وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

روایتِ آشفته و جذاب «Choke» به جهان ویکتور مانچینی وارد می‌شود؛ مردی که زندگی‌اش از اعتیاد جنسی، کار روزمره در یک پارک تاریخی و نگرانی برای مادر بیمار خود درهم‌تنیده است. او برای تأمین هزینه‌های بستری مادرش، در رستوران‌ها وانمود می‌کند که غذا در گلویش گیر کرده و با کمک دیگران نجات می‌یابد؛ سپس از احساس مسئولیت و دلسوزی نجات‌دهندگان برای گرفتن پول استفاده می‌کند.

این تمهید، هم از همان ابتدا لحن نامتعارف فیلم را می‌سازد و هم تصویری فشرده از شخصیت اصلی به دست می‌دهد: کسی که از یک سو دیگران را می‌فریبد و از سوی دیگر، برای مراقبت از مادرش دست به کاری می‌زند که خودش آن را توجیه‌پذیر می‌داند. فیلم به اقتباس از رمانی نوشتهٔ Chuck Palahniuk ساخته شده و Clark Gregg نویسندگی و کارگردانی آن را بر عهده داشته است.

ردّ جهان نویسنده در کنایه‌های تلخ، آدم‌های زخمی و موقعیت‌های غریب فیلم دیده می‌شود؛ بااین‌حال، «Choke» بیش از آن‌که داستانی سرراست و خوش‌ساخت باشد، مجموعه‌ای از برخوردها، اعتراف‌ها و لحظه‌های نامتعارف است که حول زندگی ویکتور می‌چرخند. همین انتخاب به اثر هویتی ویژه می‌دهد، اما گاه انسجام روایی‌اش را هم سست می‌کند.

ضدقهرمانی که به‌تدریج تغییر می‌کند ویکتور در آغاز نه شخصیتی دوست‌داشتنی است و نه کسی که بتوان به‌سادگی رفتارش را نادیده گرفت. او خودخواه، فریبکار و گرفتار عادت‌هایی است که روابط انسانی‌اش را سطحی و ناپایدار کرده‌اند. فیلم از تماشاگر نمی‌خواهد فوراً او را ببخشد؛ در عوض، به‌تدریج زمینه‌هایی را نشان می‌دهد که پشت رفتارهایش قرار دارند.

« همین انتخاب به اثر هویتی ویژه می‌دهد، اما گاه انسجام روایی‌اش را هم سست می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

گذشتهٔ ناآرام، رابطهٔ پیچیده با مادر و ناتوانی او در برقراری صمیمیتی پایدار، تصویر مردی را ترسیم می‌کنند که پشت شوخی و بی‌قیدی، از خلأ و تنهایی می‌گریزد. این حرکت تدریجی از داوری به همدلی، یکی از دستاوردهای مهم فیلم است. ویکتور ناگهان به انسانی بی‌نقص بدل نمی‌شود و فیلم نیز عادت‌های مخربش را با توضیح‌های روان‌شناختی پاک نمی‌کند.

بااین‌حال، هرچه بیشتر با ترس‌ها و نیازهای او آشنا می‌شویم، دیدن او صرفاً به‌عنوان یک متقلب دشوارتر می‌شود. این تغییر به‌ویژه به بازی Sam Rockwell وابسته است: او می‌تواند در یک لحظه خودنمایی مضحک و در لحظه‌ای دیگر درماندگی واقعی را منتقل کند، بی‌آن‌که یکی دیگری را کاملاً از میان ببرد.

بازیگری؛ ستون اصلی اثر Rockwell بار عمدهٔ فیلم را بر دوش می‌کشد و حضور پرتحرکش به ویکتور انرژی می‌دهد. او نقش را با ترکیبی از شوخ‌طبعی عصبی، اعتمادبه‌نفس ساختگی و آسیب‌پذیری پنهان پیش می‌برد. حتی هنگامی که رفتار ویکتور پس‌زننده است، بازیگر اجازه نمی‌دهد شخصیت به کاریکاتوری یک‌بعدی تبدیل شود.

جذابیت اجرا در این است که شخصیت را توجیه نمی‌کند؛ بلکه تناقض‌هایش را زنده نگه می‌دارد. Anjelica Huston نیز در نقش مادر ویکتور، حضوری مؤثر و اندوه‌بار دارد. رابطهٔ این دو، با وجود محدودیت‌هایی که بیماری و خاطرات گذشته بر آن تحمیل می‌کنند، از معدود رشته‌هایی است که می‌تواند به آشفتگی فیلم وزن عاطفی بدهد.

