وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت بیماری به خانه «آلفا» با رخدادی کوچک آغاز می‌شود که به‌سرعت ابعادی بزرگ و تهدیدآمیز پیدا می‌کند: دختر سیزده‌ساله‌ای با خال‌کوبی تازه‌ای به خانه بازمی‌گردد و مادرش را با احتمال تماس با سوزنی آلوده روبه‌رو می‌سازد. در جهانی که بیماری‌ای ناشناخته قربانیانش را به‌تدریج سنگ‌وار می‌کند، همین نشانهٔ کوچک برای برهم‌زدن تعادل خانواده کافی است.

فیلم از این موقعیت برای ساختن تعلیقی صرفاً پزشکی استفاده نمی‌کند؛ پرسش مهم‌تر آن است که ترس از بیماری چگونه به روابط انسانی راه می‌یابد و چه‌طور آدم‌ها را، پیش از آنکه بیماری جسم را دگرگون کند، از یکدیگر جدا می‌سازد. این قصه در شهری خیالی و فضایی متعلق به دههٔ هشتاد میلادی می‌گذرد؛ انتخابی که بیماری را به تجربه‌ای تاریخی و جمعی پیوند می‌دهد، بی‌آنکه فیلم به بازسازی مستقیم یک بحران واقعی بسنده کند.

جهان اثر آشناست، اما جزئیاتش عمداً اندکی از واقعیت فاصله دارند. همین فاصله به فیلم امکان می‌دهد دربارهٔ انگ، شایعه و هراس اجتماعی سخن بگوید، بی‌آنکه داستان را به گزارشی مستند تبدیل کند. «آلفا» به‌جای آنکه پاسخ‌های قطعی عرضه کند، تماشاگر را در وضعیت اضطراب و ابهام نگه می‌دارد؛ وضعیتی که با تجربهٔ شخصیت‌ها تناسب دارد.

ترس، بدن و نگاه دیگران ویژگی برجستهٔ فیلم در شیوه‌ای است که وحشت جسمانی را از نمایش صرفِ زخم و خشونت فراتر می‌برد. دگرگونی بدن مبتلایان به ماده‌ای سنگ‌گون، تصویری هولناک و به‌یادماندنی می‌سازد؛ اما اهمیت آن فقط در جلوه‌های بصری نیست. بدن در این فیلم به صحنه‌ای بدل می‌شود که ترس جمعی بر آن نقش می‌بندد.

« جهان اثر آشناست، اما جزئیاتش عمداً اندکی از واقعیت فاصله دارند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

نشانه‌های بیماری، نگاه دیگران را تغییر می‌دهد و فرد بیمار را از یک انسان کامل به خطری قابل‌اجتناب فرو می‌کاهد. وحشت، بنابراین، فقط در تغییر جسم نیست؛ در فاصله‌ای است که اطرافیان میان خود و بیمار ایجاد می‌کنند. این استعاره ظرفیت زیادی دارد، اما همیشه به یک اندازه دقیق و متوازن عمل نمی‌کند.

پیوند بیماری خیالی با بیماری‌های واقعی و تاریخی، از جمله بحران ایدز، لایه‌ای سیاسی و اخلاقی به روایت می‌افزاید؛ هم‌زمان، خطر آن را نیز به همراه دارد که رنج واقعی به تصویری زیبا، غریب یا تماشایی تبدیل شود. فیلم گاه به این خطر نزدیک می‌شود: بدنِ در حال تغییر چنان در مرکز نگاه بصری قرار می‌گیرد که صدای تجربهٔ انسانیِ پشت آن کم‌رنگ می‌شود.

این ناهماهنگی از ضعف‌های مهم اثر است، هرچند تلاش آن برای پیوند وحشت جسمانی با ترس از طردشدن همچنان تأثیرگذار می‌ماند. مادری که میان مراقبت و هراس گرفتار است رابطهٔ آلفا و مادرش قلب عاطفی فیلم است. مادر که پزشک است و از نزدیک با بیماری و پیامدهایش روبه‌رو می‌شود، هم می‌خواهد از دخترش محافظت کند و هم باید با حقیقتی روبه‌رو شود که مهارش آسان نیست.

