وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جهانی تاریک با وعده‌های بزرگ «Babylon A.D.» ساختهٔ Mathieu Kassovitz، فیلمی علمی‌تخیلی و اکشن است که در آینده‌ای نزدیک و آشفته می‌گذرد؛ جهانی که در آن جنگ، فروپاشی نظم اجتماعی، مهاجرت گسترده و قدرت‌گیری نهادهای فراملی، زندگی عادی را به خاطره‌ای دور بدل کرده‌اند. در مرکز داستان، تورُپ، مزدوری کارکشته، مأمور می‌شود دختری جوان و مرموز به نام آئورا را از اروپای شرقی به نیویورک برساند.

خواهر ربکا، سرپرست آئورا، نیز در این سفر همراه آن‌هاست؛ سفری که به‌تدریج از یک مأموریت پولی فراتر می‌رود و پرسش‌هایی دربارهٔ هویت، ایمان و آیندهٔ بشر پیش می‌کشد. فیلم بر پایهٔ رمان «Babylon Babies» نوشتهٔ موریس ژرژ دانتک ساخته شده است. جذابیت نخستین اثر بیش از هر چیز از فضای آن می‌آید.

شهرهای فرسوده، مرزهای ناامن، جمعیت‌های آواره و فاصلهٔ چشمگیر میان مناطق ویران و مراکز برخوردار، به جهان فیلم کیفیتی ملموس و ناآرام می‌بخشند. این آینده نه بهشت فناوری است و نه ویرانه‌ای یکدست؛ بلکه مجموعه‌ای از تضادهاست که در آن پیشرفت فنی، فقر و خشونت را از میان نبرده است. چنین تصویری ظرفیت فراوانی دارد و گاه چنان خوب شکل می‌گیرد که بیننده می‌تواند خود را در آستانهٔ دنیایی بزرگ‌تر از آنچه روی پرده می‌بیند احساس کند.

سفر به‌مثابه موتور روایت ساختار جاده‌ای فیلم، دستمایه‌ای مناسب برای گسترش جهان داستان است. هر بخش از مسیر می‌تواند ما را با خطر، گروه یا شیوهٔ زیستی تازه‌ای روبه‌رو کند و رابطهٔ سه شخصیت اصلی را تغییر دهد. از این نظر، سفر تورُپ، آئورا و خواهر ربکا صرفاً وسیله‌ای برای رساندن شخصیت‌ها از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر نیست؛ قرار است آزمونی باشد برای اعتماد، وفاداری و مرز میان وظیفه و انتخاب شخصی.

« فیلم بر پایهٔ رمان «Babylon Babies» نوشتهٔ موریس ژرژ دانتک ساخته شده است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، فیلم همیشه از این ساختار به‌خوبی بهره نمی‌گیرد. گاه رویدادها چنان سریع از پی هم می‌آیند که فرصت لازم برای جاافتادن موقعیت‌ها و پیامدهایشان فراهم نمی‌شود. برخی برخوردها بیش از آنکه از منطق درونی شخصیت‌ها برآیند، همچون ایستگاه‌هایی برای عبور به صحنهٔ بعدی به نظر می‌رسند.

نتیجه، روایتی است که در بخش‌هایی پرشتاب و سرگرم‌کننده می‌شود، اما انسجام سفر و تحول تدریجی شخصیت‌ها را نیز قربانی می‌کند. شخصیت‌ها و بازی‌ها تورُپ از الگوی آشنای قهرمان اکشن پیروی می‌کند: مردی خشن و کم‌حرف که ابتدا مأموریت را کاری حرفه‌ای می‌بیند، اما مواجهه با همراهانش نگاه او را به آن تغییر می‌دهد.

این الگو برای وین دیزل آشناست و حضور فیزیکی او با فضای زمخت فیلم سازگاری دارد. بااین‌حال، شخصیت‌پردازی تورُپ به‌اندازه‌ای عمق نمی‌یابد که چرخش‌های اخلاقی و عاطفی او همواره نیروی دراماتیک کافی پیدا کنند. بخش مهمی از بار تحول بر عهدهٔ بازیگر و لحن صحنه‌هاست، در حالی که فیلمنامه گاهی از پرداخت دقیق انگیزه‌ها بازمی‌ماند.