« این حرکت تدریجی از داوری به همدلی، یکی از دستاوردهای مهم فیلم است. »

شخصیت‌ها و اجرا

Kelly Macdonald در نقش زنی که ویکتور در بیمارستان با او آشنا می‌شود، سویه‌ای آرام‌تر به روایت می‌افزاید، هرچند شخصیت‌پردازی او همیشه به اندازهٔ حضورش مهم دراماتیک نیست. Brad William Henke نیز در نقش دنی، دوست ویکتور، به فضای رفاقتی و گاه کودکانهٔ فیلم کمک می‌کند. در مجموع، بازی گروهی قابل‌قبول است، اما این Rockwell است که بیش از همه میان بخش‌های پراکندهٔ اثر پیوند برقرار می‌کند.

طنز سیاه و جهان نامتعارف «Choke» از موقعیت‌هایی بهره می‌گیرد که اگر در فیلمی واقع‌گرا و جدی روایت می‌شدند، شاید صرفاً تلخ یا زننده به نظر می‌رسیدند. اما اینجا طنز سیاه و پوچی، فاصله‌ای میان تماشاگر و اتفاق‌ها ایجاد می‌کند؛ فاصله‌ای که هم خنده می‌آورد و هم پرسش. حقهٔ خفگی، نمونهٔ روشن این دوگانگی است: عملی که در ظاهر بازی‌ای شرم‌آور با ترحم دیگران است، اما در ذهن ویکتور به شکلی وارونه به نجات و بخشش پیوند می‌خورد.

فیلم از همین تناقض برای به‌چالش‌کشیدن تصورهای معمول دربارهٔ خیرخواهی، گناه و مسئولیت استفاده می‌کند. فضای عجیب اثر فقط در شوخی‌هایش خلاصه نمی‌شود. شغل ویکتور در محیطی بازسازی‌شده از گذشته، جلسات گروه درمانی، رفتارهای وسواس‌گونه و روابط نامتعارف شخصیت‌ها، جهان فیلم را به صحنه‌ای مصنوعی و کمی کابوس‌وار بدل می‌کنند.

این فضای ساختگی، با شخصیت‌هایی که گویی نقش‌هایی از پیش نوشته‌شده را بازی می‌کنند، تناسب دارد. بااین‌حال، طنز همیشه دقیق از کار درنمی‌آید: گاهی شوخی‌ها از دل شخصیت یا موقعیت برمی‌خیزند و گاهی چنان آشکار برای جلب توجه طراحی شده‌اند که اثرگذاری‌شان کم می‌شود. سازگاری با منبع و دشواری‌های روایت یکی از دشواری‌های فیلم در تبدیل مواد داستانی رمان به روایتی سینمایی نهفته است.

« Brad William Henke نیز در نقش دنی، دوست ویکتور، به فضای رفاقتی و گاه کودکانهٔ فیلم کمک می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

آنچه در رمان می‌تواند از راه صدای ذهنی راوی، جزئیات و مکث‌های طولانی شکل بگیرد، در سینما نیازمند تصویر، کنش و پیوندی روشن میان صحنه‌هاست. «Choke» در برخی لحظه‌ها موفق می‌شود با روایت ذهنی و بازی Rockwell، بخش‌هایی از این جهان درونی را منتقل کند؛ اما در بخش‌هایی دیگر، گویی از یک موقعیت به موقعیت بعدی می‌پرد، بی‌آن‌که فرصت کافی برای جاافتادن هرکدام فراهم شود.

نتیجه، روایتی است که هم می‌تواند سرگرم‌کننده و پرحادثه باشد و هم پراکنده و کم‌کشش به نظر برسد. بعضی عناصر داستانی اهمیت زیادی پیدا می‌کنند، اما پیوند میان آن‌ها همیشه با وضوح کافی ساخته نمی‌شود. ازاین‌رو، تماشاگر ممکن است لحظه‌های عجیب را به یاد بسپارد، ولی مسیر کلی داستان یا دگرگونی‌های شخصیت‌ها را کمتر در ذهن نگه دارد.

فیلم گاهی چنان شتاب می‌گیرد که فرصت لازم برای تأثیر عاطفی رویدادها از دست می‌رود؛ در جاهایی دیگر نیز صحنه‌هایی دیده می‌شوند که بیش از آن‌که پیش‌برندهٔ داستان یا ژرف‌کنندهٔ شخصیت‌ها باشند، صرفاً بر بیگانگی جهان اثر تأکید می‌کنند. دیالوگ‌ها و فرصت‌های ازدست‌رفته دیالوگ‌های فیلم در بهترین لحظه‌ها گزنده و به‌یادماندنی‌اند و با نگاه طعنه‌آمیز آن هماهنگی دارند.

