وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت نیرویی از دل اسطوره «Black Adam» ساختهٔ Jaume Collet-Serra، ابرقهرمانی را به مرکز روایت می‌آورد که از همان آغاز با قهرمانان متعارف تفاوت دارد: او نه در پی جلب اعتماد مردم است و نه خود را ملزم می‌داند برای حفظ جان دشمنانش از نیروی مرگبارش چشم بپوشد. نزدیک به پنج‌هزار سال پس از آن‌که قدرت خدایان مصر را به دست آورده و به زندان افتاده، از آرامگاهش رها می‌شود و با جهانی روبه‌رو می‌گردد که همچنان زیر سایهٔ ستم و سلطه است.

فیلم از این موقعیت آشنا در ژانر ابرقهرمانی، پرسشی اخلاقی می‌سازد: اگر عدالت رسمی از حمایت مردمان ناتوان باشد، آیا خشونت بی‌مهار می‌تواند جای آن را بگیرد؟ ایدهٔ محوری جذاب است، زیرا میان «قدرت داشتن» و «قهرمان بودن» فاصله می‌گذارد. با این حال، فیلم بیش از آن‌که این پرسش را با ظرافت بکاود، اغلب آن را در قالب تقابل‌های روشن و گفت‌وگوهای مستقیم عرضه می‌کند.

نتیجه، اثری است که در سطح مضمون وعدهٔ پیچیدگی می‌دهد، اما در پرداخت داستانی همیشه به همان اندازه پیش نمی‌رود. قهرمانی که در قالب قهرمان نمی‌گنجد بلک آدام در برابر الگوی آشنای قهرمانان قرار می‌گیرد؛ شخصیتی که قانون را الزاماً معیار عدالت نمی‌داند و برای رسیدن به هدف، از خشونت پرهیز نمی‌کند.

فیلم در آغاز از این تفاوت بهره می‌گیرد: حضور او در جهان مدرن به‌خودی‌خود تنش‌زا است و واکنش دیگر شخصیت‌ها، به‌خصوص اعضای انجمن عدالت، بحثی دربارهٔ حدود اختیار و مسئولیت برمی‌انگیزد. این ایده زمانی کار می‌کند که رفتار آدام را نه صرفاً نمایش قدرت، بلکه پیامد گذشته و نگرش او به عدالت ببینیم.

« ایدهٔ محوری جذاب است، زیرا میان «قدرت داشتن» و «قهرمان بودن» فاصله می‌گذارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم به‌قدر کافی از گذشتهٔ او پرده برمی‌دارد تا انگیزه‌هایش قابل درک شوند، اما در برخی لحظات شتاب روایت اجازه نمی‌دهد این زخم‌ها و تناقض‌ها به تجربه‌ای عمیق بدل شوند. آدام گاه به‌جای آن‌که شخصیتی در حال تحول باشد، به مرکزِ سنگینِ مجموعه‌ای از صحنه‌های اکشن و واکنش‌های دیگران تبدیل می‌شود.

او حضوری مسلط دارد، اما لایه‌های درونی‌اش کمتر از ظرفیت بالقوهٔ ایدهٔ فیلم گسترش می‌یابند. دواین جانسون و محدودیت‌های کاریزما دواین جانسون برای نقش اصلی انتخابی طبیعی به نظر می‌رسد: فیزیک بدنی و حضور تصویری او به شخصیتی که قرار است قدرتی عظیم و هراس‌انگیز داشته باشد، تناسب دارد. جانسون می‌تواند بی‌نیازی آدام از تأیید دیگران را با نگاه و سکوت منتقل کند و در صحنه‌های رویارویی، اقتداری متناسب با مقیاس شخصیت بسازد.

از سوی دیگر، همین حضور آشنای بازیگر گاهی بر خود نقش سایه می‌اندازد. آدام در بعضی لحظات بیشتر شبیه قالبی از پیش‌ساخته برای ستارهٔ فیلم است تا شخصیتی که در برابر چشم مخاطب شکل می‌گیرد. چهرهٔ سرد و جدی او به یکدستی نقش کمک می‌کند، اما دامنهٔ عاطفی آن را نیز محدود می‌سازد. در میان بازیگران، Pierce Brosnan در نقش دکتر فیت از جذاب‌ترین حضورهای فیلم است.

