نقد و بررسی
نقد ترور آدم‌خوارانه (Cannibal Terror) | 1980
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان عنوان و تجربهٔ واقعی «Cannibal Terror» فیلمی است که عنوانش وعدهٔ هراس جنگلی و آدم‌خواری می‌دهد، اما تجربهٔ تماشایش بیش از آن‌که بر وحشت استوار باشد، بر مواجهه با اثری کم‌جان، ناهماهنگ و گاه ناخواسته مضحک تکیه دارد. داستان از ربوده‌شدن دختری آغاز می‌شود و با پناه‌بردن تبهکاران به خانه‌ای در دل جنگل، به سوی خشونت و انتقام می‌رود.
این طرح، ظرفیت ساختن تعلیقی ساده و مؤثر را دارد: گروهی گرفتار، مکانی دورافتاده و تهدیدی که از بیرون نزدیک می‌شود. بااین‌حال، فیلم به‌ندرت موفق می‌شود این عناصر را به روایتی منسجم یا فضایی واقعاً هراس‌آور تبدیل کند. می‌توان فیلم را در محدودهٔ سینمای بهره‌کشیِ کم‌هزینهٔ آن دوره دید؛ اثری که گویی بیش از پرداختن به داستان، به دنبال رسیدن به چند موقعیت پرتنش و تکان‌دهنده است.
اما حتی در چنین چارچوبی نیز انسجام، ضرباهنگ و باورپذیری اهمیت دارند. «Cannibal Terror» در این زمینه‌ها چنان لغزان است که فاصلهٔ میان قصد سازندگان و آنچه روی پرده دیده می‌شود، خود به یکی از جاذبه‌های عجیب فیلم بدل می‌گردد. پیرنگی با ظرفیت محدود خط اصلی روایت ساده است و از چند گره روشن تشکیل می‌شود: آدم‌ربایی، پناه‌گرفتن در جنگل، خشونتی که در خانه رخ می‌دهد و خطر قبیله‌ای که پیرامون شخصیت‌ها حضور دارد.
این سادگی می‌توانست زمینه‌ای برای ساختن تعلیق باشد؛ تماشاگر بداند چه کسانی در معرض تهدیدند و هر تصمیم نادرست چگونه اوضاع را دشوارتر می‌کند. اما فیلم به‌جای آن‌که این موقعیت‌ها را به‌تدریج به هم پیوند دهد، بارها حس می‌دهد که داستان تنها بهانه‌ای برای عبور از صحنه‌ای به صحنهٔ دیگر است.
« بااین‌حال، فیلم به‌ندرت موفق می‌شود این عناصر را به روایتی منسجم یا فضایی واقعاً هراس‌آور تبدیل کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
پیامد این رویکرد، روایتی است که گاهی از حرکت بازمی‌ایستد و گاهی بی‌آن‌که زمینهٔ کافی فراهم کند، ناگهان مسیر عوض می‌کند. آدم‌ربایی و حضور کودک ربوده‌شده، انتظار یک تریلر جنایی را ایجاد می‌کند؛ خانهٔ دورافتاده و خشونت علیه زن، فیلم را به قلمرو انتقام می‌کشاند؛ و حضور آدم‌خوارها نیز وعدهٔ وحشت بقا می‌دهد.
بااین‌حال، این لایه‌ها به‌ندرت در ساختاری یکپارچه ادغام می‌شوند. در نتیجه، فیلم نه در جنایی‌بودن خود محکم است، نه در انتقام‌جویی و نه در ترس‌آفرینی. ریتمی که کش می‌آید کندی فیلم صرفاً از آرام‌بودن نماها ناشی نمی‌شود؛ مسئله این است که بسیاری از صحنه‌ها به اندازهٔ کافی اطلاعات، تنش یا تحول در خود ندارند تا زمان اختصاص‌یافته به آن‌ها را توجیه کنند.
تماشاگر بارها منتظر می‌ماند تا موقعیت به مرحله‌ای تازه برسد، اما فیلم به‌جای افزایش فشار، در همان حال‌وهوا درجا می‌زند. بعضی بخش‌ها چنان کش‌دارند که روایت پیش از آن‌که به نقطه‌ای معنادار برسد، توان خود را از دست می‌دهد. این کندی، به‌ویژه در اثری که نام و شمایلش نوید خطر و حادثه می‌دهد، برجسته‌تر است.
