نقد و بررسی
نقد رئیس (Boss) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
شهری که از همان ابتدا ناآرام است «Boss» ساختهٔ بوگدان میریكا، تریلری جنایی است که بخارست را نه صرفاً به‌عنوان پس‌زمینه، بلکه همچون نیرویی مؤثر در شکل‌گیری اضطراب روایت به کار می‌گیرد. بوگدان، راننده‌ای دقیق و کم‌حرف در آمبولانس، در شهری زندگی می‌کند که فقر و فرسودگی‌اش در گوشه‌وکنار تصویر حضور دارند.
او در سرقتی مسلحانه با سه مرد غریبه همراه می‌شود؛ تصمیمی که زندگی روزمره‌اش را از مسیر پیشین بیرون می‌برد و او را به جست‌وجویی وسواس‌آمیز برای فهمیدن هویت همدستانش می‌کشاند. فیلم با تکیه بر همین کشاکش میان زندگی عادی و جهان جرم، تعلیقی می‌سازد که به‌تدریج از حادثه فراتر می‌رود و به روان شخصیت اصلی راه می‌یابد.
این بررسی از رویدادهای آغازین فراتر نمی‌رود و پایان یا پیچش اصلی را آشکار نمی‌کند. تریلری که از پرسش نیرو می‌گیرد کشش اصلی فیلم در آن است که تماشاگر، مانند بوگدان، با اطلاعاتی ناقص روبه‌رو می‌شود. سرقت فقط نقطهٔ شروع ماجراست؛ مسئلهٔ مهم‌تر، شناخت کسانی است که در آن دست داشته‌اند و فهمیدن اینکه چه چیزهایی از دید شخصیت اصلی پنهان مانده است.
هر سرنخ می‌تواند او را به پاسخ نزدیک کند، اما در عین حال احتمال خطر را نیز افزایش می‌دهد. این ساختار، شروعی پرتعلیق و طرحی مناسب برای تریلر فراهم می‌کند و به فیلم فرصت می‌دهد تا به‌جای تکیهٔ دائمی بر حادثه‌های پرسرعت، کنجکاوی و بدگمانی را در مرکز تجربهٔ تماشاگر قرار دهد. بااین‌حال، فیلم گاه میان «رازآلود بودن» و «روشن نکردن کافیِ ماجرا» مرزی باریک را نادیده می‌گیرد.
« این بررسی از رویدادهای آغازین فراتر نمی‌رود و پایان یا پیچش اصلی را آشکار نمی‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بخشی از پرسش‌ها به تعلیق کمک می‌کنند؛ بخشی دیگر چنان بی‌پاسخ می‌مانند که پیگیری‌شان کم‌کم اهمیت خود را از دست می‌دهد. در نتیجه، ابهام همیشه مولد نیست: گاهی ذهن را درگیر می‌کند و گاهی به نشانه‌ای از ناتمامی فیلمنامه بدل می‌شود. تصویر و صدا؛ استحکام فضاسازی از امتیازهای روشن «Boss» کیفیت بصری آن است.
نورپردازی و رنگ‌بندی، حال‌وهوایی تیره و ناآرام می‌سازند که با جهان اخلاقی و عاطفی داستان تناسب دارد. فیلم به‌جای آنکه بخارست را با توضیح‌های مستقیم معرفی کند، از بافت مکان‌ها، سایه‌ها و حس فرسودگی محیط بهره می‌گیرد. این انتخاب، به تصویرها توانایی می‌دهد تا بخشی از بار روایی را بر دوش بکشند: شهر هم محل وقوع جرم است و هم فضایی که شخصیت در آن احساس امنیت نمی‌کند.
موسیقی نیز به ایجاد این حال‌وهوا کمک می‌کند. حضور آن، تعلیق را تقویت می‌کند و در لحظه‌هایی که داستان به سکوت یا مکث پناه می‌برد، حس ناامنی را حفظ می‌کند. بااین‌حال، فضاسازی گاهی از داستان جلو می‌زند: فیلم در خلق ظاهرِ یک نوآر شهری موفق‌تر است تا در پرورش همهٔ لایه‌های درونی آن. تصویر و موسیقی وعدهٔ جهانی پیچیده و پررمز می‌دهند، اما فیلمنامه همیشه عمق متناسبی برای این وعده فراهم نمی‌کند.
