نقد و بررسی
نقد Cleopatra: Queen of Sex | 1970
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
روایتی تاریخی در لباس علمی‌تخیلی «Cleopatra: Queen of Sex» فیلمی پویانمایی ژاپنی است که تاریخ مصر باستان را نه در قالب بازسازی واقع‌گرایانه، بلکه همچون صحنه‌ای برای خیال‌پردازی، هجو و آشوب بصری به کار می‌گیرد. داستان با تهدیدی در آینده آغاز می‌شود: سه انسان برای کشف راز نقشه‌ای دشمنانه، ذهن خود را به روزگار کلئوپاترا می‌فرستند و در پیکر کسانی قرار می‌گیرند که به دربار و پیرامون ملکه راه دارند.
از این نقطه، روایت میان دو زمان رفت‌وآمد می‌کند؛ اما وزن اصلی فیلم به جهان باستان و مناسبات قدرت، میل و سلطه در آن منتقل می‌شود.〈,4"> این چارچوب، امکان پیوند دادن ماجرای سفر در زمان را با افسانه‌های تاریخی کلئوپاترا فراهم می‌کند، بی‌آنکه فیلم خود را به وفاداری تاریخی مقید بداند. سزار و مارک آنتونی در این جهان، چهره‌هایی بازآفرینی‌شده و گاه کاریکاتوری‌اند و رخدادهای آشنا در کنار عناصر ناممکن، فناوری آینده و شوخی‌های آشکارا نابهنگام قرار می‌گیرند.
نتیجه، نه یک حماسهٔ تاریخی متعارف، بلکه اثری است که عمداً میان تاریخ، فانتزی و هجو مرز ثابتی نمی‌گذارد. کلئوپاترا؛ میان قدرت و تصویر محور جذاب فیلم، امکان بازاندیشی در نقش کلئوپاتراست. او ملکه‌ای است که بدن و جذابیتش در مناسبات سیاسی به ابزار بدل می‌شود؛ اما همین ابزار می‌تواند به‌ظاهر وسیله‌ای برای اثرگذاری و پیشبرد خواست او نیز باشد.
فیلم به این تناقض اشاره می‌کند: در جهانی که مردان دربارهٔ قدرت تصمیم می‌گیرند، میل زنانه می‌تواند هم نیرویی سیاسی باشد و هم قفسی که زن را در تصویری محدود محبوس می‌کند. بااین‌حال، اشاره به این ظرفیت الزاماً به پرداختی کامل نمی‌انجامد. کلئوپاترا بارها بیش از آنکه شخصیتی با اندیشه، اراده و پیچیدگی درونی باشد، به نمادی دیداری از اغواگری تبدیل می‌شود.
« نتیجه، نه یک حماسهٔ تاریخی متعارف، بلکه اثری است که عمداً میان تاریخ، فانتزی و هجو مرز ثابتی نمی‌گذارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فیلم گاهی فرصت دارد نشان دهد چگونه او میان وظیفهٔ سیاسی، خواست شخصی و انتظارات اطرافیان گرفتار شده است، اما شوخی‌های جنسی و تأکید بر ظاهرش این مسیر را قطع می‌کنند. بنابراین، تناقض اصلی شخصیت نه همیشه به کاوشی درونی، بلکه بیشتر به بخشی از نمایش پرزرق‌وبرق فیلم بدل می‌شود. پویانمایی به‌مثابه میدان تجربه نیرومندترین دستاورد فیلم را باید در تصویرهایش جست‌وجو کرد.
رنگ‌های تند، پس‌زمینه‌های پرجزئیات و تغییرهای مداوم در شیوهٔ طراحی، فضایی رؤیاگون می‌سازند که با منطق واقع‌گرایی سر سازگاری ندارد. قاب‌ها گاه چنان آراسته و نمایشی‌اند که بیشتر به تابلویی زنده می‌مانند تا تصویری برای پیشبرد داستان؛ در لحظه‌هایی دیگر، حرکت و ترکیب‌بندی به سوی اغراق و آشفتگی می‌رود.
