وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

کمدیِ سرقتی که از ناکامی آغاز می‌شود فیلم «دزدی بزرگ در خیابان مادونا» ساختهٔ Mario Monicelli، از همان طرح مرکزی خود فاصله‌ای طنزآمیز با فیلم‌های جنایی معمول می‌گیرد: قرار نیست گروهی حرفه‌ای و خونسرد نقشه‌ای بی‌نقص را اجرا کنند؛ این‌جا با آدم‌هایی طرفیم که بلندپروازی‌شان از توانایی‌شان پیشی گرفته است.

په‌په و ماریو، دو دوست صمیمی، با همراهی چند خلافکار خرده‌پا، می‌کوشند از راهی غیرمعمول به گاوصندوق گروخانهٔ همسایه برسند. اما نقشه، به‌جای آن‌که نشانهٔ تسلط بر اوضاع باشد، خیلی زود مجال می‌یابد تا سستی‌ها و بی‌تجربگی طراحانش را آشکار کند. جذابیت فیلم فقط به ایدهٔ سرقت از راه تونل محدود نمی‌شود.

Monicelli از این موقعیت برای وارونه‌کردن انتظارات ژانر بهره می‌گیرد: هرچه نقشه جدی‌تر گرفته می‌شود، فاصلهٔ میان ادعای قهرمانان و واقعیت کارشان خنده‌آورتر به نظر می‌رسد. آن‌ها خود را در آستانهٔ موفقیتی بزرگ تصور می‌کنند، در حالی که کوچک‌ترین موانع کافی است تا برنامه‌شان را از مسیر خارج کند.

از همین تضاد، کمدی فیلم جان می‌گیرد؛ کمدی‌ای که به‌جای قهرمانان شکست‌ناپذیر، ضعف و خودفریبی آدم‌های معمولی را به مرکز توجه می‌آورد. گروهی که هر عضو آن داستانی جدا دارد یکی از امتیازهای اصلی فیلم، شخصیت‌پردازی گروهی آن است. دزدان صرفاً وسیله‌هایی برای پیشبرد نقشه نیستند؛ هرکدام خلق‌وخو، گرفتاری و شیوهٔ خاص خود را دارند و همین تفاوت‌ها ترکیب ناهمگونی می‌سازد که به‌سختی می‌تواند هماهنگ عمل کند.

« جذابیت فیلم فقط به ایدهٔ سرقت از راه تونل محدود نمی‌شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

په‌په با اعتمادبه‌نفسی که گاه بیش از اندازه است، در مرکز این جمع قرار می‌گیرد؛ ماریو نیز در کنار او بخشی از پیوند عاطفی و روزمرهٔ داستان را شکل می‌دهد. دیگر همراهان، با خصلت‌های متفاوت و واکنش‌های پیش‌بینی‌ناپذیرشان، موقعیت‌های کمیک را از دل رابطه‌های میان فردی پدید می‌آورند. بازی‌ها به این جمعیت‌بخشی کمک مهمی می‌کنند.

Vittorio Gassman، که در این فیلم وجهی کمیک از توانایی‌هایش را به نمایش می‌گذارد، در کنار Marcello Mastroianni و Renato Salvatori، گروهی می‌سازند که هم دست‌وپاچلفتی‌اند و هم به‌طرزی دلنشین انسانی. Totò نیز در نقشی فرعی، حضوری متمایز دارد. فیلم به ستاره‌هایش اجازه نمی‌دهد شخصیت‌ها را به نمایش‌های پرزرق‌وبرق و تک‌نفره تبدیل کنند؛ لذت اصلی از برخورد و ناهماهنگی آن‌ها حاصل می‌شود.

حتی وقتی شوخی مشخصی به‌اندازهٔ انتظار اثر نمی‌کند، واکنش‌ها و جدیت نابجای شخصیت‌ها می‌تواند لحظه را سرپا نگه دارد. خنده‌ای برآمده از جدیت کمدی «دزدی بزرگ در خیابان مادونا» بر پایهٔ تمسخر مستقیم و پی‌درپی بنا نشده است. فیلم بارها اجازه می‌دهد شخصیت‌ها نقشهٔ خود را کاملاً جدی بگیرند؛ درست همین جدیت است که ناتوانی‌شان را آشکارتر می‌کند.

