وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان عاشقانه و مرثیه «Can You Hear Me?» از ایده‌ای آشنا آغاز می‌کند: سربازی که در جنگ جهانی اول جان باخته، برای بازگشت به محبوبش پیمانی فراطبیعی می‌بندد. اما این بازگشت، آن‌گونه که در خیال عاشقانه‌اش می‌پندارد، ساده و بی‌هزینه نیست. فیلم از همان ابتدا میان دو قلمرو معلق می‌ماند: عشقِ زمینی و فقدانی که مرگ بر جا می‌گذارد.

این تعلیق می‌توانست سرچشمهٔ درامی پرکشش باشد؛ فرصتی برای واکاوی این‌که آیا پیوند عاشقانه می‌تواند از مرزهای مرگ عبور کند، یا میل به ماندن گاه خود مانعی در برابر پذیرش فقدان است. اثر به جای آن‌که صرفاً بر رازآلودگی وضعیت قهرمان تکیه کند، می‌کوشد سویهٔ عاطفی ماجرا را برجسته سازد: چه بر سر آنان می‌آید که باید با غیبت عزیزان زندگی کنند؟

پرسشی که در دل فیلم اهمیت بیشتری از سازوکار فراطبیعی بازگشت پیدا می‌کند. بااین‌حال، فاصلهٔ میان این ظرفیت احساسی و اجرای داستانی، یکی از تنش‌های اصلی فیلم است؛ ایده بزرگ‌تر از روایتی به نظر می‌رسد که قرار است آن را به تجربه‌ای ماندگار بدل کند. سوگ در مرکز روایت هرچند داستان با عشق یک زوج آغاز می‌شود، نیروی عاطفیِ مؤثرتر فیلم در رابطهٔ مادر و دختر شکل می‌گیرد.

این پیوند، روایت را از مدار عاشقانهٔ متعارف بیرون می‌برد و به تجربه‌ای ملموس‌تر پیوند می‌زند: مواجهه با اندوهی که در خانواده باقی می‌ماند و میان نسل‌ها به شکل‌های مختلف منتقل می‌شود. در اینجا سوگ تنها واکنشی به مرگ نیست؛ فرایندی است که آدم‌ها را وادار می‌کند دربارهٔ گذشته، مسئولیت و امکان ادامه‌دادن دوباره بیندیشند.

« اما این بازگشت، آن‌گونه که در خیال عاشقانه‌اش می‌پندارد، ساده و بی‌هزینه نیست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این بخش از فیلم هنگامی بیشترین اثر را می‌گذارد که به جای تأکید بر نمادهای بزرگ و احساسات پرهیاهو، به صمیمیت رابطهٔ مادر و دختر اعتماد می‌کند. تجربهٔ اندوه، در جزئیاتِ نزدیکی و فاصلهٔ میان آن دو صورتی انسانی می‌یابد. فاصلهٔ نسلی نیز صرفاً به تفاوت سلیقه یا زبان تقلیل پیدا نمی‌کند؛ در شیوهٔ فهمیدن و تاب‌آوردن فقدان ریشه دارد.

چنین رویکردی به فیلم امکان می‌دهد از ملودرامی صرف فراتر برود، هرچند همهٔ بخش‌های روایت به یک اندازه از این ظرافت برخوردار نیستند. صفحهٔ رایانه به‌مثابه ابزار روایت یکی از انتخاب‌های متمایز اثر، استفاده از صفحهٔ رایانه برای پیش‌برد بخشی از روایت و انتقال احساسات است. این قالب می‌تواند تجربهٔ تماشاگر را به مشاهدهٔ نشانه‌ها، پیام‌ها و فاصله‌های میان آدم‌ها نزدیک کند؛ در جهانی که ارتباطات دیجیتال بخش جدایی‌ناپذیر زندگی‌اند، صفحهٔ نمایش به فضایی برای آشکارشدن عاطفه و پنهان‌ماندن آن بدل می‌شود.

گاهی خودِ شکل ارتباط، به اندازهٔ محتوای آن معنا پیدا می‌کند: مکث، سکوت و ناتوانی در رساندن کامل احساس، همگی در محدودیت این واسطه انعکاس می‌یابند. اهمیت این تمهید در آن است که می‌کوشد صورت روایت را با مضمون فاصله پیوند دهد. شخصیت‌ها در پی ارتباط‌اند، اما ارتباط همیشه به نزدیکی واقعی نمی‌انجامد.

