نقد و بررسی
نقد Boardwalk Empire | 2010
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
امپراتوریِ چوب‌فرش‌شده «Boardwalk Empire» از همان آغاز، آتلانتیک‌سیتی را نه صرفاً شهری ساحلی، بلکه دستگاهی برای تولید ثروت، قدرت و فساد تصویر می‌کند. ممنوعیت الکل در ظاهر قانونی برای مهار جامعه است، اما در عمل بازاری تازه می‌گشاید؛ بازاری که در آن سیاستمدار، پلیس، مأمور فدرال و گانگستر، هر یک به شکلی درگیر معامله و چانه‌زنی‌اند.
محور این جهان انوک «ناکی» تامپسون است: مردی که هم به سازوکار رسمی حکومت دسترسی دارد و هم از منطق پنهان زور و منفعت پیروی می‌کند. سریال از این دوگانگی، بستری می‌سازد برای روایت قدرتی که مرز قانون و قانون‌شکنی را پیوسته محو می‌کند. قدرت، سیاست و سازش نقطهٔ قوت بنیادی مجموعه آن است که گنگستری را از تصویر سادهٔ «مردان مسلح و درگیری‌های خیابانی» فراتر می‌برد.
خشونت در این جهان هست، اما قدرت اغلب در اتاق‌های مذاکره، گردهمایی‌های سیاسی، قراردادهای پشت‌پرده و گفت‌وگوهای ظاهراً مؤدبانه شکل می‌گیرد. نکی برای حفظ موقعیت خود فقط به تهدید و اسلحه متکی نیست؛ او شبکه‌ای از وابستگی‌ها می‌سازد و می‌داند چگونه به هر کس چیزی بدهد، یا چیزی را از او دریغ کند.
از همین رو، سیاست در سریال نه پس‌زمینه‌ای تزئینی، بلکه ادامهٔ همان رقابت تبهکارانه با ابزارهایی دیگر است. این نگاه به قدرت، شخصیت اصلی را نیز از قالب قهرمان یا شرورِ یک‌بعدی بیرون می‌آورد. نکی گاه آرام، بذله‌گو و خیرخواه به نظر می‌رسد و گاه بی‌رحم و حسابگر؛ اما این تضادها الزاماً به معنای ژرفای اخلاقی نیستند.
« سریال از این دوگانگی، بستری می‌سازد برای روایت قدرتی که مرز قانون و قانون‌شکنی را پیوسته محو می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او بیش از آنکه با وجدان خود درگیر باشد، با هزینهٔ تصمیم‌ها و پیامدهای سیاسی آن‌ها روبه‌روست. سریال هوشمندانه اجازه نمی‌دهد تماشاگر به‌سادگی از او بت بسازد، هرچند جاذبهٔ حضورش می‌تواند چنین وسوسه‌ای ایجاد کند. استیو بوشمی و بازی گروهی استیو بوشمی در نقش نکی انتخابی نامتعارف و در عین حال ثمربخش است.
او از هیبت قراردادیِ رئیس مافیا فاصله می‌گیرد و به‌جای تکیه بر صلابتِ پرطمطراق، شخصیتی می‌آفریند که قدرتش از توانایی خواندن دیگران و کنترل فضای گفت‌وگو می‌آید. در بازی او، شوخی و تهدید گاه در فاصلهٔ یک مکث کوتاه از هم قرار دارند. این نکی نه همیشه مرعوب‌کننده است و نه همواره دوست‌داشتنی؛ جذابیتش بیشتر از ناپایداری و تناقض درونی‌اش سرچشمه می‌گیرد.
با این همه، سریال به‌درستی بر یک چهره تکیه نمی‌کند. مایکل شنون با بازی نلسون ون آلدن، خشکی و آشفتگی‌ای می‌سازد که در تضاد با ظاهر مأمور قانون قرار می‌گیرد. مایکل کنت ویلیامز به چاکی وایت وقار و حساسیتی می‌بخشد که جایگاه او را در ساختار نابرابر جامعه برجسته می‌کند. شخصیت‌های متعدد دیگر نیز هر یک شیوه‌ای متفاوت از بقا، جاه‌طلبی یا تسلیم را نمایندگی می‌کنند.
حاصل، گروهی پرشمار و اغلب به‌یادماندنی است؛ هرچند در چنین جمعیتی طبیعی است که بعضی بازی‌ها و شخصیت‌ها مجال کافی برای اثرگذاری نیابند. گاه داستان چنان میان چهره‌های بسیار جابه‌جا می‌شود که پیوند عاطفی تماشاگر با برخی از آنان سست می‌ماند. فضا، لباس و تصویر تاریخی یکی از دستاوردهای چشمگیر سریال، ساختن جهانی دیداری است که بیش از آنکه صرفاً بازسازیِ یک دوره باشد، حس زیستن در آن را منتقل می‌کند.
