نقد و بررسی
نقد برروز: فیلم (Burroughs: The Movie) | 1984
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
پرتره‌ای نزدیک، نه زندگی‌نامه‌ای قطعی «Burroughs: The Movie» بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای منظم و ازپیش‌تفسیرشده باشد، دعوتی است به هم‌نشینی با ویلیام اس. باروز؛ نویسنده‌ای که هم آثارش و هم شیوه زیستش از مرزهای متعارف عبور می‌کرد. هاوارد بروکنر فیلم را بر پایه گفت‌وگو با خود باروز و کسانی می‌سازد که در دوره‌ها و حلقه‌های مختلف زندگی او حضور داشته‌اند.
آلن گینزبرگ، بریون گایسین، پتی اسمیت، تری ساوثرن و دیگران نه صرفاً شاهدانی برای تأیید یک روایت، بلکه صداهایی مستقل در ساختن تصویر او هستند. فیلم در چند سال تصویربرداری شکل گرفت و همین زمان طولانی به آن دسترسی و صمیمیتی می‌بخشد که در یک مصاحبه کوتاه یا زندگی‌نامه رسمی به‌دست نمی‌آید.
باروز، فراتر از اسطوره باروز در این مستند نه به چهره‌ای کاملاً رازآلود و دور از دسترس بدل می‌شود و نه به شخصیتی که بتوان به‌سادگی در چند ویژگی خلاصه‌اش کرد. فیلم اجازه می‌دهد تناقض‌های او کنار هم بمانند: وقار و خشونت، شوخ‌طبعی و سردی، هوش ادبی و بی‌اعتنایی به قراردادهای اجتماعی. این رویکرد ارزشمند است، زیرا باروز را از جایگاه «نویسنده‌ای افسانه‌ای» پایین می‌آورد، بی‌آن‌که اهمیت ادبی و تاریخی او را انکار کند.
« باروز؛ نویسنده‌ای که هم آثارش و هم شیوه زیستش از مرزهای متعارف عبور می‌کرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او در برابر دوربین همچنان چهره‌ای دشوارخوان است؛ اما دشواری‌اش بخشی از موضوع فیلم می‌شود، نه نقصی که باید با توضیحات پی‌درپی برطرف شود. خاطره‌ها و صداهای پیرامونی یکی از امتیازهای اصلی فیلم، حضور چهره‌هایی است که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به باروز نزدیک می‌شوند. روایت آنان یکدست و هم‌سو نیست؛ همین تفاوت، تصویر او را زنده‌تر می‌کند.
گینزبرگ، گایسین و دیگر همراهان و هم‌عصرانش به تماشاگر امکان می‌دهند فضای فکری و هنری پیرامون نویسنده را لمس کند، بی‌آن‌که فیلم وانمود کند همه اختلاف‌ها یا ابهام‌ها را حل کرده است. خاطره‌ها در این‌جا بیشتر شبیه پنجره‌هایی گشوده‌اند تا مدارکی برای صدور حکم نهایی. حضور پسرش، ویلیام باروز جونیور، نیز بُعد خانوادگی و شخصی‌تری به این پرتره می‌افزاید؛ بُعدی که در کنار شهادت هنرمندان و دوستان، مانع می‌شود شخصیت اصلی فقط در نسبت با شهرت ادبی‌اش دیده شود.
نیویورک به‌مثابه بافت زنده فضای شهری فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای گفت‌وگوها نیست. نیویورک با خیابان‌ها، آدم‌ها و حال‌وهوای خاصش در بافت اثر حضور دارد و به آن کیفیتی ملموس و تاریخی می‌دهد. فیلم از این محیط برای ساختن حسِ زندگی در دل یک دوره و یک محفل استفاده می‌کند؛ گویی اندیشه‌ها و خاطره‌ها از فضای شهر جدا نیستند.
« روایت آنان یکدست و هم‌سو نیست؛ همین تفاوت، تصویر او را زنده‌تر می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
این وجه، «Burroughs: The Movie» را از یک مجموعه مصاحبه صرف فراتر می‌برد و به آن طعم مکانی می‌بخشد. تماشاگر نه‌تنها درباره باروز اطلاعات می‌گیرد، بلکه با جهانی روبه‌رو می‌شود که در آن نویسنده، دوستانش و خیابان‌های پیرامونشان به هم پیوند خورده‌اند. گروه سازندگان نیز به این حس نزدیکی کمک می‌کنند: تام دی‌چیلو در تصویربرداری نقش داشته و جیم جارموش صدا را ضبط کرده است.
روایت آزاد و ریتم نامتوازن انعطاف فیلم از نقاط قوتش است، اما گاه به بهای انسجام تمام می‌شود. روایت از خاطره‌ای به موقعیتی دیگر می‌لغزد و پیوند میان بخش‌ها همیشه به‌اندازه‌ای روشن نیست که تماشاگر را در مسیری منظم پیش ببرد. این ناپیوستگی در جاهایی با موضوع فیلم تناسب پیدا می‌کند: زندگی و ذهن باروز را نمی‌توان به‌سادگی در خطی صاف و علت‌ومعلولی جای داد.
