نقد و بررسی
نقد کتاب عشق (Book of Love) | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
رمانی که از ترجمه دوباره زاده می‌شود «کتاب عشق» از ایده‌ای سرراست اما پربار آغاز می‌کند: هنری، نویسنده‌ای انگلیسی با نثری مهار‌شده و کم‌فروش، درمی‌یابد که رمانش در مکزیک به موفقیتی غیرمنتظره بدل شده است. راز این استقبال در ترجمه‌ای نهفته است که ماریا، مترجم کتاب، آن را از نو نوشته و به اثری شهوانی و پرحرارت تبدیل کرده است.
رویارویی این دو، هم موتور کمدی فیلم است و هم فرصتی برای طرح پرسشی جذاب‌تر: وقتی متنی در زبانی دیگر جان تازه‌ای می‌گیرد، مؤلف واقعی آن کیست؟ فیلم به این پرسش نزدیک می‌شود، اما غالباً ترجیح می‌دهد از ظرفیت جدی آن برای ساختن برخوردهای عاشقانه و موقعیت‌های سبک استفاده کند. کمدیِ سوءتفاهم و مسئله مالکیت دست‌مایه اصلی فیلم، اختلاف میان تصور هنری از اثر خودش و نسخه‌ای است که ماریا برای خوانندگان مکزیکی ساخته است.
برای هنری، تغییر متن نوعی دست‌بردن در هویت نویسنده و بی‌اعتنایی به قصد اوست؛ برای ماریا، بازنویسی راهی برای زنده‌کردن کتابی است که در شکل اولیه‌اش سرد و کم‌کشش مانده. این تضاد، بالقوه می‌تواند به بحثی درباره ترجمه، اقتباس، بازار نشر و حق خلاقیت بدل شود. فیلم نیز از همین تفاوت فرهنگی و ادبی نیروی کمدی می‌گیرد: مردی که از کامیابی کتابش خوشحال است، ناگهان می‌فهمد خوانندگان نه برای آن چیزی که نوشته، بلکه برای چیزی که مترجم از آن ساخته مشتاق‌اند.
با این حال، اثر در پرداخت پیامدهای اخلاقی این ماجرا چندان درنگ نمی‌کند. بازنویسی ماریا صرفاً تغییر چند واژه یا نرم‌کردن نثر نیست؛ ظاهراً ماهیت کتاب را دگرگون کرده است. چنین تصمیمی می‌توانست موضوع گفت‌وگویی جدی درباره رضایت، اعتبار و سهم خالقان باشد، اما فیلم بیشتر آن را جرقه‌ای برای نزدیکی دو شخصیت می‌بیند.
« این تضاد، بالقوه می‌تواند به بحثی درباره ترجمه، اقتباس، بازار نشر و حق خلاقیت بدل شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
همین گذر سریع از اختلافی واقعی به فضای دل‌نشین عاشقانه، یکی از کاستی‌های مهم روایت است. هنری؛ شخصیتی که دیرتر از فیلم نرم می‌شود هنری در آغاز، مردی خشک، محتاط و به‌طرزی آزاردهنده خودمحور است. سام کلافلین این ویژگی‌ها را با بازی کنترل‌شده‌ای منتقل می‌کند؛ نگاه‌های مردد، مکث‌های حساب‌شده و واکنش‌های رسمی او، تصویر نویسنده‌ای را می‌سازند که بیش از آنکه با جهان پیرامونش ارتباط برقرار کند، در حصار تصورات خود زندانی است.
این انتخاب برای شکل‌گیری مسیر تحول شخصیت لازم به نظر می‌رسد، اما فیلم گاه بیش از اندازه بر آن تکیه می‌کند. هنری مدت زیادی سرد و ازخودراضی باقی می‌ماند و تماشاگر ممکن است پیش از آنکه به تغییرش باور کند، از او فاصله بگیرد. تحول او قرار است از مواجهه با ماریا و تجربه سفر پدید آید؛ یعنی از شنیدن صدایی متفاوت و دیدن جهانی بیرون از عادت‌هایش.