او شخصیتی آرام، باوقار و اندکی رازآلود می‌آفریند که در تضاد با صراحت و نیروی خام آدام قرار می‌گیرد. این تقابل، به‌ویژه در موقعیت‌هایی که آینده و مسئولیت در مرکز قرار می‌گیرند، ظرفیت دراماتیک خوبی دارد. Aldis Hodge نیز به‌عنوان هاوک‌من انرژی و صلابت مناسبی به گروه می‌بخشد. حضور این دو شخصیت از نقاط قوت فیلم است، هرچند روایت گاهی برای پرداختن به چند قهرمان هم‌زمان ناچار می‌شود از عمق هر یک بکاهد.

« او حضوری مسلط دارد، اما لایه‌های درونی‌اش کمتر از ظرفیت بالقوهٔ ایدهٔ فیلم گسترش می‌یابند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بازیگران اصلی و کارگردان فیلم در اطلاعات تولیدی آن معرفی شده‌اند. انجمن عدالت و ظرفیت‌های نیمه‌تمام ورود انجمن عدالت به داستان، دامنهٔ جهان فیلم را گسترش می‌دهد و فرصتی فراهم می‌کند تا در کنار شخصیت محوری، با چند نیروی تازه آشنا شویم. این گروه قرار است هم در برابر آدام موضعی اخلاقی داشته باشد و هم به‌عنوان نیرویی مستقل در جهان داستان عمل کند.

تفاوت میان نگاه آدام و نگاه اعضای آن، زمینهٔ خوبی برای درگیری فراهم می‌کند: آیا حفظ نظم به‌تنهایی کافی است، یا نظمِ موجود ممکن است خود بخشی از مسئله باشد؟ با وجود این، فیلم برای معرفی اعضای گروه و پیشبرد روایت اصلی، زمانی محدود در اختیار دارد. برخی از آنان بیشتر از آن‌که شخصیت‌هایی با مسیر مستقل باشند، به کارکردهایی در صحنه‌های گروهی و اکشن نزدیک می‌شوند.

این مسئله به‌ویژه در مقایسه با دکتر فیت و هاوک‌من محسوس است؛ دو شخصیتی که حضورشان به‌سرعت توجه جلب می‌کند، اما فرصت کافی برای گسترش رابطه‌ها و پیچیدگی‌هایشان فراهم نمی‌شود. گروه از نظر سرگرمی و تنوع تصویری مؤثر است، اما از نظر دراماتیک به انسجام کامل نمی‌رسد. اکشن؛ نقطهٔ اتکای فیلم «Black Adam» در صحنه‌های اکشن بیش از هر بخش دیگر به وعدهٔ سرگرمی خود وفادار می‌ماند.

قدرت‌های فراانسانی شخصیت اصلی امکان می‌دهد مبارزه‌ها به برخوردهایی پرسرعت و بزرگ‌مقیاس بدل شوند. فیلم از شتاب، ضربه‌های سنگین و نمایش تفاوت قدرت میان آدام و مخالفانش بهره می‌گیرد و در بهترین لحظات، این صحنه‌ها انرژی لازم برای پیشبرد روایت را فراهم می‌کنند. برای تماشاگرانی که از یک فیلم ابرقهرمانی انتظار کنش پی‌درپی و جلوه‌های پرشکوه دارند، این بخش‌ها احتمالاً رضایت‌بخش‌ترین جنبهٔ اثر خواهند بود.

« بازیگران اصلی و کارگردان فیلم در اطلاعات تولیدی آن معرفی شده‌اند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بااین‌حال، استفادهٔ مکرر از اسلوموشن گاهی ریتم را مختل می‌کند. حرکت آهسته در صورت استفادهٔ سنجیده می‌تواند بر وزن یک لحظه بیفزاید، اما تکرار آن بخشی از تازگی خود را از دست می‌دهد و به شیوه‌ای آشنا و نمایشی تبدیل می‌شود. مسئله زمانی برجسته‌تر است که جلوه‌های ویژه نتوانند با حرکت و ترکیب‌بندی صحنه هماهنگ شوند؛ در چنین لحظاتی، آنچه باید باشکوه یا هراس‌آور باشد، مصنوعی به نظر می‌رسد.

فیلم در طراحی برخی برخوردها چشمگیر است، اما کیفیت بصری‌اش پیوسته در یک سطح نمی‌ماند. روایت، ریتم و طنز داستان فیلم چند مسیر را هم‌زمان دنبال می‌کند: بازگشت آدام، وضعیت مردم کهندق، حضور نیروهای بیرونی و تلاش انجمن عدالت برای مهار بحرانی که به‌سرعت گسترش می‌یابد. این کثرت، جهان داستان را زنده‌تر می‌کند، اما به قیمت پراکندگی نیز تمام می‌شود.