اما همین لحن گاه بیش از اندازه حساب‌شده می‌شود؛ شخصیت‌ها چنان سخن می‌گویند که انگار پیوسته می‌خواهند جمله‌ای هوشمندانه یا نامتعارف به زبان بیاورند. در نتیجه، بعضی گفت‌وگوها طبیعی به نظر نمی‌رسند و به‌جای آن‌که از رابطهٔ میان آدم‌ها سرچشمه بگیرند، توجه را به نویسندگی‌شان جلب می‌کنند.

« نتیجه، روایتی است که هم می‌تواند سرگرم‌کننده و پرحادثه باشد و هم پراکنده و کم‌کشش به نظر برسد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این مسئله به‌ویژه زمانی محسوس است که فیلم می‌کوشد از شوخی‌های تند به احساسات جدی برسد؛ گذار میان این دو لحن همیشه نرم و متقاعدکننده نیست. کمبود زمان برای پرداخت شخصیت‌ها نیز بر این مشکل می‌افزاید. ویکتور از تضادهای جذابی ساخته شده، اما اطرافیانش اغلب کمتر از آنچه ظرفیت دارند بسط می‌یابند.

آنان گاهی بیشتر به کارکردی در مسیر زندگی او تبدیل می‌شوند تا شخصیت‌هایی با جهان مستقل. این محدودیت موجب می‌شود برخی لحظه‌های عاطفی وزن بالقوهٔ خود را پیدا نکنند. تماشاگر می‌تواند دریابد که فیلم به چه احساسی نظر دارد، اما همیشه آن احساس را با نیروی لازم تجربه نمی‌کند. میان خنده، اندوه و بی‌قراری ارزش «Choke» در این نیست که همهٔ اجزای آن بی‌نقص به یکدیگر متصل شده‌اند؛ ارزشش بیشتر در نوسان نامعمول آن میان خنده و اندوه است.

فیلم دربارهٔ تنهایی، اعتیاد و میل به دوست‌داشته‌شدن حرف می‌زند، اما به‌جای آن‌که این موضوع‌ها را در قالبی آرام و مستقیم عرضه کند، آن‌ها را با رفتارهای افراطی و موقعیت‌های مضحک می‌آمیزد. این آمیختگی گاهی به تیزی و اصالت می‌انجامد و گاهی مانع می‌شود عمق عاطفی داستان به‌تمامی آشکار شود.

برای همین، واکنش تماشاگران به فیلم می‌تواند دوگانه باشد: عده‌ای شیفتهٔ جهان پوچ و بی‌پروای آن می‌شوند و عده‌ای دیگر آن را گنگ، پراکنده یا خسته‌کننده می‌یابند. هر دو برداشت با تجربهٔ تماشای فیلم سازگارند. «Choke» اثری نیست که همهٔ لحظه‌هایش به یک اندازه ماندگار باشند؛ اما بازی مرکزی قدرتمند، لحن خاص و نگاه نه‌چندان متعارفش به شخصیت‌های خطاکار، به آن هویتی می‌بخشند که از میان کاستی‌های روایت بیرون می‌ماند.

« کمبود زمان برای پرداخت شخصیت‌ها نیز بر این مشکل می‌افزاید. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «Choke» کمدی سیاهی نامتوازن اما صاحب‌هویت است؛ فیلمی که از شخصیت اصلیِ آزاردهنده و فریبکارش آغاز می‌کند و آرام‌آرام امکان دیدن انسانِ تنها و آسیب‌پذیر پشت نقاب او را فراهم می‌آورد. بازی Sam Rockwell مهم‌ترین نقطهٔ قوت اثر است و طنز نامتعارفش لحظه‌هایی دارد که به‌سادگی در قالب کمدی یا درام جا نمی‌گیرند.

در برابر این امتیازها، روایت پراکنده، برخی دیالوگ‌های تصنعی و شخصیت‌های کم‌پرداخته قرار دارند؛ کاستی‌هایی که از شدت اثرگذاری عاطفی فیلم می‌کاهند. بااین‌همه، «Choke» برای تماشاگرانی که از سینمای تلخ، غریب و اخلاقاً آشفته استقبال می‌کنند، تجربه‌ای قابل‌تأمل است؛ نه به‌سبب انسجام کامل، بلکه به‌سبب همان تضادهای ناخوشایند و انسانی‌ای که در مرکز جهانش قرار داده است.