مراقبت او از همان ابتدا با اضطراب درآمیخته است: هر پرسش می‌تواند نشانهٔ نگرانی باشد و هر تلاش برای کنترل اوضاع ممکن است برای آلفا شکل بی‌اعتمادی پیدا کند. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که محبت همیشه آرام و دلگرم‌کننده ظاهر نمی‌شود؛ گاهی از دل ترس، سخت‌گیری و فاصله‌ای ناخواسته سر برمی‌آورد.

« نشانه‌های بیماری، نگاه دیگران را تغییر می‌دهد و فرد بیمار را از یک انسان کامل به خطری قابل‌اجتناب فرو می‌کاهد. »

شخصیت‌ها و اجرا

گلشیفته فراهانی این دوگانگی را با بازی‌ای کم‌ادعا و کنترل‌شده منتقل می‌کند. مادر او نه چهره‌ای بی‌نقص و فداکار است و نه شخصیتی سرد و دور از دسترس؛ زنی است خسته که می‌کوشد در میانهٔ مسئولیت شغلی، نگرانی‌های مادرانه و آشفتگی خانوادگی دوام بیاورد. در سوی دیگر، ملیسا بوروس به آلفا سرسختی و حساسیتی هم‌زمان می‌بخشد.

او دختری است که می‌خواهد مستقل باشد، اما هنوز در برابر بحران به پناه و تأیید بزرگ‌ترها نیاز دارد. این بازی‌ها به فیلم عمقی عاطفی می‌دهند، حتی هنگامی که فیلمنامه فرصت کافی برای پرداخت همهٔ لایه‌های شخصیت‌ها فراهم نمی‌کند. امین و شکاف‌های یک خانواده امین، عموی آلفا، حضور خانواده را از قالب رابطهٔ مادر و دختر بیرون می‌آورد.

اعتیاد او، تنش‌ها و دشواری‌های دیگری را وارد خانه می‌کند و نشان می‌دهد که بیماری تنها سرچشمهٔ آسیب‌پذیری نیست. شخصیت او در نقطهٔ تلاقی شفقت و رنجش قرار دارد: اعضای خانواده ممکن است دل‌سوزش باشند، اما هم‌زمان از رفتارهایش خسته و خشمگین شوند. فیلم در بهترین لحظاتش از این تناقض نمی‌گریزد و اجازه نمی‌دهد مهر خانوادگی به بخشش آسان و بی‌هزینه تبدیل شود.

طاهر رحیم با بازی‌ای جسمانی و شکننده، به امین حضوری پرتنش می‌بخشد. آسیب‌پذیری او گاه با حرکات بی‌قرار و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر پوشانده می‌شود، اما همین شکاف میان ظاهر آشفته و نیاز عمیق به محبت، شخصیت را به یکی از محورهای عاطفی روایت بدل می‌کند. بااین‌حال، تمرکز بر رنج و رفتارهای او گاهی از مسیر داستان آلفا منحرف می‌شود.

« گلشیفته فراهانی این دوگانگی را با بازی‌ای کم‌ادعا و کنترل‌شده منتقل می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم می‌خواهد هم‌زمان روایت بلوغ یک نوجوان، بحران یک خانواده و فاجعه‌ای اجتماعی باشد؛ این گستردگی گاه به غنای اثر می‌افزاید و گاه باعث می‌شود برخی روابط نیمه‌پرداخته باقی بمانند. ساختار گسسته و فضاسازی روایت «آلفا» خطی و سرراست نیست. پرش‌های زمانی و رفت‌وبرگشت میان دوره‌های مختلف زندگی شخصیت‌ها، اطلاعات را به‌تدریج آشکار می‌کنند، اما این شیوه همیشه وضوح روایی نمی‌سازد.

گاهی تصویر یا تغییر جزئی در ظاهر شخصیت‌ها سرنخی برای تشخیص زمان فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، نشانه‌ها چنان منظم به کار نمی‌روند که تماشاگر بتواند با اطمینان جای هر صحنه را در خط زمانی پیدا کند. نتیجه می‌تواند تجربه‌ای جذاب و معماگونه باشد، اما برای برخی مخاطبان بیشتر به گسست و سردرگمی می‌ماند تا ابهامی سنجیده.

