نقد و بررسی
نقد بولورث (Bulworth) | 1998
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
طنزی سیاسی که از نومیدی آغاز می‌شود «Bulworth» با تصویری از سیاستمداری روبه‌رویمان می‌گذارد که دیگر به زبان رسمی و آراستهٔ سیاست باور ندارد. سناتور جی بیلینگتون بولورث، در میانهٔ کارزار انتخاباتی و در اوج سرخوردگی شخصی، تصمیمی افراطی می‌گیرد: برای مرگ خودش قرار می‌گذارد. از این نقطه، فیلم موقعیتی کمیک و در عین حال تلخ می‌سازد؛ مردی که دیگر چیزی برای از دست دادن نمی‌بیند، ناگهان می‌تواند حرف‌هایی را به زبان بیاورد که سال‌ها در پسِ شعارها و ملاحظات انتخاباتی پنهان مانده‌اند.
این فرض اولیه فقط تمهیدی برای شوخی‌های عجیب نیست؛ آن را باید کلید ورود به جهان فیلم دانست. بولورث زمانی که از پیامدهای حرف‌هایش نمی‌ترسد، به شکلی متناقض به سیاستمداری صادق‌تر بدل می‌شود. فیلم از همین تضاد بهره می‌گیرد تا پرسشی ساده اما آزاردهنده پیش بکشد: اگر راست‌گویی برای یک سیاستمدار خطرناک است، شاید مشکل تنها در خودِ سیاستمدار نباشد، بلکه در سازوکاری باشد که پاداش را به سکوت و مصلحت‌اندیشی می‌دهد.
سیاست به‌مثابه سازوکارِ مصلحت هستهٔ انتقادی فیلم، فاصلهٔ میان وعده‌های عمومی و مناسبات واقعی قدرت است. بولورث زمانی چهره‌ای لیبرال داشته، اما در گذر زمان با قواعدی کنار آمده که از او سیاستمداری محتاط، وابسته به کمک‌های مالی و دور از مسائل ملموس مردم ساخته‌اند. فیلم این سازش را نه در قالب رساله‌ای نظری، بلکه از مسیر رفتار و گفتار شخصیت اصلی نشان می‌دهد: سیاستمدارانی که برای حفظ جایگاه خود سخن می‌گویند، گروه‌های صاحب نفوذی که بر دستور کار عمومی اثر می‌گذارند، و رأی‌دهندگانی که بیش از آنکه مخاطب سیاست باشند، به صحنه‌ای برای نمایش آن تبدیل می‌شوند.
« این فرض اولیه فقط تمهیدی برای شوخی‌های عجیب نیست؛ آن را باید کلید ورود به جهان فیلم دانست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
جسارت «Bulworth» در این است که نقدش را به یک جناح یا یک چهرهٔ منفرد محدود نمی‌کند. توجه فیلم به نابرابری اقتصادی، نژاد، فقر، نظام سلامت و نفوذ شرکت‌ها، تصویری از ساختاری می‌سازد که در آن مسائل انسانی اغلب به زبان رقابت انتخاباتی ترجمه می‌شوند. البته فیلم راه‌حل منسجم و همه‌جانبه‌ای عرضه نمی‌کند؛ بیشتر می‌خواهد سازوکارها را آشکار کند و تماشاگر را با تناقض‌هایشان تنها بگذارد.
همین نگاه سبب می‌شود برخی از حرف‌هایش هنوز طنین داشته باشند، هرچند شیوهٔ بیان آن‌ها همیشه به یک اندازه سنجیده نیست. هیپ‌هاپ به‌مثابه گسست در زبان رسمی یکی از انتخاب‌های تعیین‌کنندهٔ فیلم، پیوند زدن گفتار سیاسی بولورث با ضرباهنگ و لحن هیپ‌هاپ است. این انتخاب در نگاه نخست می‌تواند صرفاً شوخی‌ای برآمده از تضاد میان یک سناتور سالخورده و موسیقی جوانانه به نظر برسد، اما نقش مهم‌تری هم دارد: زبانِ قالبیِ سیاست را می‌شکند.