آئورا، با بازی Mélanie Thierry، نقطهٔ ابهام و جاذبهٔ داستان است. او در عین جوانی و تجربهٔ محدود، نشانه‌هایی از هوش و توانایی‌های نامعمول بروز می‌دهد؛ ترکیبی که می‌توانست تصویری پیچیده از معصومیت، قدرت و استقلال بسازد. فیلم اما میان مرموز نگه‌داشتن او و توضیح‌دادن جایگاهش مردد می‌ماند.

« بااین‌حال، فیلم همیشه از این ساختار به‌خوبی بهره نمی‌گیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

خواهر ربکا، با بازی Michelle Yeoh، حضوری آرام‌تر اما استوار دارد و از معدود شخصیت‌هایی است که نوعی پیوند اخلاقی با جهان داستان برقرار می‌کند. ترکیب این سه نفر بالقوه نیرومند است، ولی شخصیت‌ها گاه بیشتر در خدمت پیشبرد مأموریت‌اند تا آنکه به‌عنوان انسان‌هایی کامل و مستقل مجال رشد داشته باشند.

اکشن و ضرباهنگ صحنه‌های اکشن یکی از دلایل اصلی تماشایی‌بودن فیلم‌اند. تعقیب‌وگریزها، درگیری‌های نزدیک و لحظه‌های پرتنش، پیوسته انرژی تازه‌ای وارد روایت می‌کنند و با فضای بی‌ثبات اثر تناسب دارند. فیلم در بهترین لحظاتش حس خطر را به شکلی مستقیم منتقل می‌کند: مسیر امنی وجود ندارد و حتی توقف کوتاه نیز می‌تواند به دردسر بدل شود.

طراحی جهان نیز به صحنه‌ها پس‌زمینه‌ای فراتر از میدان نبرد می‌دهد؛ خشونت در اینجا بخشی از محیط سیاسی و اجتماعی است، نه صرفاً تزئینی برای نمایش مهارت قهرمان. اما این انرژی همیشه به تعلیق مؤثر تبدیل نمی‌شود. تدوین شتاب‌زده و گذر سریع میان رویدادها، گاهی فهم جغرافیای صحنه و رابطهٔ علت‌ومعلولی کنش‌ها را دشوار می‌کند.

فیلم در بعضی لحظات به‌جای آنکه اجازه دهد خطر شکل بگیرد و افزایش یابد، با برش‌های سریع از آن عبور می‌کند. در نتیجه، بخشی از اکشن هیجان آنی دارد، اما اثر عاطفی‌اش به‌سرعت محو می‌شود. برای تماشاگرانی که از اکشن پرتحرک و پی‌درپی لذت می‌برند، این شتاب می‌تواند جذاب باشد؛ برای کسانی که وضوح و طراحی دقیق را می‌طلبند، احتمالاً مایهٔ دل‌زدگی خواهد شد.

« اکشن و ضرباهنگ صحنه‌های اکشن یکی از دلایل اصلی تماشایی‌بودن فیلم‌اند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ایده‌های مهم و پرداخت ناکافی زیر سطح تعقیب‌وگریزها، چند ایدهٔ جالب جریان دارد: رابطهٔ دین و قدرت اقتصادی، نقش شرکت‌ها در شکل‌دادن به نظم آینده، کنترل بدن و سرنوشت زنان، و مسئولیت انسان در برابر دستکاری طبیعت. این مضمون‌ها به فیلم امکان می‌دهند از یک مأموریت نجات معمولی فراتر رود و دربارهٔ مالکیت، ایمان و بهره‌برداری از امید انسانی پرسش کند.

منتقدان نیز به حضور ایده‌هایی چون حق کنترل بدن و پیوند دین و تجارت در فیلم اشاره کرده‌اند. مسئله آن است که این موضوع‌ها اغلب در حد طرح باقی می‌مانند. فیلم نشانه‌هایی از کشمکش‌های بزرگ را پیش می‌کشد، اما کمتر به آن‌ها فرصت می‌دهد به بحثی روشن و چندلایه تبدیل شوند. هر بار که داستان به آستانهٔ تأملی جدی می‌رسد، اکشن یا افشای تازه‌ای مسیر را عوض می‌کند.

بنابراین، ایده‌ها بیش از آنکه در تار و پود روایت حل شوند، گاهی مانند قطعات جداگانه‌ای به نظر می‌آیند که کنار هم چیده شده‌اند، بی‌آنکه پیوند میانشان کاملاً قانع‌کننده باشد. آشفتگی روایت و حس حذف‌شدگی یکی از مشکلات محسوس فیلم، ناپیوستگی روایت است. بعضی اطلاعات یا روابط با شتاب مطرح می‌شوند و سپس بدون مکث کافی به مرحلهٔ بعد می‌روند.

