نقد و بررسی
نقد طبیعی باش! داستان ناگفتهٔ آلیس گای-بلاشه (Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگرداندن نامی به تاریخ سینما «Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché» مستندی است دربارهٔ فیلم‌سازی که حضورش در آغاز سینما، به‌رغم گسترهٔ فعالیت و اهمیت تاریخی‌اش، در روایت‌های رایج این هنر کم‌رنگ مانده است. پاملا بی. گرین به‌جای آن‌که زندگی آلیس گی-بلاشی را همچون شرح‌حالی مرتب و یک‌سویه عرضه کند، فیلم را به شکل جست‌وجویی برای بازیابی ردپاهای او می‌سازد: جست‌وجویی میان اسناد، تصاویر، گفت‌وگوها و قطعاتی از فیلم‌های قدیمی.
همین انتخاب، پرسشی فراتر از زندگی یک هنرمند پیش می‌کشد: چه کسانی در تاریخ سینما به یاد می‌مانند و چه کسانی، با وجود نقش‌آفرینی مؤثر، به حاشیه رانده می‌شوند؟ فیلم در عین پرداختن به یک زندگی، به فرایند شکل‌گیری حافظهٔ فرهنگی نیز نظر دارد. روایت آن دربارهٔ فیلم‌سازی است که در پیدایش سینمای داستانی نقش داشت و آثار بسیار آفرید، اما نامش در حافظهٔ عمومی جایگاه شایسته‌ای نیافت.
【,4"> روایتِ تحقیق، نه زندگی‌نامه‌ای خطی ساختار مستند بر منطق کشف استوار است. تماشاگر همراه با فیلم‌ساز وارد مسیری می‌شود که در آن هر سند، تصویر یا شهادت می‌تواند دریچه‌ای تازه به گذشته بگشاید. این روش، اطلاعات تاریخی را از حالت گزارشی خشک بیرون می‌آورد و به آن کشش روایی می‌بخشد؛ گویی تاریخ نه چیزی تمام‌شده، بلکه مجموعه‌ای از نشانه‌های پراکنده است که باید دوباره کنار هم قرار گیرند.
« فیلم در عین پرداختن به یک زندگی، به فرایند شکل‌گیری حافظهٔ فرهنگی نیز نظر دارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
حضور صدای جودی فاستر نیز به این جست‌وجو لحن روایی مشخصی می‌دهد و به پیوند بخش‌های گوناگون کمک می‌کند. 【> بااین‌حال، رویکرد معمایی فیلم صرفاً تدبیری برای سرگرم‌کردن مخاطب نیست. خودِ دشواریِ یافتن آثار و اسناد، بخشی از موضوع است: میراث سینمایی چگونه حفظ می‌شود، و چه وقت‌ها از میان می‌رود یا از روایت رسمی کنار گذاشته می‌شود؟
جست‌وجوی گروه سازنده برای بازیابی و خواندن مواد آرشیوی، شکنندگی حافظهٔ سینما را ملموس می‌کند. در نتیجه، فیلم فقط دربارهٔ گذشته حرف نمی‌زند؛ هم‌زمان نشان می‌دهد که دسترسی ما به گذشته، به بقای مادی تصاویر و به شیوهٔ ثبت و طبقه‌بندی آن‌ها وابسته است. 【> آلیس گی-بلاشی در متنِ عصر سینما یکی از امتیازهای مستند آن است که گی-بلاشی را به یک عنوان افتخاری فرو نمی‌کاهد.
اهمیت او تنها در این نیست که زنی پیشگام در حرفه‌ای مردانه بود؛ فیلم می‌کوشد او را در بستر شکل‌گیری یک صنعت و یک زبان هنری بازشناسد. روایت مسیر کاری او از نخستین تجربه‌ها در محیط سینمای نوپا تا فعالیت‌های گسترده‌ترش در آمریکا و پیوندش با استودیوی سولاکس را دنبال می‌کند. بدین‌ترتیب، زندگی فردی او با تحولات فنّی و اقتصادی سینما گره می‌خورد و تماشاگر درمی‌یابد که تاریخ این هنر را نمی‌توان فقط از منظر چند نام شناخته‌شده روایت کرد.