آن‌ها دربارهٔ کارهایی حرف می‌زنند که انجامشان را بلد نیستند و در برابر مشکلاتی قرار می‌گیرند که برای حل آن‌ها آمادگی ندارند. در نتیجه، خنده نه فقط از حادثه، بلکه از شکاف میان تصور آدم‌ها از خود و واقعیتی که در آن زندگی می‌کنند پدید می‌آید. این شیوه، گاه به سود فیلم و گاه به زیان آن عمل می‌کند.

« بازی‌ها به این جمعیت‌بخشی کمک مهمی می‌کنند. »

شخصیت‌ها و اجرا

بعضی لحظه‌ها به‌خوبی از غافلگیری، مکث و واکنش‌های بازیگران بهره می‌برند؛ بعضی دیگر بیشتر از آن‌که خندهٔ بلند برانگیزند، لبخندی آرام بر چهره می‌آورند. اگر کسی انتظار داشته باشد که هر صحنه به اوجی کمدی ختم شود، ممکن است در بخش‌هایی احساس کند فیلم از نیروی ایدهٔ خود به‌اندازهٔ کافی استفاده نمی‌کند.

با این همه، آرام‌تر بودن طنز همیشه به معنای کم‌کاری نیست: گاهی فیلم ترجیح می‌دهد آدم‌هایش را در موقعیتی مضحک بنشاند و بگذارد خودِ رفتارشان شوخی را کامل کند. رم؛ پس‌زمینه‌ای زنده و زمینی فضای رمی فیلم یکی از عناصر مهم هویت آن است. شهر در این‌جا پس‌زمینه‌ای بی‌اثر برای ماجرا نیست؛ حال‌وهوای خیابان‌ها، خانه‌ها و فضاهای کم‌امکانات، بخشی از تجربهٔ شخصیت‌ها را شکل می‌دهد.

فیلم از محیطی زمینی و روزمره فاصله نمی‌گیرد تا قهرمانانش را به چهره‌هایی پرزرق‌وبرق بدل کند. آن‌ها در جهانی کوچک و ملموس زندگی می‌کنند؛ جهانی که در آن تلاش برای به‌دست‌آوردن پول، نه از جاه‌طلبی‌های بزرگ، بلکه از نیازهای عادی و احساس بن‌بست نیرو می‌گیرد. این زمینهٔ اجتماعی سبب می‌شود فیلم با وجود لحن سبک خود، از زندگی مادی شخصیت‌ها غافل نماند.

شکست‌خورده‌بودن آن‌ها صرفاً راهی برای خنداندن تماشاگر نیست؛ نشانه‌ای از محدودیت فرصت‌ها و دشواری گذران زندگی نیز هست. فیلم به‌جای آن‌که فقر را به خطابه‌ای سنگین تبدیل کند، آن را در جزئیات و موقعیت‌های روزمره حاضر نگه می‌دارد. حاصل، آمیزه‌ای از شوخی و واقع‌گرایی است: آدم‌ها مضحک‌اند، اما جهانشان ساختگی و بی‌ارتباط با واقعیت به نظر نمی‌رسد.

« رم؛ پس‌زمینه‌ای زنده و زمینی فضای رمی فیلم یکی از عناصر مهم هویت آن است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

منتقدان نیز به پیوند میان کمدی فیلم، واقع‌گرایی اجتماعی و تأثیرپذیری آن از سینمای نئورئالیستی و فیلم‌های جنایی اشاره کرده‌اند. ریتم، تعلیق و محدودیت‌های اجرا ساختار فیلم از تدارک و پیش‌بردن یک نقشهٔ جنایی نیرو می‌گیرد؛ بنابراین بخش‌هایی از زمان صرف آماده‌سازی، هماهنگی و روبه‌روشدن گروه با مانع‌ها می‌شود.

این فرایند فرصت می‌دهد روابط میان شخصیت‌ها شکل بگیرد و نقشه به‌تدریج از تصوری انتزاعی به مجموعه‌ای از دردسرهای ملموس بدل شود. بااین‌حال، همین اتکا به مراحل برنامه‌ریزی گاهی ریتم را کند می‌کند. فیلم در برخی مقاطع بیش از آن‌که به‌سرعت موقعیت تازه‌ای خلق کند، در انتظار واکنش بعدی گروه می‌ماند.