تماشاگر ممکن است در مقاطعی احساس کند بخشی از زمینه یا توضیح لازم در اختیارش قرار نگرفته است؛ نه از آن نوع ابهامی که به کنجکاوی هنری دامن بزند، بلکه از نوعی گسست که فهم انگیزه‌ها و اهمیت رویدادها را دشوار می‌کند. این حس با سابقهٔ پرتنش تولید و اختلاف کارگردان با نسخهٔ نهایی پیوند خورده است: Mathieu Kassovitz گفته بود دخالت استودیو در روند ساخت، فیلم نهایی را از آنچه در نظر داشت دور کرده است.

« منتقدان نیز به حضور ایده‌هایی چون حق کنترل بدن و پیوند دین و تجارت در فیلم اشاره کرده‌اند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

همچنین نسخه‌های نمایش‌داده‌شده در بازارهای مختلف مدت‌زمان یکسانی نداشتند. این زمینه می‌تواند توضیحی برای احساس فشردگی یا بریدگی در روایت باشد، اما به‌تنهایی ضعف‌های فیلم را برطرف نمی‌کند؛ تجربهٔ تماشاگر همچنان با اثری روبه‌رو است که انتقال از ایده به نتیجه در آن گاه ناهماهنگ به نظر می‌رسد.

لحن، تصویر و موسیقی از نظر فضاسازی، «Babylon A.D.» بلندپروازی آشکاری دارد. طراحی محیط‌ها میان ویرانی شهری، مناطق سرد و ناامن، و تصویر آینده‌نگر نیویورک تفاوت می‌گذارد و این تقابل، بخشی از معنای اجتماعی جهان فیلم را حمل می‌کند. رنگ‌ها و بافت‌های خشن، حس فرسودگی را تقویت می‌کنند؛ در مقابل، فضاهای برخوردار و منظم‌تر گاه چنان بی‌روح‌اند که خود به نشانه‌ای از نظم سرد و کنترل‌گر تبدیل می‌شوند.

این تضاد تصویری از موفقیت‌های مهم اثر است، زیرا جهان آن را تنها با توضیح کلامی نمی‌سازد. بااین‌حال، لحن فیلم همیشه یکدست نیست. گاهی می‌خواهد تلخ و تأمل‌برانگیز باشد، گاهی به تریلری پرشتاب بدل می‌شود و گاهی از نشانه‌های علمی‌تخیلی برای برانگیختن حس شگفتی استفاده می‌کند. این جابه‌جایی‌ها می‌توانستند به اثری چندوجهی بینجامند، اما چون پیوندشان به‌اندازهٔ کافی پرداخت نشده، گاه به پراکندگی می‌رسند.

فیلم در بخش‌هایی چشمگیر است، ولی همهٔ اجزایش در خدمت یک تجربهٔ منسجم قرار نمی‌گیرند. جمع‌بندی «Babylon A.D.» فیلمی است با جهان بصری جذاب، اتمسفری آخرالزمانی و لحظه‌های اکشن سرگرم‌کننده؛ اثری که در دل یک مأموریت پرخطر، چند پرسش بلندپروازانه دربارهٔ آیندهٔ بشر و قدرت نهادهای مسلط مطرح می‌کند.

« همچنین نسخه‌های نمایش‌داده‌شده در بازارهای مختلف مدت‌زمان یکسانی نداشتند. »

جمع‌بندی

در عین حال، روایت شتاب‌زده، شخصیت‌پردازی نابرابر و پرداخت نیمه‌تمام ایده‌ها مانع می‌شوند که این ظرفیت‌ها به تجربه‌ای کاملاً رضایت‌بخش تبدیل شوند. فیلم برای دوستداران علمی‌تخیلی پرحادثه و جهان‌های ویران‌شهری می‌تواند جذاب باشد، به‌ویژه اگر از تماشای فضای آن و صحنه‌های اکشن لذت ببرند؛ اما کسانی که انسجام روایی، توضیح روشن و فرجامی دقیق می‌خواهند، احتمالاً با اثری ناهموار روبه‌رو خواهند شد.

بهترین راه مواجهه با آن، پذیرفتن همین دوگانگی است: فیلمی که گاه تصویری گیرا از آینده می‌سازد، اما همیشه نمی‌داند چگونه آن تصویر را به روایتی یکپارچه بدل کند.