نقد و بررسی
نقد باوال (Bawaal) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تصویری که پیش از انسان ساخته می‌شود «Bawaal» ساختهٔ Nitesh Tiwari، در ظاهر ملودرامی عاشقانه دربارهٔ زوجی تازه‌ازدواج‌کرده است که برای سفری اروپایی راهی مکان‌های مرتبط با جنگ جهانی دوم می‌شوند؛ اما هستهٔ قصه بیش از آن‌که دربارهٔ گردش و آشتی باشد، دربارهٔ تصویری است که آدم‌ها از خود می‌سازند و بهایی که دیگران برای حفظ آن می‌پردازند.
آجای دیکشیت، معلم تاریخ، در شهرش شهرتی کوچک و شکننده دارد؛ شهرتی که از رفتار و کردار واقعی‌اش برنخاسته، بلکه با نمایش و حسابگری شکل گرفته است. در سوی دیگر، نیشا همسری است که نه‌فقط با بیماری خود، بلکه با بی‌اعتنایی و خجالت‌زدگی شوهرش نیز دست‌وپنجه نرم می‌کند. فیلم از همان ابتدا کشاکشی میان ظاهر و باطن می‌سازد: آجای در برابر مردم تصویری آراسته و محترم عرضه می‌کند، اما در خانه و در برابر نیشا از بلوغ عاطفی چندانی برخوردار نیست.
این تضاد، زمینه‌ای مناسب برای یک درام شخصیتی فراهم می‌آورد؛ زیرا مسئله فقط اختلاف زن و شوهر نیست، بلکه فاصلهٔ میان آن چیزی است که آجای وانمود می‌کند و آن کسی که در عمل هست. سفر اروپا قرار است این فاصله را آشکار کند و رابطهٔ زوج را در معرض آزمونی تازه بگذارد. آجای؛ قهرمانی که فیلم از مواجهه با او می‌گریزد آجای شخصیتی است که می‌توانست مرکز یک مطالعهٔ روان‌شناختی دقیق باشد.
خودشیفتگی، ترس از رسوایی، میل به تأیید و ناتوانی در همدلی، مواد خامی غنی برای ساختن شخصیتی پیچیده‌اند. بااین‌حال، فیلم در واکاوی این ویژگی‌ها پیگیر نیست. رفتارهای آسیب‌زنندهٔ او در بخش‌هایی از روایت به‌روشنی دیده می‌شوند، اما پیامد عاطفی آن‌ها برای نیشا و مسئولیت آجای در قبال این رفتارها به اندازهٔ کافی جدی گرفته نمی‌شود.
« سفر اروپا قرار است این فاصله را آشکار کند و رابطهٔ زوج را در معرض آزمونی تازه بگذارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در نتیجه، تغییر او گاه بیش از آن‌که از فرایندی درونی و تدریجی برآمده باشد، شبیه نتیجه‌ای است که فیلم برای رسیدن به پیام اخلاقی خود به آن نیاز دارد. این کاستی مهم است، زیرا اگر قرار است تماشاگر تغییر قهرمان را باور کند، باید ببیند او دقیقاً چه چیزی را فهمیده، از چه چیزی شرمنده است و چگونه حاضر می‌شود رفتار خود را اصلاح کند.
«Bawaal» این مسیر را به‌طور کامل نمی‌سازد. فیلم از آجای شخصیتی معیوب می‌خواهد، اما در لحظاتی که باید با عمق بیشتری او را در برابر اعمالش قرار دهد، از تقابل فاصله می‌گیرد. حاصل، شخصیتی است که ظرفیت تحول دارد، اما تحولش به اندازهٔ کافی از دل کنش‌ها و گفت‌وگوهای خود او بیرون نمی‌آید.
