نقد و بررسی
نقد Apart from You | 1933
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
درامی دربارهٔ شرم و وابستگی «Apart from You» ساختهٔ میکیو ناروسه، در ظاهر داستانی کوچک دربارهٔ مادر، پسر و زنی جوان است؛ اما دامنهٔ عاطفی‌اش از همین روابط محدود فراتر می‌رود. فیلم به زندگی زنانی می‌نگرد که ناچارند در جهانی نابرابر، میان تأمین معاش و حفظ شأن خویش راهی پیدا کنند؛ جهانی که در آن دیگران پیش از شنیدن صدای آنان، دربارهٔ ارزششان داوری کرده‌اند.
در مرکز روایت، کیکوئه، گیشایی سال‌خورده، قرار دارد که کارش را برای فراهم‌کردن امکان تحصیل و آینده‌ای بهتر برای پسر نوجوانش ادامه می‌دهد. یوشیو، بااین‌حال، شغل مادر را نه نشانهٔ فداکاری، بلکه مایهٔ شرم می‌بیند و خشم خود را به رفتارهای سرکشانه می‌کشاند. ناروسه از همان ابتدا رابطهٔ این دو را به میدان کشاکشی خاموش بدل می‌کند: مادر می‌کوشد با مهر و کار، آیندهٔ پسر را حفظ کند؛ پسر اما در آرزوی پذیرفته‌شدن از سوی همسالان، همان کسی را پس می‌زند که بیش از همه برایش زحمت می‌کشد.
این تضاد، هستهٔ عاطفی فیلم است، اما فیلم آن را صرفاً به مسئله‌ای خانوادگی تقلیل نمی‌دهد. شرم یوشیو در فضایی اجتماعی شکل گرفته که پیشهٔ مادر را تحقیر می‌کند، بی‌آنکه بپرسد او برای بقا و تأمین زندگی فرزندش چه بهایی می‌پردازد. سه شخصیت، سه صورت از اجبار حضور تروگیکو، همکار جوان کیکوئه، روایت را از رابطهٔ مادر و پسر فراتر می‌برد.
« این تضاد، هستهٔ عاطفی فیلم است، اما فیلم آن را صرفاً به مسئله‌ای خانوادگی تقلیل نمی‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او نیز از خانواده‌اش دلخور است و احساس می‌کند به مسیری رانده شده که خود انتخاب نکرده است. رنج او با رنج کیکوئه یکی نیست، اما فیلم میان این دو زن پیوندی اخلاقی می‌سازد: هر دو می‌کوشند در محدودهٔ انتخاب‌های اندکشان از کسی مراقبت کنند. کیکوئه برای پسرش، و تروگیکو برای خواهر کوچک‌ترش.
یوشیو در آغاز چهره‌ای دشوار و حتی آزاردهنده دارد. او به مادرش بی‌احترامی می‌کند و از مسئولیت‌هایش می‌گریزد. بااین‌حال، ناروسه به‌جای آنکه او را به پسر بدی تبدیل کند که باید محکوم شود، خشمش را در چارچوب نیاز به تعلق و ترس از انگ اجتماعی قرار می‌دهد. این همدلی، رفتار او را توجیه نمی‌کند؛ اما کمک می‌کند بفهمیم چرا نوجوانی که از محبت مادر بهره‌مند است، ممکن است همان محبت را پس بزند.
نقطهٔ قوت فیلم در همین تمایز است: فهمیدن یک شخصیت، به معنای تأیید انتخاب‌هایش نیست. سکوت‌هایی رساتر از گفتار «Apart from You» فیلمی صامت است، اما سکوت در آن صرفاً ویژگی قالب یا محدودیت تاریخی نیست؛ به ابزار بیان بدل می‌شود. مکث‌ها، نگاه‌ها و فاصلهٔ میان شخصیت‌ها بار عاطفی صحنه‌ها را حمل می‌کنند.
