویی که از پیش برای ورود به جهانی خارق‌العاده آماده شده باشد.
« اسپیلبرگ کنجکاوی را با هراسی آرام می‌آمیزد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
برخورد او با پدیده‌ای ناشناخته، شکافی در زندگی عادی‌اش می‌اندازد و او را به جست‌وجویی می‌کشاند که به‌تدریج رنگ وسواس می‌گیرد. این گذار، هستهٔ انسانی فیلم را می‌سازد: روی صرفاً به دنبال یافتن پاسخ نیست، بلکه می‌کوشد معنایی را که در تجربه‌اش یافته دنبال کند، حتی اگر اطرافیانش نتوانند آن را درک کنند.
ریچارد دریفوس این آشفتگی را با بازی‌ای پرتحرک و باورپذیر به نمایش می‌گذارد. در چهره و رفتار او، هم شوق کشف دیده می‌شود و هم ناتوانی در بازگشت به وضع پیشین. نیری شخصیتی کاملاً بی‌خطا یا آسان‌پسند نیست؛ تصمیم‌هایش گاه دیگران را می‌رنجاند و رفتارهایش می‌تواند خودخواهانه به نظر برسد.
همین وجه ناسازوار، او را از قهرمانانی که صرفاً برای پیشبرد ماجرا ساخته شده‌اند جدا می‌کند. فیلم، با این حال، همیشه به اندازهٔ کافی در پیامدهای انتخاب‌های او درنگ نمی‌کند. خانواده و هزینهٔ رؤیا یکی از تنش‌های مهم اثر از برخورد میان شور فردی و مسئولیت خانوادگی پدید می‌آید. روی در پی کششی است که نمی‌تواند برای خانواده‌اش توضیح دهد، اما این ناتوانی تنها مسئله‌ای ذهنی نیست؛ بر زندگی مشترک و رابطه‌اش با فرزندان نیز اثر می‌گذارد.
« ریچارد دریفوس این آشفتگی را با بازی‌ای پرتحرک و باورپذیر به نمایش می‌گذارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم در بخش‌هایی به‌خوبی نشان می‌دهد چگونه یک تجربهٔ خارق‌العاده می‌تواند آدمی را از نزدیک‌ترین کسانش دور کند، بی‌آن‌که خود او قصد آزارشان را داشته باشد. با وجود این، پرداخت خانوادگی گاهی از پیچیدگی لازم برخوردار نمی‌شود. آسیب‌هایی که وسواس روی به بار می‌آورد، وزن عاطفی قابل‌توجهی دارند، اما روایت پس از طرح آن‌ها چندان پیگیر نمی‌ماند.
در نتیجه، شکاف میان انتخاب شخصی و وظیفهٔ خانوادگی به پرسشی مهم بدل می‌شود که پاسخ دراماتیک آن اندکی ناتمام احساس می‌شود. این کاستی، از ارزش نگاه فیلم کم نمی‌کند، اما مانع می‌شود بُعد خانوادگی آن هم‌پای خیال‌پردازی و شگفتی بصری‌اش گسترش یابد. روایتِ انتظار و ریتم ناهموار «برخورد نزدیک از گونهٔ سوم» فیلمی است که بیش از آن‌که بر رخدادهای پی‌درپی تکیه کند، بر انباشته‌شدن نشانه‌ها و انتظار بنا شده است.
روایت از مسیرهای گوناگون به سوی یک نقطهٔ مشترک حرکت می‌کند و هر برخورد، اندکی بر حس راز می‌افزاید. این شیوه، در بهترین لحظه‌هایش تماشاگر را وادار می‌کند با دقت به تصویر و صدا گوش بسپارد؛ گویی خود او نیز باید از میان نشانه‌های پراکنده معنایی پیدا کند. اما همین تأکید بر انتظار گاهی به کندی می‌انجامد.
« با وجود این، پرداخت خانوادگی گاهی از پیچیدگی لازم برخوردار نمی‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بخش‌هایی از مسیر میانی بیش از اندازه کش می‌آیند و رسیدن به اوج، برای برخی تماشاگران طولانی به نظر می‌رسد. فیلم در عوض، با صبر و انضباط بصری خود فضایی می‌سازد که در آن تأخیر صرفاً مانع نیست؛ بخشی از تجربهٔ تعلیق است. موفقیت اثر در این است که اغلب حتی هنگام کندشدن، کنجکاوی را حفظ می‌کند، هرچند همهٔ صحنه‌ها به یک اندازه از کشش برخوردار نیستند.
تصویر، نور و مقیاس خیال فیلم‌برداری و نورپردازی، جهان داستان را از واقع‌گرایی روزمره به قلمرویی رازآلود می‌برند، بی‌آن‌که پیوند آن را با زندگی عادی قطع کنند. حضور یوفوها با تکیه بر نور، سایه و مقیاس بصری شکل می‌گیرد؛ تماشاگر گاه پیش از آن‌که چیزی را به‌روشنی ببیند، اثر حضورش را بر محیط حس می‌کند.