بوگدان؛ مرکز ثقل و نقطهٔ ضعف بخش عمدهٔ فیلم از منظر بوگدان سازمان می‌یابد؛ مردی که می‌کوشد با دقت و کنترل، آشفتگی پیرامونش را مهار کند. این ویژگی برای روایت مناسب است: هرچه کمتر می‌داند، بیشتر جست‌وجو می‌کند و هرچه بیشتر جست‌وجو می‌کند، بیشتر در دام ترس و بدگمانی می‌افتد. فیلم از این مسیر پرسشی جذاب طرح می‌کند: آیا شناخت حقیقت می‌تواند فرد را از خطر برهاند، یا خودِ تلاش برای دانستن او را گرفتارتر می‌کند؟
« در نتیجه، ابهام همیشه مولد نیست: گاهی ذهن را درگیر می‌کند و گاهی به نشانه‌ای از ناتمامی فیلمنامه بدل می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
اما اجرای این ایده همیشه به شخصیت‌پردازی مؤثر نمی‌انجامد. کم‌حرفی و خشکی بوگدان قرار است نشانهٔ انزوا و فشار درونی او باشد؛ بااین‌حال، در بخش‌هایی از فیلم این خویشتن‌داری به یکنواختی نزدیک می‌شود. بازی لورنتسیو بئنِسکو نیز به نقش نوعی سکون می‌بخشد که می‌تواند با جهان سرد اثر هماهنگ باشد، اما گاه فاصلهٔ تماشاگر با قهرمان را بیش از اندازه می‌کند.
اگر قرار است اضطراب او موتور اصلی روایت باشد، لازم است نشانه‌های آن از خلال رفتار و تصمیم‌ها ملموس‌تر شوند؛ فیلم همیشه در این کار کامیاب نیست. کارلا و روابط ناپایدار رابطهٔ بوگدان و کارلا یکی از خطوطی است که قرار است در کنار ماجرای جنایی، تناقض‌ها و کمبودهای زندگی او را آشکار کند.
حضور کارلا گاهی جذابیتی مستقل به فیلم می‌دهد و زمینه‌ای برای تنش عاطفی فراهم می‌کند؛ اما شخصیت او نیز در خطر گرفتارشدن به الگوی آشنای «زن مرموز و نامتعارف» است. چنین الگویی به‌خودی‌خود نمی‌تواند شخصیت بسازد، مگر آنکه رفتار، خواسته‌ها و تناقض‌های فردی او فراتر از رمزآلود جلوه‌کردن بسط یابند.
از همین رو، ممکن است تماشاگر احساس کند ظرفیت کارلا از جایگاهی که روایت برایش در نظر گرفته بیشتر است. این نابرابری در پرداخت، رابطه را نیز محدود می‌کند. پیوند میان دو شخصیت باید هم کشش داشته باشد و هم اصطکاک؛ اما بعضی گفت‌وگوها بیش از آنکه از تجربهٔ زیستهٔ آنان برآمده باشند، شبیه جمله‌هایی طراحی‌شده برای تأکید بر «عمیق» یا «تلخ» بودن صحنه‌اند.
« اما اجرای این ایده همیشه به شخصیت‌پردازی مؤثر نمی‌انجامد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
حاصل، لحظه‌هایی است که به‌جای نزدیک‌کردن مخاطب به شخصیت‌ها، مصنوعی به نظر می‌رسند. فیلم در نگاه‌ها و مکث‌ها گاهی طبیعی‌تر از کلامِ صریح خود عمل می‌کند. فیلمنامه، لحن و مسئلهٔ کلیشه فیلمنامه در آغاز، با اقتصاد اطلاعات و تعویق پاسخ‌ها، تعلیق خوبی می‌سازد؛ اما در ادامه برای حفظ همان شدت، گاه به کلیشه‌های آشنای تریلر جنایی تکیه می‌کند: مردان کم‌حرف و مرموز، روابط پرتنش و جمله‌هایی که بیش از اندازه بر سردی و خشونت خود تأکید دارند.