« او نیز از خانواده‌اش دلخور است و احساس می‌کند به مسیری رانده شده که خود انتخاب نکرده است. »
شخصیت‌ها و اجرا
ناروسه به‌جای آنکه احساسات را پیوسته با کنش‌های بزرگ توضیح دهد، اغلب اجازه می‌دهد اندوه در سکون و انتظار ته‌نشین شود. این خویشتن‌داری به‌ویژه در لحظه‌هایی مؤثر است که کیکوئه می‌کوشد به پسرش نزدیک شود و با سردی او روبه‌رو می‌شود. میزانسن نیز در ساختن این معنا نقش دارد. آدم‌ها در قاب‌هایی قرار می‌گیرند که فاصله و جدایی را به چشم می‌آورند؛ محیط، صرفاً پس‌زمینهٔ داستان نیست، بلکه بخشی از فشار وارد بر شخصیت‌هاست.
رفت‌وآمدها در شهر و قاب‌های بیرونی، در کنار فضاهای بستهٔ کار و خانه، به فیلم گستره‌ای اجتماعی می‌بخشند. حس می‌کنیم این آدم‌ها در مناسباتی گرفتارند که از توان فردی‌شان بزرگ‌تر است، هرچند روایت هیچ‌گاه به خطابه‌ای مستقیم تبدیل نمی‌شود. دوربین و ریتم عاطفی سبک بصری ناروسه در این اثر هنوز پُرتحرک و گاه آشکارا نمایشی است.
حرکت دوربین و تدوین، در لحظه‌های عاطفی توجه را به چهره‌ها و واکنش‌ها معطوف می‌کند. این تأکید ممکن است در ابتدا صریح یا حتی کمی تصنعی به نظر برسد، اما به‌تدریج با منطق احساسی فیلم پیوند می‌خورد: دوربین نه‌فقط آنچه رخ می‌دهد، بلکه تأثیر رخداد را بر درون شخصیت‌ها دنبال می‌کند. گاه یک نگاه یا مکث، بیش از یک گره‌گشایی داستانی در ذهن می‌ماند.
« این خویشتن‌داری به‌ویژه در لحظه‌هایی مؤثر است که کیکوئه می‌کوشد به پسرش نزدیک شود و با سردی او روبه‌رو می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم همچنین با تضاد میان فضاها کار می‌کند. حرکت از شهر به زادگاه تروگیکو، فرصتی برای تغییر آهنگ و نگاه فراهم می‌آورد؛ فضای روستایی آرام‌تر و بازتر است، اما آرامش بصری آن به معنای امنیت عاطفی نیست. در آنجا نیز خانواده می‌تواند منبع فشار و بی‌عدالتی باشد. این تفاوت میان منظرهٔ دلپذیر و روابط تلخ، از تمهیدهای مؤثر فیلم است: زیبایی محیط، رنج شخصیت‌ها را محو نمی‌کند، بلکه آن را برجسته‌تر می‌سازد.
ملودرام و لغزش‌های روایی ناروسه در بخش‌هایی از فیلم، از ملودرام به‌عنوان راهی برای آشکارکردن فشارهای انباشته‌شده بهره می‌گیرد. در بهترین لحظه‌ها، شدت عاطفی از دل موقعیت‌های ملموس برمی‌آید و اغراق به بیان درماندگی شخصیت‌ها کمک می‌کند. اما این تعادل همیشه برقرار نمی‌ماند. چرخش‌های پرتنش‌تر روایت، به‌ویژه در بخش پایانی، گاه چنان ناگهانی رخ می‌دهند که پیوندشان با تحول درونی شخصیت‌ها به‌اندازهٔ کافی ساخته نشده است.
