نقد و بررسی
نقد شهر دزدان دریایی (City of Pirates) | 1984
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
کابوسی که به‌جای قصه، جهان می‌سازد «City of Pirates» را نمی‌توان با معیارهای یک روایت متعارف سنجید؛ فیلم از همان آغاز وعده نمی‌دهد که رخدادها را به زنجیره‌ای منظم از علت و معلول بدل کند یا همه پرسش‌ها را به پاسخ‌هایی روشن برساند. در مرکز آن، Isidore، خدمتکاری اندوهگین، قرار دارد که در مسیرش با پسربچه‌ای آدم‌کش، جزیره‌ای کوچک و مردی چندشخصیتی روبه‌رو می‌شود.
این عناصر بیشتر از آنکه اجزای یک ماجرای سرراست باشند، همچون نشانه‌هایی در خواب ظاهر می‌شوند: گاه به هم راه می‌دهند، گاه از هم می‌گسلند و گاه معنایی تازه می‌گیرند، بی‌آنکه فیلم مکلف باشد پیوند میانشان را توضیح دهد. همین منطق رویاگونه، هم مهم‌ترین امتیاز اثر است و هم سرچشمه دشواری آن.
«City of Pirates» ساخته Raúl Ruiz است؛ فیلم‌سازی که در این اثر، به‌جای روایت یک داستان یکپارچه، تجربه‌ای از پرسه‌زدن در فضایی ناآشنا می‌آفریند. روایت پراکنده، اما نه بی‌قاعده صحنه‌ها ممکن است در نگاه نخست بی‌ارتباط به نظر برسند، اما پراکندگی فیلم را نباید با تصادف محض یکی دانست. پیوندها بیشتر از جنس تداعی‌اند تا رابطه علّی: تصویر یا جمله‌ای، حال‌وهوایی را به یاد می‌آورد؛ شخصیتی با چهره یا هویتی دیگر بازمی‌گردد؛ و حادثه‌ای که گویا باید به نتیجه‌ای روشن برسد، در فضایی معلق باقی می‌ماند.
« همین منطق رویاگونه، هم مهم‌ترین امتیاز اثر است و هم سرچشمه دشواری آن. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بنابراین تماشاگر به‌جای آنکه صرفاً دنبال پاسخِ «بعد چه می‌شود؟» باشد، ناچار است بپرسد این تصاویر چه نسبتی با یکدیگر دارند و چه حسی را شکل می‌دهند. این شیوه تماشا را از مصرف ساده داستان جدا می‌کند، اما برای همه خوشایند نیست. اگر انتظار داشته باشیم شخصیت‌ها هدف‌هایی روشن داشته باشند، انگیزه‌هایشان توضیح داده شود و هر رشته داستانی به سرانجامی مشخص برسد، فیلم می‌تواند مغشوش و ناکامل جلوه کند.
«City of Pirates» عمداً از چنین اطمینانی فاصله می‌گیرد. بااین‌حال، آزادگذاشتن تماشاگر همیشه به معنای موفقیت نیست: بعضی گذارها چنان ناگهانی‌اند که به‌جای برانگیختن کنجکاوی، حس گسست ایجاد می‌کنند. در نتیجه، تجربه فیلم میان کشف و سردرگمی در نوسان است. تصویری که به منطق خواب وفادار می‌ماند قدرت ماندگار فیلم بیش از هر چیز در تصویرهای آن نهفته است.
قاب‌بندی‌ها و حرکت دوربین، جهان را به مکانی بدل می‌کنند که هم آشنا به نظر می‌رسد و هم قوانین معمول واقعیت در آن سست شده‌اند. فضاها نه صرفاً پس‌زمینه رخدادها، بلکه بخشی از نیروی وهم‌آلود فیلم‌اند: گویی خود محیط نیز چیزی را پنهان می‌کند یا از شخصیت‌ها استقلال دارد. در نتیجه، تماشاگر به جای اتکا به توضیح‌های داستانی، به نور، فاصله، ترکیب قاب و تغییرهای ناگهانی فضا توجه می‌کند.