نیشا؛ حضوری که به توازن داستان کمک می‌کند نیشا در بسیاری از لحظات، قطب عاطفی و اخلاقی فیلم است. او صرفاً همسری رنجیده نیست که در انتظار تغییر آجای بماند؛ هوش، حساسیت و توانایی دیدن تناقض‌های اطرافش به او حضوری مستقل می‌بخشد. فیلم هرگاه بر تجربهٔ او مکث می‌کند، رابطهٔ زوج از یک ماجرای آشتی‌جویانهٔ معمولی فراتر می‌رود و به پرسشی جدی‌تر می‌رسد: آیا می‌توان کسی را دوست داشت و در همان حال از دیده‌شدن در کنار او شرم داشت؟
پاسخ فیلم در سطح مضمون روشن است، اما در پرداخت، نیشا گاه بیش از اندازه به ابزاری برای رشد شوهرش بدل می‌شود. Janhvi Kapoor نقشی آرام و کنترل‌شده ارائه می‌دهد. او احساسات نیشا را بیشتر با مکث، نگاه و واکنش‌های ظریف منتقل می‌کند تا با اغراق. همین خویشتن‌داری در برابر رفتار پرهیاهوتر آجای، به رابطهٔ دو شخصیت نوعی کشش می‌دهد.
« Bawaal» این مسیر را به‌طور کامل نمی‌سازد. »
شخصیت‌ها و اجرا
Varun Dhawan نیز با انرژی و اطمینان لازم، تصویری از مردی می‌سازد که اعتمادبه‌نفس نمایشی‌اش بر ناامنی درونی تکیه دارد. هر دو بازیگر در کنار هم خوش‌تماشا هستند و بازی‌هایشان از نقاط قوت فیلم به شمار می‌آید؛ به‌ویژه زمانی که اختلاف میان لحن عمومی و رفتار خصوصی شخصیت‌ها آشکار می‌شود.
سفر اروپایی؛ جذابیت روایی و مسئلهٔ انسجام ساختار سفر، به فیلم امکان می‌دهد از فضای محدود خانه و شهر فاصله بگیرد و رابطهٔ زوج را در موقعیت‌های گوناگون بسنجد. جابه‌جایی میان مکان‌ها، مواجهه با تاریخ و تجربه‌های تازه، از نظر سینمایی به اثر تنوع بصری می‌دهد و کمک می‌کند داستان در قالب یک ملودرام خانگی محصور نماند.
تماشاگر می‌تواند از این سفر به‌عنوان چارچوبی برای تغییر تدریجی رابطه لذت ببرد؛ به‌خصوص چون فیلم می‌کوشد تجربهٔ تاریخی را به زندگی روزمره پیوند بزند و از آن پرسش‌هایی دربارهٔ غرور، قدرت، ترس و همدلی بیرون بکشد. اما این مسیر همیشه به‌خوبی به هم متصل نمی‌شود. بعضی موقعیت‌ها بیشتر برای رساندن یک نکتهٔ آماده‌شده طراحی شده‌اند تا آن‌که به‌طور طبیعی از تصمیم‌های شخصیت‌ها برآیند.
سفر، در آغاز، انگیزه‌ای داستانی دارد؛ اما هرچه پیش می‌رود، گاه مانند رشته‌ای از ایستگاه‌های نمادین عمل می‌کند که زوج را به درس بعدی می‌رسانند. از این رو، فیلم میان ماجرای سرگرم‌کنندهٔ سفر، درام زناشویی و تأمل تاریخی نوسان می‌کند، بی‌آن‌که همیشه بتواند این سه را به ساختاری یکپارچه بدل سازد.
« اما این مسیر همیشه به‌خوبی به هم متصل نمی‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین نوسان باعث می‌شود بخش‌هایی از روایت کش‌دار به نظر برسند، هرچند ماجرا به‌کلی از حرکت نمی‌ایستد. تاریخ به‌مثابه آینه؛ و خطر قیاسی که از حد می‌گذرد ایدهٔ اصلی فیلم—این‌که تاریخ می‌تواند آینه‌ای برای بازاندیشی در زندگی امروز باشد—در ذات خود قابل تأمل است. گذشته زمانی زنده می‌شود که صرفاً مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و نام‌ها نباشد و ما را به پرسش دربارهٔ رفتار انسانی و مسئولیت اخلاقی وادارد.
از این نظر، حرفهٔ آجای به‌عنوان معلم تاریخ با مسیر شخصی او تناسب دارد: کسی که دربارهٔ گذشته سخن می‌گوید، باید با ناتوانی خود در دیدن رنج نزدیک‌ترین انسان زندگی‌اش روبه‌رو شود. مشکل از جایی آغاز می‌شود که فیلم رنج و خشونت تاریخی را به تمثیلی برای تنش‌های یک ازدواج تبدیل می‌کند. پیوند دادن زندگی زناشویی با اردوگاه آشویتس نه‌تنها از نظر مقیاس و زمینه نارساست، بلکه می‌تواند رنج قربانیان هولوکاست را به وسیله‌ای برای حل مسئلهٔ شخصیت‌های داستان تقلیل دهد.