مسئله این نیست که شخصیت باید ناگهان دگرگون شود، بلکه فیلم برای گذار تدریجی او نشانه‌های کافی فراهم نمی‌کند. در نتیجه، بخش‌هایی از این تغییر بیش از آنکه حاصل تجربه‌ای انباشته باشد، تابع نیازهای آشنای کمدی رمانتیک به نظر می‌رسد. ماریا و شیمی میان دو بازیگر ورونیکا إچه‌گی در نقش ماریا، حضوری پرانرژی و گرم دارد و در برابر خویشتن‌داری هنری، تحرک و جسارت می‌آورد.
او مترجمی نیست که صرفاً میان دو زبان رفت‌وآمد کند؛ ماریا در داستان، نویسنده‌ای بالقوه است که مهارت و تخیلش در سایه نام شخص دیگری قرار گرفته. این جنبه از شخصیت می‌توانست به مسیر مستقل‌تری برسد، اما فیلم بیشتر آن را در خدمت رابطه عاشقانه نگه می‌دارد. با وجود این، شیمی میان کلافلین و إچه‌گی از نقاط قوت روشن فیلم است.
« همین گذر سریع از اختلافی واقعی به فضای دل‌نشین عاشقانه، یکی از کاستی‌های مهم روایت است. »
شخصیت‌ها و اجرا
اختلاف خلق‌وخو و شیوه مواجهه‌شان با جهان، لحظه‌های مشترک را سرزنده می‌کند و از گفت‌وگوهای ساده نیز شوخی و کشش می‌سازد. صمیمیت این دو بازیگر کمک می‌کند رابطه‌ای که در سطح فیلمنامه گاهی شتاب‌زده به نظر می‌رسد، دست‌کم در اجرا باورپذیرتر و دوست‌داشتنی‌تر جلوه کند. آن‌ها به‌ویژه در صحنه‌هایی موفق‌اند که رابطه را نه با اعتراف‌های بزرگ، بلکه با واکنش‌های کوچک و کشمکش‌های روزمره پیش می‌برند.
مکزیک؛ پس‌زمینه‌ای زنده‌تر از قصه سفر کتاب‌خوانی به شهرهای مکزیک، به فیلم امکان می‌دهد از فضای بسته زندگی حرفه‌ای هنری فاصله بگیرد. لوکیشن‌های رنگارنگ، خیابان‌ها، بناها و حال‌وهوای محلی، حس گردش و جابه‌جایی را به روایت می‌افزایند. این محیط صرفاً منظره‌ای تزیینی نیست: حضور هنری در مکانی ناآشنا، تضاد میان عادت‌های او و فضای تازه را برجسته می‌کند و به کمدیِ موقعیت جان می‌دهد.
فیلم در ثبت رنگ و جذابیت بصری این سفر موفق‌تر از آن است که در گسترش معنای آن عمل می‌کند. مکزیک در بخش‌هایی به مجموعه‌ای از قاب‌های دلپذیر برای پیشبرد رابطه بدل می‌شود، بی‌آنکه همواره به‌عنوان فضایی با پیچیدگی و زندگی مستقل خود حضور داشته باشد. با این همه، جلوه بصری گرم و پرتحرک اثر، یکی از دلایلی است که تماشای آن را آسان و خوشایند می‌کند.
سفر در اینجا بیش از آنکه دگرگونی عمیقی در جهان شخصیت‌ها ایجاد کند، به فیلم فرصت می‌دهد حال‌وهوای سبک و تعطیلاتی‌اش را حفظ کند. ریتم و ساختار روایی فیلم در قالب کمدی رمانتیک حرکت می‌کند و از الگوی آشنای تقابل دو شخصیت متفاوت، نزدیکی تدریجی و سوءتفاهم‌های عاطفی بهره می‌گیرد. آشنایی با این الگو الزاماً ضعف نیست؛ بسیاری از فیلم‌های این ژانر با تکیه بر پیش‌بینی‌پذیری، لذت و آرامش می‌آفرینند.