« این شیوه تماشا را از مصرف ساده داستان جدا می‌کند، اما برای همه خوشایند نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
Raúl Ruiz در ساخت این جهان از تمهیدهای دیداری متنوعی بهره می‌گیرد؛ از عمق میدان و حرکت‌های ممتد دوربین تا ترکیب تصویرها، زاویه‌های نامتعارف و بازی با اشباع رنگ. این انتخاب‌ها صرفاً آرایش ظاهری نیستند: به تصویری کمک می‌کنند که پیوسته از تثبیت‌شدن می‌گریزد و اجازه نمی‌دهد نگاه، معنای واحدی را برای مدت طولانی در اختیار بگیرد.
فیلم‌برداری در پرتغال انجام شده و تأثیر مکان در حس جزیره‌ای و دورافتاده اثر نیز محسوس است. رنگ، کابوس و لذتِ ناآرامی «City of Pirates» می‌خواهد تماشاگر را به دنیایی متفاوت ببرد، نه اینکه فقط ماجرایی عجیب را در برابر او قرار دهد. رنگ و فضای بصری، حس کابوس را از سطح موضوع به تجربه‌ای حسی منتقل می‌کنند.
زیبایی تصویر در اینجا آرامش‌بخش نیست؛ گاهی درست همان چیزی است که اضطراب را تشدید می‌کند. این تضاد، به‌خصوص در کنار حضور کودک و خشونت، به فیلم لحنی دوگانه می‌دهد: هم افسونگر است و هم نگران‌کننده. دست‌انداختن مرز میان قصه‌های ماجراجویانه، افسانه، شعر سوررئال و وحشت سینمایی نیز به این ناهمگونی کمک می‌کند.
« فیلم‌برداری در پرتغال انجام شده و تأثیر مکان در حس جزیره‌ای و دورافتاده اثر نیز محسوس است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اثر گاهی یادآور دنیای قصه‌های کودکی است، اما معصومیت آن را به‌سرعت مخدوش می‌کند؛ گاهی حس فیلم ترسناک دارد، ولی از قواعد آشنای تعلیق و توضیح فاصله می‌گیرد. این ترکیب، تجربه‌ای می‌سازد که در آن زیبایی و تهدید هم‌زمان حضور دارند. آنچه از فیلم در ذهن باقی می‌ماند، لزوماً یک اتفاق مشخص نیست، بلکه کیفیتِ قرارگرفتن در جهانی رنگین، غریب و بی‌ثبات است.
شخصیت‌ها، هویت و گفت‌وگوهای مبهم Isidore محور عاطفی فیلم است، اما نه به معنای قهرمانی که مسیر رشدش با نشانه‌هایی روشن و پیوسته ترسیم شود. اندوه و سرگشتگی او با فضای ناپایدار پیرامونش هم‌خوان‌اند؛ هرچه جهان فیلم از نظم معمول فاصله می‌گیرد، درک ما از جایگاه و هویت شخصیت‌ها نیز متزلزل‌تر می‌شود.
پسربچه آدم‌کش و مرد چندشخصیتی هم بیشتر از آنکه به شخصیت‌هایی با روان‌شناسی واقع‌گرا تبدیل شوند، حاملان نیروی تهدید، دگرگونی و تناقض‌اند. این شیوه با منطق خواب سازگار است، اما ممکن است فاصله‌ای عاطفی میان تماشاگر و شخصیت‌ها ایجاد کند. دیالوگ‌ها نیز به‌ندرت نقش راهنمایی مطمئن را بر عهده می‌گیرند.