همین نوسان، تجربهٔ دیداری فیلم را زنده و پیش‌بینی‌ناپذیر می‌کند. پویانمایی در اینجا صرفاً وسیلهٔ روایت نیست؛ خود به موضوع تماشا تبدیل می‌شود. فیلم با تغییر سبک، اغراق در حرکت و گاه شکستن پیوستگی تصویری، به تماشاگر یادآوری می‌کند که با اثری تجربی روبه‌روست. این آزادی گاهی به لحظه‌هایی خلاق و ماندگار می‌انجامد، اما گاهی نیز پیوند میان صحنه‌ها را سست می‌کند.
بااین‌همه، جسارت بصری فیلم از عواملی است که آن را از بازگویی‌های معمول داستان کلئوپاترا جدا می‌سازد و به آن هویتی مستقل می‌دهد. لحن میان هجو، اروتیسم و تراژدی فیلم از کنار هم نشاندن لحن‌های ناسازگار ابایی ندارد. کمدی هجوآمیز، شوخی‌های زمخت، اروتیسم و لحظه‌هایی با رنگ‌وبوی تراژدی در یک مسیر واحد قرار می‌گیرند؛ گاه حتی فاصلهٔ میان آن‌ها بسیار کوتاه است.
« بنابراین، تناقض اصلی شخصیت نه همیشه به کاوشی درونی، بلکه بیشتر به بخشی از نمایش پرزرق‌وبرق فیلم بدل می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
این انتخاب، بخشی از شخصیت آشفته و قانون‌گریز اثر است و می‌تواند حس غافلگیری ایجاد کند. فیلم نمی‌خواهد روایتی پاکیزه و یکدست باشد؛ بیشتر به کولاژی می‌ماند که قطعات ناهمگونش با جسارت کنار هم چیده شده‌اند. اما جسارت به‌تنهایی انسجام نمی‌آفریند. تغییر ناگهانی از شوخی به اندوه یا از نمایش اروتیک به موقعیتی جدی، گاهی اثر عاطفی هر دو سوی تضاد را کاهش می‌دهد.
تماشاگر ممکن است هنوز در حال خواندن یک صحنه به‌عنوان هجو باشد که فیلم از او انتظار واکنشی جدی دارد. به همین دلیل، بعضی لحظه‌ها بیش از آنکه چندمعنا باشند، گیج‌کننده از کار درمی‌آیند. فیلم در بهترین حالت از این ناهماهنگی نیرویی عصیانگر می‌سازد؛ در ضعیف‌ترین حالت، میان حال‌وهوای متضاد سرگردان می‌ماند.
ریتم و ساختار روایی ریتم «Cleopatra: Queen of Sex» از همان مسئلهٔ لحن آسیب می‌بیند. برخی موقعیت‌های فرعی برای شوخی یا نمایش بصری مجال زیادی می‌گیرند، درحالی‌که رویدادهای مهم تاریخی و تغییرهای سرنوشت‌ساز با شتاب از برابر تماشاگر می‌گذرند. این نابرابری باعث می‌شود مسیر داستان گاه کش‌دار و گاه ناگهانی احساس شود.
فیلم به جای آنکه همیشه از تعلیق و تحول شخصیت‌ها برای حفظ حرکت بهره بگیرد، بارها به جذابیت یک لحظهٔ مستقل یا یک شوخی تصویری تکیه می‌کند. همین ساختار پراکنده، پیوند میان بخش علمی‌تخیلی و ماجرای تاریخی را نیز محدود می‌سازد. سفر ذهنی سه شخصیت از آینده ایده‌ای کنجکاوی‌برانگیز است، اما بیشتر به چارچوبی برای ورود به جهان کلئوپاترا شباهت دارد تا نیرویی که در سراسر روایت حضور فعال داشته باشد.
« این انتخاب، بخشی از شخصیت آشفته و قانون‌گریز اثر است و می‌تواند حس غافلگیری ایجاد کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
در نتیجه، فیلم از نظر ایده غنی‌تر از آن است که ساختار روایی‌اش بتواند همهٔ ظرفیت‌هایش را به‌هم پیوند دهد. این ناتمامی، هم سرچشمهٔ بخشی از جذابیت اثر است و هم یکی از محدودیت‌های روشن آن. جنسیت، هجو و نگاه فیلم عنوان فرعی فیلم از آغاز انتظاری دربارهٔ اروتیسم می‌سازد؛ بااین‌حال، کارکرد جنسیت در اثر تنها به تحریک بصری محدود نمی‌ماند.