« او بیش از آنکه با وجدان خود درگیر باشد، با هزینهٔ تصمیم‌ها و پیامدهای سیاسی آن‌ها روبه‌روست. »
شخصیت‌ها و اجرا
لباس‌ها، کلاه‌ها، آرایش مو، دکورها و معماری، جزئیاتی نیستند که فقط برای زیبایی قاب کنار هم چیده شده باشند؛ آن‌ها به تمایز طبقاتی و اجتماعی شخصیت‌ها معنا می‌دهند. پوشش رسمی سیاستمداران، لباس کارگران، ظاهر زنان و شکوه فضاهای تفریحی، همگی نشان می‌دهند هر فرد در کدام بخش از مناسبات قدرت جای گرفته است.
آتلانتیک‌سیتی در این تصویر، شهری پرزرق‌وبرق و در عین حال فرسوده است: ویترینِ تفریح و مصرف، با پشت‌صحنه‌ای آکنده از استثمار و ترس. همین دوگانگی به قاب‌ها نیرویی خاص می‌دهد. زیبایی بصری مجموعه گاه چنان مسلط می‌شود که بیننده بیشتر مجذوب سطح و بافت جهان می‌ماند تا حرکت روایت؛ اما این غلبهٔ تصویر در اغلب لحظات به سود اثر است.
دورهٔ تاریخی برای سریال پوششی دل‌فریب نیست، بلکه ابزاری است برای نشان‌دادن جامعه‌ای که در آن ثروت و اخلاق به‌آسانی از هم جدا نمی‌شوند. تاریخ به‌مثابه مادهٔ داستان حضور چهره‌ها و رویدادهای تاریخی، دامنهٔ روایت را از یک شهر و یک خانوادهٔ سیاسی فراتر می‌برد. شخصیت‌های شناخته‌شدهٔ دنیای تبهکاری، در کنار سیاستمداران و مأموران، تصویری از شبکه‌ای گسترده‌تر می‌سازند که در آن رقابت محلی به تحولات ملی پیوند می‌خورد.
این پیوند برای مخاطبی که با تاریخ آمریکا آشناست، لایه‌ای افزوده فراهم می‌کند؛ برای مخاطب دیگر نیز حسِ وسعت و اعتبار جهان داستان را افزایش می‌دهد. بااین‌حال، بازسازی تاریخی را نباید با مستندنگاری یکی گرفت. سریال از واقعیت تاریخی الهام می‌گیرد، اما برای ساخت درام، شخصیت‌ها و رویدادها را انتخاب و بازآرایی می‌کند.
« همین دوگانگی به قاب‌ها نیرویی خاص می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین آزادی گاه به فشردگی و اثرگذاری روایت کمک می‌کند و گاه ممکن است تصویری ساده‌شده یا دگرگون‌شده از گذشته به دست دهد. ارزش تاریخی مجموعه بیش از آنکه در ثبت دقیق همهٔ جزئیات باشد، در ترسیم سازوکارهایی است که ممنوعیت، فساد و جاه‌طلبی را به هم پیوند می‌دهند. پیچ‌وخم‌ها و نیروی تعلیق خیانت و ائتلاف در این مجموعه صرفاً شوک‌هایی برای غافلگیرکردن تماشاگر نیستند؛ آن‌ها زبان طبیعی جهانی‌اند که اعتماد در آن همواره موقتی و مشروط است.
رابطه‌ها در معرض تغییرند و یک هم‌پیمان می‌تواند با تغییر موازنهٔ قدرت به تهدید بدل شود. این بی‌ثباتی، کشش روایی چشمگیری ایجاد می‌کند و به بیننده یادآوری می‌کند که هیچ موقعیتی در چنین ساختاری برای همیشه امن نیست. در بهترین لحظات، پیچش داستانی از دل منش شخصیت‌ها و منطق منافعشان بیرون می‌آید؛ بنابراین غافلگیری پس از وقوع، قابل فهم به نظر می‌رسد.
سریال همچنین از تقابل میان زندگی عمومی و خصوصی سود می‌برد: تصمیمی که در ظاهر سیاسی است، می‌تواند از زخمی شخصی برخاسته باشد، و بحرانی خانوادگی ممکن است تعادل قدرت را بر هم بزند. البته تراکم بازیگران و خط‌های داستانی گاهی تمرکز را پراکنده می‌کند. برخی رخدادها بیش از آنکه مسیر اصلی را پیش ببرند، به شاخه‌هایی فرعی می‌انجامند که اثرشان دیر یا کم‌رنگ آشکار می‌شود.