« این ترکیب، تجربه‌ای می‌سازد که در آن زیبایی و تهدید هم‌زمان حضور دارند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
سخنان شخصیت‌ها می‌توانند شاعرانه، مضحک، هولناک یا بی‌ربط به نظر برسند و فیلم اغلب از روشن‌کردن نسبت دقیق میان این لحن‌ها خودداری می‌کند. بنابراین جمله‌ای که باید توضیح بدهد، ممکن است ابهام تازه‌ای بسازد. چنین گفت‌وگوهایی به حال‌وهوای کابوس‌وار اثر یاری می‌رسانند، اما گاهی به بهای از دست رفتن ارتباط عاطفی تمام می‌شوند: تماشاگر به‌جای احساس نزدیکی با شخصیت‌ها، از بیرون به رمزهایی نگاه می‌کند که گشودنشان تضمین نشده است.
ریتمی که به صبر نیاز دارد ریتم کند فیلم با تأکیدش بر فضا و تصویر هماهنگ است. برخی نماها و سکانس‌ها عمداً بیش از حد انتظار دوام می‌آورند؛ گویی فیلم می‌خواهد تماشاگر را در همان حس بلاتکلیفی نگه دارد، نه اینکه او را با رخداد بعدی سرگرم کند. این مکث‌ها می‌توانند فرصت مشاهده جزئیات و غرق‌شدن در حال‌وهوای اثر باشند، اما همیشه به کشف تازه‌ای منتهی نمی‌شوند.
در بعضی لحظه‌ها، کش‌آمدن صحنه‌ها به‌جای تعلیق یا تأمل، خستگی ایجاد می‌کند. از این رو، تماشای فیلم به میزان همراهی مخاطب با ریتم آن وابسته است. اگر کسی از سینمایی لذت ببرد که معنا را به‌تدریج و بی‌توضیح عرضه می‌کند، ممکن است این کندی را بخشی از طلسم اثر بداند. اما اگر حرکت مداوم داستان و تحول روشن شخصیت‌ها برایش اهمیت داشته باشد، احتمال دارد تمرکزش را از دست بدهد.
« بنابراین جمله‌ای که باید توضیح بدهد، ممکن است ابهام تازه‌ای بسازد. »
جمع‌بندی
خود فیلم نیز چندان برای بازگرداندن تماشاگرِ از‌دست‌رفته تلاش نمی‌کند؛ به راه خودش ادامه می‌دهد، حتی اگر مخاطب دیگر مطمئن نباشد چرا باید آن را دنبال کند. جمع‌بندی «City of Pirates» اثری نیست که همه ابهام‌هایش به رمزگشایی منظم بینجامد؛ بهتر است آن را همچون سفر به جهانی دید که قوانینش بیش از آنکه توضیح داده شوند، احساس می‌شوند.
دستاورد اصلی فیلم، فضای خواب‌زده و تصویرهایی است که ذهن را پس از پایان تماشا نیز رها نمی‌کنند. در برابر، روایت گسسته، گفت‌وگوهای مبهم و ریتمی که گاه بیش از اندازه کش می‌آید، ممکن است تجربه را برای مخاطبی که دنبال قصه‌ای روشن است، دشوار کند. ارزش فیلم در این نیست که هر تصویر را به نشانه‌ای با معنای قطعی تبدیل کند، بلکه در جسارتش برای ساختن سینمایی متکی بر تداعی، حس و بی‌ثباتی است.
گاهی این آزادی به کشف و افسون می‌رسد و گاهی به سردرگمی؛ اما همین رفت‌وآمد میان این دو، هویت اثر را شکل می‌دهد. اگر بتوان ابهام را نه نقصی که باید فوراً رفع شود، بلکه بخشی از تجربه پذیرفت، «City of Pirates» می‌تواند سفری سینمایی و به‌یادماندنی باشد؛ سفری که مقصدش کمتر از حال‌وهوای ناآرام مسیر اهمیت دارد.
« دستاورد اصلی فیلم، فضای خواب‌زده و تصویرهایی است که ذهن را پس از پایان تماشا نیز رها نمی‌کنند. »
ثبت دیدگاه