همین شیوه، ناشناخته را عظیم و در عین حال دست‌نیافتنی جلوه می‌دهد. طبیعت نیز در این جهان صرفاً پس‌زمینه نیست. فضاهای باز و چشم‌اندازهای دوردست به بخشی از حس انتظار و کشش بدل می‌شوند، چنان‌که مسیر نیری به سوی مقصدی دور، هم جغرافیایی است و هم ذهنی. طراحی صحنه و جلوه‌های تصویری، با وجود گذشت زمان، نیروی خیال‌انگیز خود را حفظ کرده‌اند؛ نه به این دلیل که هر جزئیاتی بی‌نقص یا واقع‌نماست، بلکه چون فیلم از تصویر برای برانگیختن احساس استفاده می‌کند، نه فقط برای نمایش فناوری.
« بخش‌هایی از مسیر میانی بیش از اندازه کش می‌آیند و رسیدن به اوج، برای برخی تماشاگران طولانی به نظر می‌رسد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
موسیقی به‌مثابه زبان موسیقی جان ویلیامز یکی از عناصر بنیادی فیلم است، نه زینتی که تنها بر فراز تصاویر قرار گیرد. ایدهٔ ارتباط از راه چند نغمهٔ ساده، پیوندی هوشمندانه میان علم، هنر و کنجکاوی می‌سازد. موسیقی در این‌جا زبانِ پیش از واژه‌هاست: راهی برای آزمودن امکان فهم متقابل، هنگامی که دو طرف هنوز واژگان مشترکی ندارند.
همین انتخاب به لحظات پایانی فیلم شکوهی ویژه می‌بخشد، بی‌آن‌که لازم باشد جزئیات آن‌ها آشکار شود. نغمه‌ها، نورها و واکنش آدم‌ها در کنار هم تجربه‌ای می‌سازند که بیش از توضیح عقلانی، بر احساس و دریافت حسی تکیه دارد. موسیقی ویلیامز به تماشاگر امکان می‌دهد در خودِ فرایند ارتباط سهیم شود؛ گویی شنیدن و تشخیص‌دادن، بخشی از ماجرای فیلم است.
ابهام اخلاقیِ تماس نگاه خوش‌بینانهٔ فیلم به امکان ارتباط، جذاب و متمایز است، اما بی‌پرسش نمی‌ماند. رفتار موجودات فضایی با انسان‌ها همیشه بی‌خطر یا دلپذیر نیست و برخی رخدادها می‌توانند ترسناک و آسیب‌زننده به نظر برسند. از همین رو، چرخش اثر به سوی تصویری دوستانه‌تر از مواجهه، ممکن است برای تماشاگر پرسش‌برانگیز باشد: آیا شگفتیِ تماس، نگرانی دربارهٔ قدرت و آسیب را کنار می‌زند؟
« ایدهٔ ارتباط از راه چند نغمهٔ ساده، پیوندی هوشمندانه میان علم، هنر و کنجکاوی می‌سازد. »
جمع‌بندی
این تنش یکی از جنبه‌های جالب فیلم است، حتی اگر روایت آن را تا پایان به‌طور کامل واکاوی نکند. اثر بیش از آن‌که بر ملاحظات سیاسی یا اخلاقیِ تماس متمرکز شود، به امکان شگفتی و فهم متقابل دل می‌بندد. نتیجه، جهانی است که گاه ساده‌دلانه خوش‌بین به نظر می‌رسد، اما همین خوش‌بینی در برابر بسیاری از روایت‌های هراس‌محورِ علمی‌تخیلی، هویتی مستقل به آن می‌دهد.
جمع‌بندی «برخورد نزدیک از گونهٔ سوم» اثری است دربارهٔ کششِ توضیح‌ناپذیر؛ فیلمی که برخورد با فرازمینی‌ها را نه فقط ماجرایی بیرونی، بلکه تجربه‌ای شخصی و دگرگون‌کننده می‌بیند. بازی دریفوس، موسیقی ویلیامز و تصویرپردازی خیال‌انگیز اسپیلبرگ، جهانی می‌سازند که در آن ترس و شگفتی در کنار هم می‌مانند.
کندی بخش‌هایی از روایت، پرداخت کم‌وبیش ناتمام پیامدهای خانوادگی و ابهام در نسبت میان آسیب و دوستی، از کاستی‌های اثرند؛ بااین‌حال، فیلم به‌واسطهٔ قدرت فضاسازی و ایمانش به امکان ارتباط، همچنان تماشایی و ماندگار است. این اثر بیش از آن‌که پاسخی قطعی عرضه کند، تماشاگر را به ماندن در برابر پرسش دعوت می‌کند: شاید نخستین گام برای فهم ناشناخته، نه تسلط بر آن، بلکه آمادگی برای شنیدن باشد.
« این تنش یکی از جنبه‌های جالب فیلم است، حتی اگر روایت آن را تا پایان به‌طور کامل واکاوی نکند. »
ثبت دیدگاه