« لوکیشن‌های رنگارنگ، خیابان‌ها، بناها و حال‌وهوای محلی، حس گردش و جابه‌جایی را به روایت می‌افزایند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
مشکل «کتاب عشق» آن است که ایده آغازینش بسیار خاص‌تر از مسیری است که بعدتر برمی‌گزیند. کشمکش میان نویسنده و مترجم، ظرفیت روایی بیشتری دارد، اما داستان بارها از آن فاصله می‌گیرد تا به ایستگاه‌های متعارف عاشقانه برسد. در بخش‌هایی، سفر طولانی‌تر از میزان تحول درونی شخصیت‌ها احساس می‌شود.
تکرار موقعیت‌ها و مکث‌های روایی، ریتم را کند می‌کند و ممکن است تماشاگر حس کند فیلم بیش از اندازه کش آمده است. این کندی به‌خصوص زمانی آشکار می‌شود که رابطه اصلی به نقطه تازه‌ای نمی‌رسد و فیلم بیشتر به تداوم فضای خوش‌منظره و سبک خود بسنده می‌کند. با وجود این، لحن کمدی مانع از آن می‌شود که اثر کاملاً سنگین یا تلخ شود.
لحن، شوخی و محدودیت‌های ژانر «کتاب عشق» می‌خواهد درباره تفاوت میان نوشتن و خوانده‌شدن شوخی کند، اما هم‌زمان رابطه‌ای عاشقانه و بی‌دردسر بسازد. این دو هدف همیشه به‌خوبی با هم سازگار نیستند. ایده بازنویسیِ بی‌اجازه، اگر با دقت بیشتری دنبال می‌شد، می‌توانست تنش و حتی رنجی واقعی در رابطه ایجاد کند.
در عوض، فیلم تمایل دارد دشواری‌های اخلاقی را زود کنار بزند تا مسیر دل‌چسب خود را ادامه دهد. از این رو، برخی اتفاق‌ها بیشتر برای فراهم‌کردن موقعیت‌های شیرین به نظر می‌رسند تا نتیجه طبیعی تصمیم‌های شخصیت‌ها. با این حال، سبک‌بودن فیلم بخشی از جذابیت آن نیز هست. اثر ادعای یک درام پیچیده درباره ادبیات یا فرهنگ ندارد؛ سرگرمیِ آرام و کم‌تنشی را دنبال می‌کند که شوخی‌هایش قرار نیست همواره تند یا هوشمندانه باشند.
« مشکل «کتاب عشق» آن است که ایده آغازینش بسیار خاص‌تر از مسیری است که بعدتر برمی‌گزیند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مسئله وقتی پدید می‌آید که فیلم به‌واسطه ایده اولیه‌اش انتظار عمق بیشتری ایجاد می‌کند، اما در ادامه به همان سطح آشنای rom-com بازمی‌گردد. حاصل، اثری است که لحظه‌های بانمک و دلپذیر دارد، اما به‌ندرت از محدوده امن ژانر بیرون می‌رود. جمع‌بندی «کتاب عشق» فیلمی خوش‌منظره و خوش‌قلب است که بیش از هر چیز بر فضای سفر، تقابل دو شخصیت و شیمی بازیگران اصلی تکیه دارد.
سام کلافلین و ورونیکا إچه‌گی رابطه‌ای سرگرم‌کننده می‌سازند و لوکیشن‌های مکزیک به اثر رنگ و طراوت می‌بخشند. اما فیلم از ایده پربار خود درباره ترجمه، مالکیت اثر و دیده‌نشدن خلاقیت ماریا بهره‌ای کامل نمی‌گیرد؛ روایت عاشقانه‌اش نیز گاه کلیشه‌ای و کم‌باور از آب درمی‌آید و ریتم در بخش‌هایی افت می‌کند.
با این همه، برای تماشاگرانی که انتظار درامی عمیق ندارند و به‌دنبال کمدی رمانتیکی سبک برای شبی آرام‌اند، فیلم می‌تواند انتخابی دل‌نشین باشد. جذابیتش نه در غافلگیری داستان، بلکه در رنگ‌وبوی سفر، شوخی‌های ملایم و لحظه‌هایی است که دو شخصیت ناهمگون، با وجود همه فاصله‌هایشان، کم‌کم زبان مشترکی پیدا می‌کنند.
« حاصل، اثری است که لحظه‌های بانمک و دلپذیر دارد، اما به‌ندرت از محدوده امن ژانر بیرون می‌رود. »
ثبت دیدگاه