فیلم نه از سکون خود برای ساختن اضطراب بهره می‌برد و نه با تدوین پرشتاب، تماشاگر را درگیر نگه می‌دارد. بسیاری از لحظه‌ها صرفاً امتداد می‌یابند، بی‌آن‌که اطلاعات تازه‌ای دربارهٔ شخصیت‌ها یا تهدید پیرامونشان بدهند. همین گسست در ضرباهنگ سبب می‌شود حوادث مهم نیز اثر عاطفی محدودی داشته باشند: وقتی فیلم پیش‌تر نتوانسته انتظار بسازد، وقوع خشونت لزوماً به اوج دراماتیک تبدیل نمی‌شود.
« بااین‌حال، این لایه‌ها به‌ندرت در ساختاری یکپارچه ادغام می‌شوند. »
شخصیت‌ها و اجرا
اجرا، صدا و منطق ناپایدار جهان فیلم بازی‌ها نیز در هماهنگی با لحن اثر قرار نمی‌گیرند. شخصیت‌ها اغلب بیش از آن‌که انسان‌هایی با واکنش‌های قابل‌فهم به نظر برسند، مهره‌هایی هستند که برای رساندن داستان به موقعیت بعدی جابه‌جا می‌شوند. ازاین‌رو، انگیزه‌ها و تصمیم‌هایشان همیشه وزن لازم را پیدا نمی‌کند.
درام به جای آن‌که از انتخاب‌ها و تعارض‌های درونی شخصیت‌ها نیرو بگیرد، به خودِ رخدادها متکی می‌شود؛ رخدادهایی که به‌دلیل پرداخت شتاب‌زده، چندان تأثیرگذار از کار درنمی‌آیند. موسیقی فیلم از آن عناصری است که ناخواسته به تجربه‌ای متفاوت شکل می‌دهد. به‌جای آن‌که همیشه اضطراب صحنه را تقویت کند، گاه با حال‌وهوای تصویر فاصله دارد و همین ناهمخوانی، لحنی غریب و حتی کمیک می‌سازد.
این موسیقیِ بی‌ربط می‌تواند برای تماشاگرانی که فیلم را جدی نمی‌گیرند، منبع سرگرمی باشد؛ اما در سطح یک فیلم ترسناک، نشانهٔ دیگری از ناتوانی در ایجاد وحدت میان صدا و تصویر است. آدم‌خوارها و فاصلهٔ میان وعده و اجرا حضور آدم‌خوارها باید مرکز ثقل وحشت فیلم باشد، اما آنچه دیده می‌شود معمولاً بیش از آن‌که تهدیدآمیز باشد، مصنوعی و گاه خنده‌دار جلوه می‌کند.
طراحی و اجرای این گروه، باورپذیری لازم را ندارد و صحنه‌هایی که باید حس خطر و بیگانگی ایجاد کنند، ممکن است تماشاگر را از فضای داستان بیرون بکشند. به همین دلیل، نام فیلم انتظاری بزرگ‌تر از آنچه خود اثر عرضه می‌کند پدید می‌آورد: آدم‌خواری در روایت حضور دارد، اما نه با آن شدت و پیوستگی‌ای که عنوان و تبلیغ ضمنی فیلم نوید می‌دهند.
« اجرا، صدا و منطق ناپایدار جهان فیلم بازی‌ها نیز در هماهنگی با لحن اثر قرار نمی‌گیرند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این فاصله میان انتظار و اجرا، هم نقطه‌ضعف فیلم است و هم بخشی از جذابیت ناخواسته‌اش. اگر تماشاگر در پی وحشتی جدی و پیوسته باشد، احتمالاً با اثری ناکام روبه‌رو می‌شود؛ اما اگر از دیدن جزئیات خام و ناهماهنگ لذت ببرد، مصنوعی‌بودن قبیله و صحنه‌آرایی‌ها می‌تواند خنده‌دار شود. فیلم در اینجا نه کاملاً ترسناک است و نه آگاهانه کمدی؛ بیشتر به وضعیتی میان این دو می‌رسد که تماشاگر باید خودش تصمیم بگیرد با آن چگونه مواجه شود.
شلختگی به‌مثابه سرگرمی ناخواسته از مهم‌ترین ویژگی‌های «Cannibal Terror» آن است که کاستی‌هایش گاهی از چارچوب شکست بیرون می‌زنند و به سرگرمی تبدیل می‌شوند. وسایل صحنه و عروسک‌ها، با ظاهر دست‌ساز و خام خود، جذابیتی بامزه دارند. بعضی انتخاب‌های موسیقایی، کیفیت ناهماهنگ اجراها و بی‌قاعدگی صحنه‌ها نیز لحظه‌هایی می‌سازند که تماشاگر به‌جای ترسیدن، لبخند می‌زند یا از خود می‌پرسد فیلم چگونه به این نقطه رسیده است.