« حضور صدای جودی فاستر نیز به این جست‌وجو لحن روایی مشخصی می‌دهد و به پیوند بخش‌های گوناگون کمک می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
【,4"> در این تصویر، گی-بلاشی نه صرفاً قربانیِ فراموشی، بلکه هنرمند و کنشگری حرفه‌ای است که در محیطی بی‌ثبات برای ساختن و حفظ جایگاه خود تلاش می‌کند. فیلم البته بیش از آن‌که بر تحلیل دقیق تک‌تک آثار او متمرکز شود، بر ضرورت دیده‌شدن این کارنامه تأکید می‌گذارد. همین تأکید، نیروی عاطفی و سیاسی مستند را شکل می‌دهد؛ هرچند گاهی مجال پرداختن به جزئیات هنری آثار را محدود می‌کند.
مخاطب با اهمیت تاریخی او آشنا می‌شود، اما ممکن است پس از تماشا همچنان خواهان مواجهه‌ای طولانی‌تر و دقیق‌تر با خود فیلم‌هایش باشد. آرشیو به‌مثابه تجربه‌ای سینمایی تصاویر آرشیوی و بخش‌هایی از فیلم‌های قدیمی، در مستند نقش تزئینی ندارند. آن‌ها شواهدی زنده‌اند که روایت را از سطح توصیف به تجربهٔ دیداری منتقل می‌کنند.
تماشای چهره‌ها، حرکت‌ها و شیوهٔ بازیگری در تصاویر کهن، فاصلهٔ زمانی را تا اندازه‌ای از میان برمی‌دارد و یادآوری می‌کند که این آثار نه صرفاً موضوعی برای پژوهش، بلکه تجربه‌های سینماییِ ساخته‌شده برای تماشاگر بوده‌اند. کنار هم نشستن مواد تاریخی و زبان تصویری معاصر، به فیلم حال‌وهوایی پرتحرک می‌دهد و از یکنواختیِ یک مستند آرشیوی می‌کاهد.
« فیلم البته بیش از آن‌که بر تحلیل دقیق تک‌تک آثار او متمرکز شود، بر ضرورت دیده‌شدن این کارنامه تأکید می‌گذارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
در عین حال، همین بهره‌گیری از قطعات کوتاه محدودیتی مهم دارد. بخش‌هایی از آثار گی-بلاشی چنان گذرا نمایش داده می‌شوند که فرصت کافی برای درک میزانسن، ریتم یا کیفیت اجرایی آن‌ها فراهم نمی‌شود. فیلم از یک‌سو می‌خواهد حضور این آثار را به رخ بکشد و از سوی دیگر ناچار است میان نمونه‌های فراوان و روایت تاریخی تعادل برقرار کند.
حاصل، گاه بیش از آن‌که تماشای یک اثر باشد، چشیدن لحظه‌ای از آن است؛ لحظه‌ای که کنجکاوی می‌آفریند اما همیشه پاسخ‌گوی آن نیست. 【> تدوین پرانرژی و بهای شتاب تدوین فیلم با برش‌های پی‌درپی، جابه‌جایی میان مصاحبه‌ها و تصاویر و استفاده از عناصر بصری متنوع، ضرباهنگی تند پدید می‌آورد. این انرژی برای موضوعی که ممکن بود در قالب زندگی‌نامه‌ای صرفاً توضیحی سنگین شود، کارکردی روشن دارد: مخاطب را در مسیر کشف نگه می‌دارد و حس پیشروی ایجاد می‌کند.
فیلم به‌ندرت اجازه می‌دهد روایت در یک حالت ایستا بماند؛ مدام میان گذشته و اکنون، سند و تفسیر، تصویر و گفتار حرکت می‌کند. اما این مزیت گاهی به نقطه‌ضعف بدل می‌شود. انبوه برش‌ها و تغییرهای سریع ممکن است دنبال‌کردن خط تاریخی را دشوار کند، به‌ویژه برای تماشاگرانی که با پیشینهٔ سینمای آغازین آشنایی ندارند.