بااین‌همه، خلاقیت فرمی به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ عمق نیست. اگر محتوای عاطفیِ پشت این شیوه به‌اندازهٔ کافی پرورده نشود، صفحهٔ رایانه ممکن است از وسیله‌ای برای کشف رابطه به ترفندی دیداری بدل شود. فیلم در بهترین لحظات از این امکان بهره می‌برد، اما ظرفیت آن را تا پایان به‌طور یکدست بسط نمی‌دهد.

« تجربهٔ اندوه، در جزئیاتِ نزدیکی و فاصلهٔ میان آن دو صورتی انسانی می‌یابد. »

شخصیت‌ها و اجرا

طنز، اندوه و تفاوت نسل‌ها ترکیب طنز و اندوه از جنبه‌های امیدوارکنندهٔ فیلم است. طنز در چنین روایتی، اگر به‌درستی به کار رود، نه برای کم‌اهمیت جلوه‌دادن رنج، بلکه برای نشان‌دادن شیوه‌هایی است که آدم‌ها با فشار عاطفی کنار می‌آیند. لحظه‌های سبک‌تر می‌توانند نفس تازه‌ای به داستان بدهند و فاصلهٔ میان نسل‌ها را از راه تفاوت در واکنش، برداشت و زبان آشکار کنند.

همین رفت‌وآمد میان خنده و اندوه است که به رابطه‌های خانوادگی فیلم رنگی آشنا می‌بخشد. اما این توازن همواره پایدار نمی‌ماند. گاه طنز و سوگ چنان در کنار هم قرار می‌گیرند که پیوند طبیعی میان آن‌ها کم‌رنگ می‌شود؛ گویی فیلم می‌خواهد هم‌زمان از لطافت یک درام خانوادگی و سنگینی یک مرثیه بهره ببرد، بی‌آن‌که همیشه گذار میان این دو را به‌اندازهٔ کافی آماده کند.

نتیجه در بعضی لحظات زنده و گیراست و در برخی دیگر، از هماهنگی لازم فاصله می‌گیرد. با وجود این نوسان، توجه اثر به اختلاف تجربهٔ نسل‌ها به آن بُعدی می‌بخشد که از کلیشهٔ عاشقانهٔ مرکزی فراتر می‌رود. روایت عاشقانه و فراطبیعی ضعف عمدهٔ فیلم در همان مسیری دیده می‌شود که باید ستون اصلیِ آن باشد: داستان عشق و بازگشت از مرگ.

پیمان با نیرویی الهی و بازگشتِ قهرمان به زندگی، بستری بالقوه غنی برای پرسش از مرز اختیار و تقدیر فراهم می‌کند. آیا عشق می‌تواند مرگ را به تعویق اندازد؟ اگر بازگشت ممکن باشد، چه بهایی دارد؟ و آیا نگه‌داشتن کسی که باید از او گذشت، در نهایت به رهایی می‌انجامد یا به رنجی تازه؟ فیلم این پرسش‌ها را پیش می‌کشد، ولی پرداخت رواییِ آن‌ها به اندازه‌ای نیست که همهٔ ظرفیتشان را بالفعل کند.

« طنز، اندوه و تفاوت نسل‌ها ترکیب طنز و اندوه از جنبه‌های امیدوارکنندهٔ فیلم است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در نتیجه، بخش فراطبیعی گاه بیش از آن‌که به تجربهٔ شخصیت‌ها عمق بدهد، به سازوکاری برای حرکت‌دادن داستان شباهت پیدا می‌کند. عاشقانهٔ فیلم نیز با وجود اهمیت عاطفی‌اش، از عناصر آشنایی استفاده می‌کند و همیشه نمی‌تواند از الگوهای متعارف این گونه فاصله بگیرد. همین آشنایی، احساسات را قابل‌فهم می‌کند، اما تازگی و شدت آن‌ها را کاهش می‌دهد.

مسئله نه استفاده از کلیشه به‌خودی‌خود، بلکه ناتوانی در دگرگون‌کردن آن است. لحن و ریتم لحن فیلم در بخش‌هایی چنان سرد و کم‌رمق است که با بار عاطفیِ داستان تناسب کامل پیدا نمی‌کند. فاصلهٔ میان آنچه روایت دربارهٔ عشق و فقدان می‌گوید و نحوهٔ بیان آن، گاهی به حالتی ناخواسته تقلیدی می‌انجامد: انگار فیلم نشانه‌های یک درام تلخ و عاشقانه را بازآفرینی می‌کند، بی‌آن‌که در همهٔ لحظات به نیروی درونی آن‌ها دست یابد.