بولورث دیگر پشت عبارت‌های بی‌خطر و سنجیده پنهان نمی‌شود؛ گفتارش از ریتم و تکرار نیرو می‌گیرد و تبدیل به اجرا می‌شود، اجرایی که در آن نظراتی معمولاً سرکوب‌شده ناگهان به مرکز توجه می‌آیند. بااین‌حال، این ترکیب همیشه از تنش‌هایش به‌خوبی عبور نمی‌کند. فیلم از هیپ‌هاپ هم به‌عنوان زبان فرهنگی و هم به‌عنوان ابزار غافلگیری کمیک استفاده می‌کند، و در بعضی لحظات این دو کارکرد بر یکدیگر سایه می‌اندازند.
« جسارت «Bulworth» در این است که نقدش را به یک جناح یا یک چهرهٔ منفرد محدود نمی‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فاصلهٔ میان بولورث و جهانی که وارد آن می‌شود، می‌تواند سرچشمهٔ طنز باشد؛ اما گاهی این فاصله چنان برجسته می‌شود که فیلم بیشتر به خودِ شوخی با موقعیت دل می‌بندد تا به تجربه و نگاه آدم‌هایی که آن جهان را ساخته‌اند. این همان نقطه‌ای است که جسارت اثر با خطر ساده‌سازی روبه‌رو می‌شود. وارن بیتی و بازی با تصویر سیاستمدار وارن بیتی، که کارگردانی و نویسندگی را نیز بر عهده داشته، بولورث را شخصیتی میان هراس، بی‌پروایی و خودنمایی می‌سازد.
بازی او عمداً از اندازهٔ معمول فاصله می‌گیرد: حرکات و گفتار شخصیت گاه چنان اغراق‌آمیز می‌شوند که تماشاگر نمی‌داند باید آن‌ها را نشانهٔ فروپاشی روانی بداند یا بخشی از نمایش تازهٔ او. این ابهام به نقش انرژی می‌دهد، اما هم‌زمان سبب می‌شود اجرای بیتی در بعضی صحنه‌ها بر خود فیلم غلبه کند.
هالی بری در نقش نینا حضوری مؤثر دارد و در کنار بولورث، به اثر امکان می‌دهد از فضای کارزار سیاسی و طنز اجتماعی فراتر برود. بااین‌حال، نسبت میان این دو شخصیت همیشه به ژرفایی نمی‌رسد که زمینهٔ داستان نوید می‌دهد؛ گاهی رابطه بیش از آنکه از شناخت متقابل رشد کند، به کارکردی در مسیر دگرگونی بولورث تقلیل می‌یابد.
« این همان نقطه‌ای است که جسارت اثر با خطر ساده‌سازی روبه‌رو می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
دون چیدل و اولیور پلات نیز در نقش‌هایی پیرامون سیاست و مبارزات انتخاباتی به فضای پرتنش فیلم کمک می‌کنند، هرچند شخصیت‌های فرعی کمتر فرصت می‌یابند از دایرهٔ کارکرد روایی خود بیرون بیایند. طنزِ بی‌پروا و خطرِ گل‌درشتی طنز فیلم از برخورد امر خصوصی و عمومی نیرو می‌گیرد: بحران شخصی یک سناتور در برابر دوربین‌ها، تشریفات انتخاباتی در برابر گفتار بی‌پرده، و ادبیات رسمی در برابر لحنی که نظم جلسه را بر هم می‌زند.
برخی شوخی‌ها به‌خوبی همین تناقض را هدف می‌گیرند و از دل آن خنده‌ای ناآرام می‌سازند؛ خنده‌ای که پس از پایان صحنه، جای خود را به پرسشی دربارهٔ حقیقت و قدرت می‌دهد. اما «Bulworth» همیشه به ظرافت اعتماد نمی‌کند. گاهی مضمون‌های جدی را با تأکیدهای چنان آشکار و شوخی‌های چنان رو به دوربین بیان می‌کند که تماشاگر فرصت کشف و تأمل نمی‌یابد.
بعضی لحظات به‌جای آنکه معنا را از موقعیت بیرون بکشند، آن را با صدای بلند اعلام می‌کنند. نتیجه، نوسانی میان هجو تیز و گزاره‌گویی مستقیم است؛ نوسانی که برای برخی تماشاگران بخشی از سرزندگی فیلم خواهد بود و برای برخی دیگر نشانهٔ شلختگی در پرداخت. ساختار روایی و ریتم نابرابر فیلم از نظر روایت نیز به همان اندازه بی‌قرار است که قهرمانش.