« در عین حال، همین بهره‌گیری از قطعات کوتاه محدودیتی مهم دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
برخی اطلاعات پیش از آن‌که فرصت هضم‌شدن پیدا کنند، با موضوع تازه‌ای جایگزین می‌شوند. در چنین لحظاتی، فیلم بیش از آن‌که به مخاطب مجال تأمل بدهد، او را به دنبال خود می‌کشاند. پرشتابیِ فرم با شتابِ جست‌وجو هماهنگ است، اما همیشه به روشن‌ترشدن استدلال نمی‌انجامد. مصاحبه‌ها و مسئلهٔ تمرکز گفت‌وگو با چهره‌های شناخته‌شده، بخشی از سازوکار فیلم برای نشان‌دادن میزان ناشناختگی گی-بلاشی است.
اعتراف به این‌که نام او برای بسیاری از افراد آشنا نبوده، خود می‌تواند نشانه‌ای از شکاف میان اهمیت تاریخی و حافظهٔ عمومی باشد. از این نظر، مصاحبه‌ها فقط حامل اطلاعات نیستند؛ کارکردی نمایشی دارند و مسئلهٔ فراموشی را در زمان حال به صحنه می‌آورند. بااین‌همه، تعداد زیاد مصاحبه‌ها و کوتاهی برخی از آن‌ها گاه توجه را از خودِ گی-بلاشی منحرف می‌کند.
چهره‌های معاصر دربارهٔ اهمیت او سخن می‌گویند، اما هر بار که فیلم برای تأکید بر ناشناخته‌ماندنش به واکنش دیگران بازمی‌گردد، بخشی از زمان از تجربهٔ مستقیم کارنامهٔ او گرفته می‌شود. این انتخاب از نظر روایی قابل‌فهم است، ولی همواره ثمربخش نیست: گاهی مخاطب بیش از آن‌که با آثار و اندیشهٔ فیلم‌ساز روبه‌رو شود، با تأییدهای پی‌درپی دربارهٔ ضرورت شناخت او مواجه می‌شود.
« برخی اطلاعات پیش از آن‌که فرصت هضم‌شدن پیدا کنند، با موضوع تازه‌ای جایگزین می‌شوند. »
جمع‌بندی
این همان نقطه‌ای است که مستند می‌توانست با سکوتی طولانی‌تر یا نمایش کامل‌تر یک اثر، اعتماد بیشتری به نیروی خودِ تصاویر نشان دهد. 【,3"> جمع‌بندی «Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché» مستندی پرشور و از نظر موضوعی ضروری است که با تبدیل پژوهش تاریخی به روایتی جست‌وجوگر، مخاطب را به بازنگری در تاریخ سینما فرامی‌خواند.
ارزش اصلی‌اش در کنارهم‌گذاشتن زندگی یک پیشگام با پرسش‌هایی دربارهٔ حافظه، آرشیو و سازوکارهای حذف است. تصاویر قدیمی و تدوین پرانرژی به آن نیرویی دیداری می‌بخشند، هرچند شتاب روایت، تعدد مصاحبه‌ها و کوتاهی قطعات فیلم‌های اصلی گاه از تمرکز و فرصت تأمل می‌کاهد. با وجود این کاستی‌ها، مستند در هدف بنیادین خود کامیاب است: نام آلیس گی-بلاشی را از حاشیه بیرون می‌آورد و تماشاگر را به دیدن کارنامه‌ای فراتر از یک عنوان تاریخی دعوت می‌کند.
فیلم بیش از آن‌که پرونده‌ای کاملاً بسته و نهایی عرضه کند، دریچه‌ای می‌گشاید؛ دریچه‌ای به سوی آثار و تاریخ‌نگاری‌ای که هنوز نیازمند کاوش‌اند. پس از پایان آن، پرسش مهم نه فقط این است که گی-بلاشی چه ساخت، بلکه این نیز هست که چرا بخش‌هایی از تاریخ سینما برای مدتی چنین آسان از یاد رفتند.
« ارزش اصلی‌اش در کنارهم‌گذاشتن زندگی یک پیشگام با پرسش‌هایی دربارهٔ حافظه، آرشیو و سازوکارهای حذف است. »
ثبت دیدگاه