بااین‌حال، این توجیه همه دشواری‌های تدوین را از میان نمی‌برد. بعضی گذارها بیش از آن‌که حسِ کشف ایجاد کنند، ریتم را مختل می‌کنند و تماشاگر را وامی‌دارند خودش میان قطعات پراکنده رابطه برقرار کند. نتیجه، فیلمی است که گاه سرزنده و غیرمنتظره پیش می‌رود و گاه به تمرکز بیشتری نیاز دارد.
« این وجه، «Burroughs: The Movie» را از یک مجموعه مصاحبه صرف فراتر می‌برد و به آن طعم مکانی می‌بخشد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اجرا، فاصله و تنهایی در بخش‌هایی که باروز به اجرای نمایشی یا بازآفرینی موقعیتی نزدیک می‌شود، حضور او می‌تواند خشک و تصنعی به نظر برسد. این لحظات در قیاس با صحنه‌هایی که او بی‌واسطه‌تر در گفت‌وگو یا مشاهده حضور دارد، کمتر طبیعی‌اند. بااین‌حال، همین فاصله میان «باروزِ در حال اجرا» و «باروزِ حاضر در لحظه» نکته‌ای قابل‌تأمل درباره خود او نیز می‌سازد: شخصیتی که همواره تا حدی در حال پنهان‌کردن یا صورت‌بندی دوباره خویش است.
فیلم این امکان را فراهم می‌کند که آن خشکی را نه فقط لغزشی اجرایی، بلکه بخشی از پیچیدگی حضور او ببینیم؛ هرچند روشن نیست این اثرگذاری حاصل انتخابی آگاهانه است یا نتیجه ناهمواری‌های خود فیلم. تنهایی باروز نیز به همان اندازه دوپهلو باقی می‌ماند. فیلم نشانه‌هایی از فاصله‌گرفتن او از دیگران و دشواری پیوندهای انسانی را عرضه می‌کند، اما همیشه روشن نمی‌سازد که این تنهایی تا چه حد تجربه‌ای درونی است و تا چه حد از ساختار پراکنده روایت پدید می‌آید.
این ابهام می‌تواند برای تماشاگر جذاب باشد، چون از تبدیل شخصیت به تشخیصی ساده جلوگیری می‌کند؛ در عین حال، گاهی احساس می‌شود فیلم به پرسشی مهم نزدیک می‌شود و سپس آن را بی‌پاسخ رها می‌کند. تصویر سینمایی و زندگی ادبی اهمیت مستند فقط در گردآوری اطلاعات درباره زندگی باروز نیست؛ فیلم می‌کوشد پیوند میان تجربه زیسته او و شکل‌گیری سبک ادبی‌اش را نیز پیش چشم بگذارد.
« این لحظات در قیاس با صحنه‌هایی که او بی‌واسطه‌تر در گفت‌وگو یا مشاهده حضور دارد، کمتر طبیعی‌اند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
روایت از مسیر زندگی نامتعارف او می‌گذرد و در کنار آن، چهره‌هایی را قرار می‌دهد که در جهان هنری و فکری‌اش حضور داشته‌اند. این پیوند همیشه در قالب تحلیل مستقیم توضیح داده نمی‌شود؛ بیشتر از راه کنار هم نشاندن صداها، حضورها و لحظه‌ها شکل می‌گیرد. از این رو، فیلم برای کسی که انتظار شرحی دانشگاهی و مرحله‌به‌مرحله از آثار باروز دارد، ممکن است کم‌توضیح به نظر برسد.
اما برای تماشاگر علاقه‌مند به دیدن نویسنده در محیط انسانی و فرهنگی‌اش، همین روشِ غیرمستقیم بخشی از جذابیت اثر است. جمع‌بندی «Burroughs: The Movie» پرتره‌ای صمیمی و ناتمام از نویسنده‌ای است که به‌سختی در قالب‌های معمول جا می‌گیرد. دسترسی طولانی بروکنر به باروز و حضور دوستان و هم‌عصران او، فیلم را سرشار از حس کشف می‌کند؛ نیویورک نیز به آن بافتی زنده و منحصربه‌فرد می‌بخشد.
در برابر این امتیازها، تدوین گاه ناپیوسته، ریتم نامتوازن و چند اجرای خشک، از انسجام اثر می‌کاهد. فیلم برای ارائه حکم نهایی درباره باروز ساخته نشده است؛ ارزشش در نزدیک‌شدن به او، ثبت تناقض‌هایش و باقی‌گذاشتن بخشی از راز اوست. حاصل، مستندی است که شاید همیشه روان و کامل نباشد، اما در لحظه‌های موفقش تماشاگر را نه فقط با نویسنده‌ای مهم، بلکه با انسانی دشوار، حاضر و گریزپا روبه‌رو می‌کند.
« در برابر این امتیازها، تدوین گاه ناپیوسته، ریتم نامتوازن و چند اجرای خشک، از انسجام اثر می‌کاهد. »
ثبت دیدگاه