این نوع سرگرمی البته برای همه کار نمی‌کند. کسی که انتظار فیلمی خوش‌ساخت، پرتعلیق یا حتی صرفاً منظم دارد، احتمالاً شلختگی اثر را فرساینده خواهد یافت. اما تماشاگرِ علاقه‌مند به سینمای بدساخت می‌تواند از همین نقص‌ها لذت ببرد؛ از فیلمی که آن‌قدر بی‌در و پیکر است که جدی‌گرفتنش دشوار می‌شود.
در این معنا، «Cannibal Terror» به اثری بدل می‌شود که جذابیتش نه در مهارت، بلکه در فاصلهٔ آشکار میان جاه‌طلبی احتمالی و نتیجهٔ نهایی نهفته است. خشونت و محدودیت نگاه فیلم خشونت در داستان نقش محرک دارد، اما پرداخت آن اغلب بیشتر به شوک تکیه می‌کند تا کاوشی جدی در پیامدهای اخلاقی و روانی.
« این فاصله میان انتظار و اجرا، هم نقطه‌ضعف فیلم است و هم بخشی از جذابیت ناخواسته‌اش. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
به‌ویژه در ماجرای تعرض و انتقام، فیلم با موضوعی سنگین روبه‌روست؛ موضوعی که می‌توانست شخصیت‌ها و روابطشان را به شکلی پیچیده‌تر دگرگون کند. بااین‌حال، روایت بیشتر از این رخداد برای پیش‌بردن زنجیرهٔ حوادث بهره می‌گیرد تا برای بررسی تجربهٔ قربانی یا معنای انتقام. این فاصله‌گرفتن از پیامدهای انسانی، به سردی و سطحی‌بودن درام می‌افزاید.
از سوی دیگر، تصویر قبیلهٔ آدم‌خوار نیز بیش از آن‌که شخصیتی جمعی با منطق و جهان‌بینی خاص پیدا کند، به نشانه‌ای کلی از خطر تبدیل می‌شود. چنین انتخابی باعث می‌شود تهدید بیرونی ساده و تک‌بعدی بماند. فیلم فرصت چندانی برای ساختن تقابل فکری یا اخلاقی میان شخصیت‌ها و محیط پیرامونشان فراهم نمی‌کند؛ در عوض، بیشتر به کارکرد فوری ترس و خشونت بسنده می‌کند.
نتیجه، اثری است که عناصر تند و تحریک‌آمیز فراوان دارد، اما لایهٔ معنایی یا عاطفی اندکی از آن‌ها بیرون می‌کشد. جمع‌بندی «Cannibal Terror» فیلمی کم‌توان، کند و آشفته است که در مقام یک اثر ترسناک، از ساختن تعلیق پایدار و پرداخت باورپذیر آدم‌خوارها بازمی‌ماند. پیرنگ پراکنده، ریتم کش‌دار و اجرای ناهماهنگ، تماشایش را برای مخاطبی که به دنبال وحشتی جدی و منسجم است دشوار می‌کند.
بااین‌همه، همین نقص‌ها گاه به سرچشمهٔ سرگرمی تبدیل می‌شوند: موسیقی نامتناسب، وسایل صحنهٔ خام و لحظه‌های بی‌قاعده، فیلم را به نمونه‌ای از سینمای بدساخت بدل می‌کنند که می‌توان با ناباوری و خنده تماشایش کرد. ارزش تجربهٔ فیلم، در نهایت، به انتظار مخاطب وابسته است. اگر هدف، دیدن اثری پرتعلیق و خوش‌ساخت باشد، این فیلم احتمالاً ناامیدکننده خواهد بود؛ اما اگر تماشاگر از شلختگیِ آشکار و شکست‌های سرگرم‌کنندهٔ سینمای کم‌هزینه لذت ببرد، ممکن است «Cannibal Terror» برایش به تجربه‌ای عجیب و به‌یادماندنی تبدیل شود—نه به‌سبب کیفیتی که دارد، بلکه به‌سبب شیوه‌ای که ناکامی‌هایش را به نمایش می‌گذارد.
« این فاصله‌گرفتن از پیامدهای انسانی، به سردی و سطحی‌بودن درام می‌افزاید. »
ثبت دیدگاه