این کندی به‌ویژه برای تماشاگر امروزی، که به کمدی‌های پرشتاب‌تر عادت دارد، ممکن است محسوس باشد. از سوی دیگر، شتاب‌دادن بیش از حد به ماجرا احتمالاً از حس تماشای گروهی ناآماده می‌کاست که باید با هر گام، پیامدهای ناتوانی‌اش را کشف کند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش از تعادل میان تعلیق و کمدی بهره می‌برد: تماشاگر می‌داند کارها به‌آسانی پیش نخواهند رفت، اما کنجکاو است ببیند ناهماهنگی بعدی از کجا سر برمی‌آورد.

در لحظه‌هایی که این انتظار طولانی می‌شود، البته، جذابیت ایده از نیروی اجرای کمیک پیشی می‌گیرد. جایگاه فیلم در کمدی ایتالیایی «دزدی بزرگ در خیابان مادونا» از نمونه‌های شاخص کمدی ایتالیایی به شمار می‌آید؛ گونه‌ای که می‌تواند هم به خصلت‌های فردی و هم به شرایط اجتماعی نظر داشته باشد، بی‌آن‌که طنز را به ابزار موعظه تبدیل کند.

« بااین‌حال، همین اتکا به مراحل برنامه‌ریزی گاهی ریتم را کند می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم از الگوی سرقت سینمایی استفاده می‌کند، اما به‌جای تمرکز بر مهارت و تسلط، ناتوانی و بداقبالی را پیش می‌کشد. این وارونگی، فیلم را هم هجوآمیز می‌کند و هم از تقلید صرف فراتر می‌برد: قواعد ژانر را می‌شناسد، اما به آن‌ها اجازه نمی‌دهد قهرمانانش را به دزدان افسانه‌ای بدل کنند. اهمیت اثر همچنین در آن است که میان لحن سرگرم‌کننده و نگاه دقیق به آدم‌های حاشیه‌نشین پیوند برقرار می‌کند.

فیلم به شخصیت‌هایش می‌خندد، اما آن‌ها را یکسره تحقیر نمی‌کند؛ دست‌وپاچلفتی‌بودنشان در کنار احتیاج‌ها و عاطفه‌هایشان قرار می‌گیرد. همین نگاه دوگانه، گرمایی به فیلم می‌دهد که از شوخی‌های منفرد ماندگارتر است. جمع‌بندی «دزدی بزرگ در خیابان مادونا» کمدی‌ای است که جذابیتش را از برخورد میان نقشه‌ای بزرگ و اجراکنندگانی کوچک و کم‌توان به دست می‌آورد.

ایدهٔ سرقت، گروه پرشخصیت بازیگران و فضای زندهٔ ایتالیا، فیلم را به تجربه‌ای دلنشین و متمایز تبدیل می‌کنند. در عین حال، همهٔ شوخی‌ها به یک اندازه مؤثر نیستند و بعضی بخش‌ها برای رسیدن به اوج، بیش از اندازه مکث می‌کنند؛ از همین رو، فیلم لزوماً برای هر تماشاگری اثری خنده‌دارِ بی‌وقفه نخواهد بود.

ارزش ماندگار آن را باید در ترکیب طنز با واقع‌گرایی و در نگاه مهربانانه اما تیزبینش به آدم‌های شکست‌خورده جست‌وجو کرد. این فیلم نه صرفاً داستان یک سرقت، بلکه تصویری از رؤیای فرار از تنگناست؛ رؤیایی که شخصیت‌هایش با اطمینانی کمیک دنبال می‌کنند، بی‌آن‌که توان لازم برای تحققش را داشته باشند.

« فیلم از الگوی سرقت سینمایی استفاده می‌کند، اما به‌جای تمرکز بر مهارت و تسلط، ناتوانی و بداقبالی را پیش می‌کشد. »

جمع‌بندی

تماشای آن برای علاقه‌مندان به کمدی‌های شخصیت‌محور و سینمای کلاسیک ایتالیا، فرصتی ارزشمند است؛ حتی اگر لبخندهایش از خنده‌های بلندش بیشتر باشند.