چنین عناصر آشنایی می‌توانند کارآمد باشند، به‌شرط آنکه با جزئیات خاص جهان داستان جان بگیرند. در «Boss» این پیوند همیشه محکم نیست و بعضی انتخاب‌ها بیشتر از آنکه شخصیت‌ها را پیچیده کنند، ظاهرِ ژانری فیلم را برجسته می‌سازند. لحن اثر نیز میان خشونت واقع‌گرا، شوخی‌های تلخ و جدیتی نوآر در رفت‌وآمد است.
این ترکیب بالقوه جذاب است و گاه لحظه‌هایی به‌یادماندنی می‌آفریند؛ بااین‌حال، وقتی دیالوگ‌ها تصنعی می‌شوند یا موقعیتی بیش از اندازه بر خشن‌بودن خود اصرار می‌ورزد، لحن انسجامش را از دست می‌دهد. فیلم می‌خواهد هم سرگرم‌کننده و پرکشش باشد و هم تفسیری تاریک از ترس و فساد ارائه کند. فاصلهٔ میان این دو مقصد، در برخی صحنه‌ها احساس می‌شود.
ریتم و حدود ابهام «Boss» فیلمی نیست که پیوسته با تعقیب‌وگریز و حادثه پیش برود. ریتم آن در بخش‌هایی آرام و مکث‌دار است؛ انتخابی که با فضای نوآر و وسواس ذهنی بوگدان سازگاری دارد. این کندی، وقتی تماشاگر را در سکوت‌ها و تردیدهای شخصیت شریک می‌کند، کارکردی دراماتیک پیدا می‌کند. اما هر مکثی به تعمیق روان‌شناختی منجر نمی‌شود.
« حاصل، لحظه‌هایی است که به‌جای نزدیک‌کردن مخاطب به شخصیت‌ها، مصنوعی به نظر می‌رسند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
گاهی صحنه‌ها در حال‌وهوای خود می‌مانند، بی‌آنکه اطلاعات یا تحول تازه‌ای به روایت بیفزایند. همین مسئله در پایان‌بندیِ روایی نیز به شکل دیگری خود را نشان می‌دهد: فیلم بخشی از معنا را به ابهام واگذار می‌کند، اما ابهام زمانی اثرگذار است که پرسش‌هایش با منطق و مضمون داستان پیوندی روشن داشته باشند.
هرگاه این پیوند سست شود، ابهام به جای آنکه ذهن را پس از تماشا فعال نگه دارد، حسِ ناتمام‌ماندن را تقویت می‌کند. بنابراین، آرام‌بودن ریتم به‌خودی‌خود ایراد نیست؛ مسئله این است که همهٔ لحظه‌های آرام، به یک اندازه پربار نیستند. جمع‌بندی «Boss» تریلری دیدنی و خوش‌فضاسازی است که در تصویر، نور و موسیقی هویتی قابل‌تشخیص می‌یابد.
شروع پرتعلیق و جست‌وجوی بوگدان برای شناخت همدستانش، تماشاگر را به ادامهٔ روایت ترغیب می‌کند؛ اما فیلمنامه در پرداخت روابط، طبیعی‌کردن گفت‌وگوها و حل‌وفصل برخی پرسش‌ها به همان اندازه استوار نیست. شخصیت اصلی برای حمل بار روانی داستان ظرفیت دارد، ولی خشکی او گاهی به سردیِ بی‌اثر بدل می‌شود، و کارلا نیز از کلیشهٔ زن رازآلود کاملاً رهایی نمی‌یابد.
جذابیت فیلم، بیش از هر چیز، در حال‌وهوای شهری و تیره‌اش و در کشمکش میان کنجکاوی و ترس نهفته است. این عناصر اثری می‌سازند که لحظه‌های مؤثر و گیرا دارد، اما همواره نمی‌تواند از سبک ظاهری خود به درامی هم‌سنگ آن برسد. «Boss» برای علاقه‌مندان به نوآرهای آرام و تریلرهای مبتنی بر بدگمانی تجربه‌ای قابل‌توجه است؛ با این ملاحظه که انتظار یک فیلم کاملاً تند، بی‌نقص یا پاسخ‌گو به همهٔ پرسش‌ها را نباید از آن داشت.
« گاهی صحنه‌ها در حال‌وهوای خود می‌مانند، بی‌آنکه اطلاعات یا تحول تازه‌ای به روایت بیفزایند. »
ثبت دیدگاه