در عوض، فضاسازی فیلم از استوارترین دستاوردهای آن است. محیط‌های بیمارستانی، خانه و فضاهای عمومی همگی با حس ناامنی آغشته‌اند؛ گویی تهدیدی نامرئی در پسِ مکالمه‌های روزمره حضور دارد. سایه، سکوت و خشونت تصویری در کنار هم جهانی می‌سازند که در آن هیچ‌کس نمی‌تواند مطمئن باشد خطر دقیقاً کجاست.

طراحی صحنه و تصویر به‌جای آنکه صرفاً زمان و مکان را معرفی کنند، به اضطراب شخصیت‌ها شکل می‌دهند. این قدرت دیداری، حتی وقتی روایت لغزان می‌شود، تماشاگر را در فضای فیلم نگه می‌دارد. ایده‌های فراوان، انسجامی نابرابر «آلفا» چند مضمون سنگین را یک‌جا پیش می‌کشد: بلوغ، مراقبت مادرانه، اعتیاد، بیماری، انگ اجتماعی و خاطرهٔ جمعی.

« ساختار گسسته و فضاسازی روایت «آلفا» خطی و سرراست نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این تراکم، فیلم را از یک وحشت‌نگاری ساده جدا می‌کند، اما گاهی به انباشت ایده‌ها می‌انجامد. برخی استعاره‌ها به‌روشنی در خدمت تجربهٔ شخصیت‌ها هستند؛ برخی دیگر چنان برجسته می‌شوند که پیوندشان با درام خانوادگی سست به نظر می‌رسد. در نتیجه، فیلم میان دو گرایش در نوسان است: قصه‌ای نزدیک و عاطفی دربارهٔ یک خانواده، و بیانیه‌ای بصری دربارهٔ جامعه‌ای که از بدن بیمار می‌ترسد.

این نوسان به معنای بی‌ارزش‌بودن تجربه نیست؛ برعکس، «آلفا» اثری است که از مخاطب می‌خواهد تصویرهایش را پس از پایان تماشا نیز در ذهن نگه دارد و دربارهٔ معنای آن‌ها داوری کند. بااین‌حال، اثر گاه بیش از آنکه به شخصیت‌ها فرصت دهد پیچیدگی خود را آشکار کنند، از آن‌ها برای حمل ایده‌های بزرگ‌تر بهره می‌گیرد.

همین محدودیت، در کنار روایت غیرخطی، مانع از آن می‌شود که تمام ظرفیت عاطفی و فکری فیلم به شکلی یکپارچه به ثمر برسد. جمع‌بندی «آلفا» فیلمی تیره، جسور و نابرابر است که وحشت جسمانی را به ترس از بیماری، طردشدن و فروپاشی پیوندهای خانوادگی گره می‌زند. فضاسازی وهم‌آلود، بازی‌های باورپذیر و رابطهٔ پرتنش اما آکنده از محبت میان آلفا و مادرش، به اثر نیروی عاطفی می‌بخشند.

در مقابل، پرش‌های زمانی، شخصیت‌پردازی گاه ناکافی و استعاره‌هایی که همیشه با یکدیگر هم‌ساز نیستند، از انسجام آن می‌کاهند. بااین‌همه، فیلم را می‌توان تجربه‌ای متمایز دانست؛ نه به این دلیل که همهٔ ایده‌هایش را بی‌نقص پیش می‌برد، بلکه چون از دل تصویرهای ناخوشایندش پرسشی انسانی بیرون می‌کشد: هنگامی که هراس از سرایت بر جامعه چیره می‌شود، آیا مراقبت از دیگری هنوز ممکن است؟

« این تراکم، فیلم را از یک وحشت‌نگاری ساده جدا می‌کند، اما گاهی به انباشت ایده‌ها می‌انجامد. »

جمع‌بندی

«آلفا» پاسخ ساده‌ای نمی‌دهد و همین امتناع از آسودگی، هم سرچشمهٔ نیروی آن است و هم علت دشواری تماشایش.

« آلفا» پاسخ ساده‌ای نمی‌دهد و همین امتناع از آسودگی، هم سرچشمهٔ نیروی آن است و هم علت دشواری تماشایش. »