« اما «Bulworth» همیشه به ظرافت اعتماد نمی‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ماجرای قرارِ قتل، کارزار انتخاباتی، مواجهه‌های اجتماعی و رابطهٔ شخصی بولورث، چند مسیر را هم‌زمان پیش می‌برند. این مسیرها همیشه با نرمی به یکدیگر وصل نمی‌شوند؛ آغاز پرسر‌وصداست و در بخش‌هایی از فیلم، انباشت موقعیت‌ها و ایده‌ها حس آشفتگی ایجاد می‌کند. گویی اثر بیش از آنکه بخواهد هر خط روایی را تا نهایت بپروراند، به دنبال آن است که مجال تازه‌ای برای فوران لحن و گفتار بولورث پیدا کند.
ریتم نیز یکنواخت نیست. فیلم در لحظه‌های پرتحرک و گفتارهای ضرباهنگ‌دار جان می‌گیرد، اما میان آن‌ها صحنه‌هایی وجود دارد که حرکت داستان کند می‌شود و کش‌دار به نظر می‌رسد. این کندی گاهی برای نشان دادن فرسودگی شخصیت کار می‌کند، ولی همیشه به تعمق نمی‌انجامد. به همین دلیل، تماشاگرانی که با طنز سیاسیِ پراغراق و ساختار نامتعارف همراه نشوند، ممکن است زودتر از آنچه فیلم می‌خواهد از آن فاصله بگیرند.
میراث و تناقض‌های فیلم «Bulworth» را می‌توان فیلمی دانست که نقص‌هایش از دل همان جسارتی بیرون می‌آیند که به آن هویت می‌دهد. اثر می‌خواهد هم کمدی باشد، هم هجو سیاسی، هم داستانی دربارهٔ بحران فردی و هم تصویری از شکاف‌های اجتماعی؛ این بلندپروازی گاه آن را سرزنده و پیش‌بینی‌ناپذیر می‌کند و گاه به پراکندگی می‌کشاند.
« ماجرای قرارِ قتل، کارزار انتخاباتی، مواجهه‌های اجتماعی و رابطهٔ شخصی بولورث، چند مسیر را هم‌زمان پیش می‌برند. »
جمع‌بندی
برای همین، ممکن است تماشاگر از یک صحنه به وجد بیاید و در صحنهٔ بعد از صراحت اغراق‌شده یا شوخی ناموزون آن دل‌زده شود. بااین‌همه، فیلم ارزش خود را تنها از تازگی ایده نمی‌گیرد. مهم‌تر آن است که میان صداقت فردی و نمایش عمومی، میان سیاست به‌عنوان خدمت و سیاست به‌عنوان معامله، فاصله‌ای می‌بیند که با تغییر لحن یا چهره به‌سادگی از میان نمی‌رود.
«Bulworth» پاسخ قطعی ندارد و حتی در لحظه‌هایی که به نظر می‌رسد موضعش روشن است، تناقض‌های خودش را حفظ می‌کند. همین ناتمامی، بخشی از نیروی آن است: فیلم به‌جای آسودگیِ نتیجه‌گیری، تماشاگر را با پرسش‌هایی دربارهٔ امکان راست‌گویی در ساختاری آلوده به مصلحت روبه‌رو می‌کند. جمع‌بندی «Bulworth» اثری نامتعارف، پرانرژی و نابرابر است؛ فیلمی که ایده‌ای جسورانه را به طنزی سیاسی بدل می‌کند و با تکیه بر گفتار موزون و بی‌پردهٔ قهرمانش، سکوت‌های رایج در فضای انتخاباتی را به چالش می‌کشد.
نقد آن به نابرابری، نفوذ پول و فاصلهٔ سیاستمدار از مردم همچنان قابل‌تأمل است، اما آشفتگی روایت، ریتم کش‌دار و شوخی‌های گاه گل‌درشت مانع می‌شوند که همهٔ ظرفیت‌هایش به شکلی یکدست به ثمر برسند. فیلم بیش از آنکه اثری بی‌نقص باشد، تجربه‌ای به‌یادماندنی است: گاهی خنده‌آور، گاهی ناراحت‌کننده و اغلب آمادهٔ به‌هم‌زدن آرامشِ زبان رسمی.
« بااین‌همه، فیلم ارزش خود را تنها از تازگی ایده نمی‌گیرد. »
ثبت دیدگاه