ریتم و فرسایش روایت «Boardwalk Empire» از تماشاگر شکیبایی می‌طلبد. سریال همیشه برای هر تنش، پاسخ فوری یا حادثه‌ای پرشتاب فراهم نمی‌کند؛ گاهی بخش بزرگی از یک قسمت صرف نگاه‌ها، مکث‌ها، گفت‌وگوهای طولانی و جابه‌جایی آرام مهره‌ها می‌شود. این کندی می‌تواند فضاساز و معنادار باشد، به‌خصوص زمانی که گفت‌وگوها زیرمتن سیاسی دارند.
« رابطه‌ها در معرض تغییرند و یک هم‌پیمان می‌تواند با تغییر موازنهٔ قدرت به تهدید بدل شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اما هرگاه صحنه‌ها بدون تغییر محسوس در روابط یا شناخت ما از شخصیت‌ها ادامه یابند، همان صبرِ مطلوب به ملال نزدیک می‌شود. این مسئله در مجموعه‌ای چندفصلی حساس‌تر است. بعضی خط‌های روایی در ادامه فرصت می‌یابند پیچیده‌تر شوند، اما برخی دیگر کش می‌آیند یا به تکرار الگوهای آشنا می‌رسند: شخصیت‌ها اشتباه‌هایی مشابه می‌کنند، از پیامدها می‌گریزند و بار دیگر به نقطه‌ای نزدیک بازمی‌گردند.
این تکرار گاه می‌تواند نشانهٔ گرفتارشدن آنان در چرخه‌ای تباه‌کننده باشد، ولی همیشه به اندازهٔ کافی دگرگونی دراماتیک به همراه ندارد. در نتیجه، تجربهٔ تماشای سریال ممکن است نوسان داشته باشد؛ دوره‌هایی پرکشش و متراکم در کنار بخش‌هایی که پیشروی‌شان دشوارتر است. جهان اخلاقی و تماشاگر این اثر در برابر پرسشی ساده اما مهم قرارمان می‌دهد: وقتی قانون خود در خدمت صاحبان قدرت است، مرز میان نظم و فساد را کجا باید جست‌وجو کرد؟
پاسخ سریال نه خطابه‌ای روشن است و نه داوری اخلاقیِ یک‌دست. شخصیت‌ها می‌توانند در لحظه‌ای شفقت نشان دهند و در لحظه‌ای دیگر از خشونت یا فریب برای تثبیت جایگاهشان استفاده کنند. همین ناسازگاری، جهان داستان را زنده می‌کند، اما ممکن است همدلی را دشوار سازد. همهٔ شخصیت‌های جذاب، دوست‌داشتنی نیستند و برخی چنان بدبینانه رفتار می‌کنند که تماشاگر بیشتر ناظرشان می‌ماند تا همراهشان.
خشونت نیز جزئی حاشیه‌ای از این جهان نیست. سریال آن را گاه ناگهانی، عریان و سنگین عرضه می‌کند تا نشان دهد قدرتِ پنهانِ پشت معاملات سرانجام به بدن‌ها و زندگی‌های واقعی تحمیل می‌شود. ازاین‌رو، این مجموعه برای همهٔ مخاطبان یا برای تماشای خانوادگی مناسب نیست. حضور خشونت، روابط تلخ و موضوعات بزرگسالانه بخشی از تصویری است که سریال از جامعهٔ زیر سلطهٔ منفعت می‌سازد.
« این مسئله در مجموعه‌ای چندفصلی حساس‌تر است. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «Boardwalk Empire» در بهترین شکل خود، درامی تاریخی دربارهٔ گنگسترها نیست؛ روایتی است دربارهٔ سازوکار قدرت و شیوه‌هایی که قانون، سیاست و جرم در هم تنیده می‌شوند. بازی کنترل‌شدهٔ استیو بوشمی، گروهی از بازیگران توانمند، طراحی صحنه و لباس چشمگیر و پیچش‌های برخاسته از خیانت و منفعت، به آن هویتی مستقل می‌بخشند.
در برابر این امتیازها، ریتم نامتوازن، گفت‌وگوهای گاه فرساینده، تعدد خط‌های داستانی و تکرار بعضی الگوها قرار دارند. این مجموعه بیش از آنکه با شتاب و حادثه پیروز شود، با انباشت جزئیات، فضا و تغییر تدریجی مناسباتش اثر می‌گذارد. تماشاگرِ مشتاق درامی تاریخی و چندلایه احتمالاً از جهان‌سازی و بازی‌های آن بهره خواهد برد؛ اما کسی که به روایت فشرده و پیوسته پرحادثه نیاز دارد، ممکن است در بخش‌هایی از مسیر احساس کند داستان دیرتر از انتظار پیش می‌رود.
« این مجموعه بیش از آنکه با شتاب و حادثه پیروز شود، با انباشت جزئیات، فضا و تغییر تدریجی مناسباتش اثر می‌گذارد. »
ثبت دیدگاه