میل در این جهان بخشی از سیاست، نفوذ و کشمکش بر سر قدرت است. فیلم از این امکان برای هجو مردان صاحب‌قدرت و مناسباتی استفاده می‌کند که بدن زن را به میدان معامله تبدیل می‌کنند. در برخی لحظه‌ها، اغراق و نابهنگامیِ شوخی‌ها سازوکارهای رسمی قدرت را مضحک جلوه می‌دهد. اما نگاه هجوآمیز فیلم همیشه از محدودیت‌های خودش عبور نمی‌کند.
اثری که می‌توانست کلئوپاترا را به‌عنوان زنی با هوش سیاسی و خواست مستقل برجسته کند، بارها به همان تصویر جنسی‌ای بازمی‌گردد که ظاهراً قصد دارد آن را دستمایهٔ طنز قرار دهد. این دوگانگی خوانش فیلم را پیچیده می‌کند: آیا اثر در حال نقد نگاه ابزاری به زن است یا ناخواسته آن را بازتولید می‌کند؟
پاسخ در تمام صحنه‌ها یکسان نیست؛ و همین ناپایداری، هم به بحث‌برانگیز بودن فیلم می‌افزاید و هم مانع شکل‌گیری موضعی روشن می‌شود. جایگاه اثر و تجربهٔ تماشاگر این فیلم را بهتر است نه به‌عنوان درامی تاریخیِ منظم، بلکه به‌مثابه تجربه‌ای پویانمایی و خیال‌پردازانه دید. اهمیتش بیش از آنکه در روایت بی‌نقص یا شخصیت‌پردازی متوازن باشد، در جسارت ترکیب عناصر ناهمگون و در میل آشکارش به آزمودن ظرفیت‌های تصویر نهفته است.
« در نتیجه، فیلم از نظر ایده غنی‌تر از آن است که ساختار روایی‌اش بتواند همهٔ ظرفیت‌هایش را به‌هم پیوند دهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
حضور داستان علمی‌تخیلی در کنار مصر باستان، طنز و اروتیسم، اثری می‌آفریند که از قواعد آشنای اقتباس تاریخی فاصله می‌گیرد؛ هرچند همین پراکندگی، دسترسی به آن را برای تماشاگرانی که انسجام روایی می‌خواهند دشوار می‌کند. تماشای فیلم پاداش‌هایی روشن دارد: تصویرهای رنگین و تجربی، ایده‌ای نامعمول و لحظه‌هایی که از بی‌پروایی خود نیرو می‌گیرند.
در مقابل، باید با ریتمی نابرابر، لحنی متزلزل و شخصیتی مرکزی روبه‌رو شد که ظرفیت بیشتری از آنچه فیلم به او می‌دهد دارد. ارزش اثر در این نیست که همهٔ اجزایش به کمال رسیده‌اند؛ بلکه در این است که حتی شکست‌ها و ناهماهنگی‌هایش نیز از جاه‌طلبی تصویری و روایی آن خبر می‌دهند. جمع‌بندی «Cleopatra: Queen of Sex» فیلمی ناهموار، اما از نظر بصری و ایده‌پردازی جسور است.
آمیزهٔ تاریخ، سفر در زمان، هجو و اروتیسم به آن شخصیتی کم‌مانند می‌بخشد، و رنگ‌ها و شیوه‌های متنوع پویانمایی همچنان جذاب‌ترین دارایی‌اش هستند. در سوی دیگر، ریتم نامتوازن، جهش‌های لحنی و تقلیل گاه‌به‌گاه کلئوپاترا به تصویری جنسی، مانع از آن می‌شود که ظرفیت‌های دراماتیک اثر به تمامی شکوفا شوند.
حاصل، فیلمی است که بیش از آنکه یک روایت یکپارچه باشد، مجموعه‌ای از انتخاب‌های جسورانه و متناقض است؛ انتخاب‌هایی که ممکن است برخی را پس بزنند، اما به‌سادگی از خاطر نمی‌روند.
« جمع‌بندی «Cleopatra: Queen of Sex» فیلمی ناهموار، اما از نظر بصری و ایده‌پردازی جسور است. »
ثبت دیدگاه