این بی‌روحی، به‌ویژه هنگامی محسوس می‌شود که داستان انتظار دارد تماشاگر به سرنوشت شخصیت‌ها دل ببندد. ریتم کند اثر نیز دو نتیجهٔ متضاد دارد. از یک سو، فرصت می‌دهد اندوه و دگرگونی عاطفی به‌تدریج ته‌نشین شوند؛ از سوی دیگر، چون کشمکش فراطبیعی و عاشقانه به اندازهٔ کافی پرفشار نیست، مکث‌ها گاه به سکون بدل می‌شوند.

زمینهٔ جنگی نیز، به جای آن‌که همواره به درکی تازه از فقدان و ناامنی ببخشد، ممکن است برای بخشی از تماشاگران کش‌دار به نظر برسد. بنابراین کندی فیلم تنها مسئلهٔ سرعت نیست؛ به میزان غنای هر صحنه و توانایی آن در افزودن چیزی تازه به تجربهٔ عاطفی وابسته است. بازی و ظرفیت عاطفی حضور بازیگرانی چون Peter Facinelli و Charlotte Radford، به روایتی تکیه‌گاه انسانی می‌دهد که بخش مهمی از معنای خود را از رابطه‌ها می‌گیرد.

« همین آشنایی، احساسات را قابل‌فهم می‌کند، اما تازگی و شدت آن‌ها را کاهش می‌دهد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بنا بر طرح داستان، شخصیت آنابل باید میان حقیقتی اندوه‌بار و مسئولیت زندگیِ پیش رو قرار بگیرد؛ موقعیتی که به بازیگر فرصت می‌دهد آسیب‌پذیری را در کنار قدرت به نمایش بگذارد. بااین‌حال، آنچه در نهایت از این ظرفیت دیده می‌شود تا اندازهٔ زیادی به پرداخت خود فیلم وابسته است: وقتی لحن کلی سرد می‌شود یا داستان به مسیرهای آشنا بازمی‌گردد، حتی لحظه‌های صمیمانه نیز ممکن است اثر عاطفیِ کامل خود را پیدا نکنند.

معرفی فیلم، بازیگران اصلی و کارگردانی Simon Hunter را ثبت کرده است. این نکته بیش از آن‌که دربارهٔ کمبود استعداد باشد، دربارهٔ فاصلهٔ میان بازی و ساختار روایی است. فیلم لحظه‌هایی دارد که رابطه‌های خانوادگی‌اش باورپذیر و نزدیک می‌شوند، اما همهٔ اجزای آن به یک اندازه در خدمت چنین لحظه‌هایی قرار نمی‌گیرند.

در نتیجه، عاطفه گاهی از دل روابط می‌جوشد و گاهی زیر فشار ملودرامی از پیش‌آشنا کم‌فروغ می‌شود. جمع‌بندی «Can You Hear Me?» فیلمی است با هسته‌ای عاطفیِ قابل‌اعتنا و اجرایی نابرابر. روایت مادر و دختر، توجه به اندوه خانوادگی، آمیختن طنز با فقدان و استفاده از صفحهٔ رایانه به‌عنوان راهی برای انتقال احساس، به اثر هویت و لحظه‌هایی صمیمی می‌بخشند.

در مقابل، داستان عاشقانه و فراطبیعی به‌سادگی از کلیشه‌های خود عبور نمی‌کند؛ لحن سرد و ریتم کند نیز گاه مانع شکل‌گیری پیوندی نیرومند با درام می‌شوند. ارزش اصلی فیلم را باید در کوشش آن برای بازتعریف عشق، نه صرفاً به‌عنوان میل به ماندن در کنار دیگری، بلکه به‌عنوان تواناییِ روبه‌روشدن با فقدان جست‌وجو کرد.

« معرفی فیلم، بازیگران اصلی و کارگردانی Simon Hunter را ثبت کرده است. »

جمع‌بندی

این کوشش همیشه به نتیجه‌ای درخشان نمی‌رسد، اما در رابطهٔ مادر و دختر و در لحظه‌هایی که فیلم به زندگی روزمرهٔ سوگ نزدیک می‌شود، صداقتی عاطفی پدیدار می‌سازد. اثری که بیش از آن‌که با تازگی طرحش به یاد بماند، با فاصلهٔ میان وعدهٔ عاشقانه‌اش و اندوه انسانیِ نهفته در پس آن تأمل‌برانگیز می‌شود.