قصد فیلم، ظاهراً یافتن زبانی برای توضیح خودخواهی و سلطه است؛ اما نیت تأمل‌برانگیز به‌تنهایی کافی نیست. برای چنین قیاسی، حساسیت تاریخی و دقت اخلاقی ضروری است، و فیلم در این بخش از مرز میان الهام گرفتن از تاریخ و استفادهٔ نامتناسب از آن عبور می‌کند. این لغزش، جدی‌ترین مانع در برابر اثرگذاری پیام فیلم است.
لحن، ریتم و سرگرم‌کنندگی «Bawaal» از نظر لحن، میان کمدی موقعیت، درام خانوادگی، داستان سفر و تأمل تاریخی رفت‌وآمد می‌کند. این تنوع می‌تواند به فیلم سرزندگی ببخشد و برای تماشاگرانی که از یک ملودرام یک‌دست خسته می‌شوند، جذاب باشد؛ اما گاهی هم ضرباهنگ و فضای عاطفی اثر را ناموزون می‌کند.
« همین نوسان باعث می‌شود بخش‌هایی از روایت کش‌دار به نظر برسند، هرچند ماجرا به‌کلی از حرکت نمی‌ایستد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
شوخی یا لحظه‌ای سبک ممکن است کنار موضوعی سنگین قرار بگیرد، بی‌آن‌که گذار لازم میان آن‌ها شکل گرفته باشد. چنین ناهماهنگی‌هایی به‌خصوص در بخش‌هایی که فیلم می‌کوشد از تاریخ نتیجه‌ای اخلاقی بگیرد، بیشتر به چشم می‌آیند. بااین‌حال، اثر کاملاً بی‌کشش نیست. سفر و تغییر تدریجی رابطه، کنجکاوی روایی ایجاد می‌کنند و بازی‌های اصلی کمک می‌کنند تماشاگر با وجود ایرادهای فیلمنامه، همراه زوج بماند.
فیلم برای بعضی مخاطبان می‌تواند تجربه‌ای سرگرم‌کننده و حتی تأمل‌برانگیز باشد؛ برای برخی دیگر، کندی بخش‌هایی از آن و زورکی‌بودن بعضی تشبیه‌ها بر لذت تماشا غلبه می‌کند. این دو واکنش متضاد، تا حدی از همان چندپارگی لحن و تفاوت میان نیت فیلم و کیفیت اجرای آن سرچشمه می‌گیرند. جمع‌بندی «Bawaal» فیلمی است با ایده‌ای روشن اما اجرایی نابرابر: می‌خواهد از سفر در مسیر تاریخ، راهی به سوی فهم بهتر رابطه و مسئولیت شخصی باز کند.
بازی‌های Varun Dhawan و Janhvi Kapoor، جذابیت سفر و تلاش برای پیوند دادن گذشته با زندگی روزمره، به اثر لحظاتی خوش‌تماشا و قابل تأمل می‌بخشند. در مقابل، انسجام نه‌چندان محکم داستان، پرداخت ناکافی رفتار آجای و استفادهٔ نامتناسب از رنج هولوکاست، مانع می‌شوند که پیام فیلم با نیرویی کامل منتقل شود.
ارزش فیلم بیش از آن‌که در پاسخ‌هایش باشد، در پرسش‌هایی است که دربارهٔ تصویرسازی از خود، همدلی و مسئولیت در رابطه پیش می‌کشد. اما این پرسش‌ها زمانی اثرگذارتر می‌شدند که فیلم با گذشته‌ای چنین هولناک محتاطانه‌تر و با شخصیت اصلی‌اش بی‌تعارف‌تر روبه‌رو می‌شد. «Bawaal» در لحظه‌هایی موفق است که به رابطهٔ زوج و فاصلهٔ میان نمایش و حقیقت نزدیک می‌شود؛ در لحظه‌هایی که تاریخ را به تشبیهی ساده بدل می‌کند، از عمق و دقت خود فاصله می‌گیرد.
« شوخی یا لحظه‌ای سبک ممکن است کنار موضوعی سنگین قرار بگیرد، بی‌آن‌که گذار لازم میان آن‌ها شکل گرفته باشد. »
ثبت دیدگاه