بعضی گذارها شتاب‌زده‌اند و برخی تصمیم‌های روایی چنان به نظر می‌رسند که بیش از آن‌که از منطق شخصیت‌ها بجوشند، برای رساندن داستان به موقعیت بعدی طراحی شده‌اند. فیلم در کنار جدیت خود، شوخی‌هایی نیز می‌گنجاند تا سنگینی فضای اسطوره‌ای و خشونت اکشن را تعدیل کند. بخشی از این لحظات به‌واسطهٔ شخصیت‌های فرعی یا تضاد میان نگاه آدام و جهان معاصر نتیجه می‌دهند؛ برخی دیگر اما به‌درستی در بافت صحنه جا نمی‌افتند و ضرباهنگ را می‌شکنند.

مسئلهٔ مهم‌تر، عدم توازن میان لحن است: فیلم می‌خواهد هم دربارهٔ رنج یک ملت و خشونت سیاسی سخن بگوید و هم سرگرمی سبک و پرتحرکی باشد. این ترکیب ناممکن نیست، اما گذار میان دو سوی آن همیشه نرم و باورپذیر از کار درنمی‌آید. جهان کهندق و معنای عدالت کهندق صرفاً پس‌زمینه‌ای برای نمایش قدرت‌های ابرقهرمانی نیست؛ وضعیت این سرزمین، اساساً بحث فیلم دربارهٔ عدالت را شکل می‌دهد.

« بااین‌حال، استفادهٔ مکرر از اسلوموشن گاهی ریتم را مختل می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

مردمی که سال‌ها با سلطه و ناامنی روبه‌رو بوده‌اند، به شخصیتی نیاز دارند که بتواند در برابر نیروی سرکوبگر بایستد. در همین زمینه، پرسش اخلاقی فیلم پیچیده‌تر می‌شود: محکوم‌کردن خشونت آدام آسان است، اما وقتی قواعد رسمی به نفع ستمدیدگان عمل نمی‌کنند، راه جایگزین چیست؟ فیلم این پرسش را مطرح می‌کند، ولی پاسخ آن را با جزئیات کافی نمی‌پرورد.

مردم کهندق گاه به نمادی جمعی از رنج و مقاومت تبدیل می‌شوند، بی‌آن‌که همیشه فردیت و دیدگاه‌های متفاوتشان به‌روشنی دیده شود. در نتیجه، بار اصلی بحث عدالت بر دوش قهرمانان و مخالفانشان می‌افتد. مضمون سیاسی اثر قابل تشخیص است، اما ظرفیت آن برای پرداختی دقیق‌تر و انسانی‌تر به تجربهٔ مردم، تا اندازه‌ای ناتمام باقی می‌ماند.

جمع‌بندی «Black Adam» فیلمی است که در بخش‌هایی سرگرم‌کننده و پرانرژی ظاهر می‌شود، اما میان جاه‌طلبی داستانی و اجرای روایی خود فاصله دارد. دواین جانسون حضوری مقتدر دارد، هرچند نقش در تمام لحظات از محدودیت‌های بازیگر و قالب ستاره‌محور فیلم رها نمی‌شود. دکتر فیت و هاوک‌من از جذاب‌ترین عناصر گروهی‌اند و صحنه‌های اکشن نیز، با وجود نوسان در جلوه‌های بصری و استفادهٔ گاه افراطی از اسلوموشن، توان سرگرم‌کردن دارند.

نقص اصلی فیلم در پراکندگی داستان و پرداخت ناکافی برخی ایده‌هاست؛ به‌خصوص هرجا که تصمیم‌های روایی باید نتیجهٔ طبیعی شخصیت‌ها و مضمون باشند، اما بیشتر به راهی برای پیش‌بردن ماجرا شباهت پیدا می‌کنند. با این همه، اثر در قالب یک ماجراجویی ابرقهرمانیِ پرتحرک می‌تواند تجربه‌ای خوشایند باشد، به‌ویژه برای تماشاگرانی که بیش از انسجام کامل، خواهان اکشن، شخصیت‌های پرقدرت و جهانی خیال‌انگیز هستند.

« فیلم این پرسش را مطرح می‌کند، ولی پاسخ آن را با جزئیات کافی نمی‌پرورد. »

جمع‌بندی

«Black Adam» شاهکاری در ژانر خود نیست، اما سرگرمیِ قابل‌قبولی عرضه می‌کند و ایدهٔ قهرمانی را به پرسشی ساده و جذاب پیوند می‌زند: قدرت، به‌تنهایی، چه کسی را شایستهٔ برقراری عدالت می‌کند؟