در نتیجه، لحظه‌ای که باید حاصل فرایندی عاطفی باشد، بیشتر به ضربه‌ای داستانی شباهت پیدا می‌کند. این مشکل در تغییر موضع یوشیو آشکارتر است. فیلم برای خشم و طغیان او زمینه می‌سازد، اما آشتی‌جویی‌اش با مادر با شتابی شکل می‌گیرد که از پیچیدگی پیشین رابطه فاصله دارد. تحول او می‌توانست به مواجهه‌ای طولانی‌تر و دشوارتر نیاز داشته باشد؛ مواجهه‌ای که نشان دهد پسر چگونه به درک تازه‌ای از رنج مادر می‌رسد.
« فیلم همچنین با تضاد میان فضاها کار می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
از سوی دیگر، بازیگر نقش یوشیو از نظر ظاهر برای سن شخصیت بزرگسال‌تر به نظر می‌رسد و این فاصله، گاهی از باورپذیری رفتار نوجوانانهٔ او می‌کاهد. بازی‌ها و چهره‌های رنج بازی میتسوکو یوشیکاوا در نقش کیکوئه، ستون آرام فیلم است. او مادر را نه به صورت نمادی یک‌دست از فداکاری، بلکه زنی خسته و آسیب‌پذیر تصویر می‌کند که با وجود رنجش، همچنان می‌کوشد زندگی پسرش را سرپا نگه دارد.
مهربانی او در نمایش‌های بزرگ خلاصه نمی‌شود؛ بیشتر در استمرار مراقبت و تحمل تحقیرها دیده می‌شود. همین پرهیز از احساسات‌گرایی آشکار باعث می‌شود همدلی با او طبیعی و ماندگار باشد. سومیکو میزوکوبو نیز به تروگیکو وجهی مستقل می‌بخشد. او صرفاً واسطه‌ای برای اصلاح یوشیو نیست؛ زنی است با خشم، وفاداری و آرزوی رهایی از سرنوشتی که خانواده بر او تحمیل کرده است.
اگرچه روایت در مقاطعی مسیر او را به سوی ملودرام می‌برد، شخصیتش همچنان یادآور این نکته است که رنج زنان فیلم تنها از داوری جامعه نمی‌آید؛ خانواده نیز می‌تواند همان ساختار سلطه را در کوچک‌ترین و نزدیک‌ترین شکل بازتولید کند. جمع‌بندی «Apart from You» اثری نابرابر، اما عمیقاً انسانی است.
« بازی‌ها و چهره‌های رنج بازی میتسوکو یوشیکاوا در نقش کیکوئه، ستون آرام فیلم است. »
جمع‌بندی
قوت اصلی‌اش در نگاه همدلانه به زنانی نهفته است که زیر بار مسئولیت‌هایی ایستاده‌اند که اختیار چندانی در پذیرفتنشان نداشته‌اند؛ و در تصویری که از شرم اجتماعی، فقر و میل به پذیرفته‌شدن می‌سازد. ناروسه با میزانسن سنجیده، سکوت‌های معنادار و توجه به چهره‌ها، اندوه را اغلب بی‌هیاهو منتقل می‌کند؛ لحظه‌هایی که در آن‌ها چیزی گفته نمی‌شود، گاه از پرحادثه‌ترین بخش‌های داستان اثرگذارترند.
در برابر این دستاوردها، شتاب در تحول یوشیو و بعضی چرخش‌های ملودراماتیک، پیوستگی عاطفی فیلم را تضعیف می‌کنند. بااین‌همه، این کاستی‌ها نگاه دقیق ناروسه به زندگی فرودستان و زنان را از میان نمی‌برند. فیلم بیش از آنکه پاسخی قطعی عرضه کند، پرسشی تلخ پیش می‌کشد: وقتی جامعه شأن انسانی را به پیشه و جایگاه طبقاتی گره می‌زند، محبت چگونه می‌تواند از زیر سایهٔ شرم جان سالم به در ببرد؟
« در برابر این دستاوردها، شتاب در تحول یوشیو و بعضی چرخش‌های ملودراماتیک، پیوستگی عاطفی فیلم را تضعیف می‌کنند. »
ثبت دیدگاه