وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به جهان جاسوسی آشنا «آلفا» در ظاهر قصه‌ای درباره سربازی اَبَرقدرت است؛ اما زیر لایه‌های تعقیب‌وگریز و مبارزه، ماجرای زنی را روایت می‌کند که باید بفهمد چه کسی گذشته‌اش را از او ربوده و اختیار زندگی‌اش را به دست گرفته است. سیتا، آدم‌کشی آموزش‌دیده و پرورش‌یافته در انزوا، با آشکارشدن حقیقتی درباره خانواده‌اش در برابر سازنده و آموزگار خود می‌ایستد.

همراهی خواهر گمشده‌اش، دورگا، به این رویارویی بُعدی خانوادگی می‌دهد؛ بُعدی که قرار است خشونت را با پیوند و خاطره به چالش بکشد. فیلم در چارچوب یک مجموعه جاسوسی پرستاره حرکت می‌کند و از همان ابتدا به تماشاگر وعده می‌دهد که با اثری پرتحرک و پرزرق‌وبرق روبه‌رو است. این وعده را در بخش‌هایی از فیلم به‌خوبی عملی می‌کند، اما «آلفا» در نهایت از همان الگوهای آشنای اکشن جریان اصلی پیروی می‌کند: قهرمانی با گذشته‌ای دردناک، دشمنی نیرومند، رازهایی که کم‌کم آشکار می‌شوند و رویارویی‌هایی که سرنوشت شخصیت‌ها را به هم گره می‌زنند.

آشنایی این الگوها به خودی خود ایراد نیست؛ مشکل زمانی پدید می‌آید که فیلم کمتر از آن‌ها فراتر می‌رود. قهرمانی میان توانایی و زخم سیتا شخصیتی است که ظرفیت دراماتیک فیلم بر دوش او قرار دارد. مهارت رزمی و آمادگی جسمانی‌اش او را به قهرمانی مناسب صحنه‌های اکشن بدل می‌کند، اما پرسش جذاب‌تر این است که آیا او می‌تواند از تعریفی که دیگران برایش ساخته‌اند رها شود؟

« آشنایی این الگوها به خودی خود ایراد نیست؛ مشکل زمانی پدید می‌آید که فیلم کمتر از آن‌ها فراتر می‌رود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم با ایده سربازی که از کودکی در قالب سلاحی انسانی پرورش یافته، به موضوعاتی چون اختیار، هویت و پیامدهای تربیت خشونت‌محور نزدیک می‌شود. این زمینه می‌توانست به کاوشی عمیق‌تر در ذهن و عاطفه سیتا بینجامد. بااین‌حال، فیلم غالباً این پرسش‌ها را در حد نشانه‌هایی برای پیش‌برد ماجرا نگه می‌دارد.

سیتا فرصت می‌یابد از خشم و بی‌اعتمادی خود عبور کند، اما مسیر درونی‌اش به اندازه مسیر جسمانی او پرجزئیات نیست. او بیشتر در لحظه‌های کنش زنده می‌شود تا در گفت‌وگوهایی که باید جهان‌بینی‌اش را آشکار کنند. همین فاصله باعث می‌شود تماشاگر ایده مرکزی شخصیت را بفهمد، ولی همیشه نتواند با تمام پیچیدگی‌های عاطفی او همراه شود.

بازی‌ها؛ نیروی انسانی فیلم حضور پرانرژی بازیگران از مؤثرترین امتیازهای «آلفا» است. آلیا بات در نقش سیتا، هم خشونت فروخورده و هم نوعی آسیب‌پذیری پنهان را وارد بازی می‌کند. او در صحنه‌های مبارزه اقتدار فیزیکی شخصیت را باورپذیر می‌سازد و در لحظه‌های آرام‌تر می‌کوشد نشان دهد پشت چهره سرد او انسانی گرفتار و سرگردان وجود دارد.

« این زمینه می‌توانست به کاوشی عمیق‌تر در ذهن و عاطفه سیتا بینجامد. »

شخصیت‌ها و اجرا

اجرای او گاه از محدودیت‌های متن فراتر می‌رود، هرچند فیلمنامه همیشه مجال کافی برای پرداخت آن سوی شخصیت را فراهم نمی‌کند. شرواری در نقش دورگا، انرژی متفاوتی به فیلم می‌آورد. تفاوت خلق‌وخوی دو خواهر به رابطه آن‌ها پویایی می‌بخشد و حضور مشترکشان از لحظه‌های جذاب اثر است. آن‌ها صرفاً دو مبارز هم‌تراز نیستند؛ پیوندشان امکان برخورد دو نگاه به گذشته و خانواده را فراهم می‌کند.

آنیل کاپور در نقش ویکرانت نیز به فیلم وزن و اقتدار می‌دهد و بابی دئول با حضوری سرد و تهدیدآمیز، برای نقش‌آفرینی در سوی مقابل میدان مناسب است. بااین‌همه، شخصیت‌های مکمل کمتر از آنچه توان بازیگرانشان وعده می‌دهد، فرصت رشد پیدا می‌کنند. اکشن؛ مهارت در خدمت هیجان صحنه‌های اکشن فیلم با دقت و انرژی ساخته شده‌اند.

طراحی مبارزه‌ها بر چابکی و توان جسمانی سیتا و دورگا تکیه دارد و اجرا به‌گونه‌ای است که ستاره‌های اصلی در مرکز توجه باقی بمانند. این نکته اهمیت دارد: بدلکاری و تدوین در بسیاری از لحظه‌ها اجازه می‌دهند حرکت‌ها خوانا باشند و تماشاگر بتواند مسیر درگیری را دنبال کند، به‌جای آن‌که با برش‌های پی‌درپی از جزئیات محروم شود.

« شرواری در نقش دورگا، انرژی متفاوتی به فیلم می‌آورد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما مهارت اجرایی با نوآوری یکی نیست. «آلفا» از زبان بصری و حرکتی آشنای فیلم‌های اکشن جاسوسی استفاده می‌کند و کمتر به دنبال ساختن هویت تازه‌ای برای مبارزه‌هاست. درگیری‌ها خوش‌ساخت‌اند، ولی بسیاری از آن‌ها را می‌توان در نمونه‌های مشابه این ژانر تصور کرد. گاهی هیجان صحنه بیش از آن‌که از غافلگیری یا خلاقیت ناشی شود، از شدت و سرعت اجرا می‌آید.

بنابراین، اکشن فیلم سرگرم‌کننده است، اما الزاماً در حافظه ماندگار نمی‌شود. ریتم و روایت؛ شتابی که عمق را می‌گیرد ریتم تند «آلفا» کمک می‌کند فیلم از حرکت بازنماند. کشف رازها، تغییر موازنه میان شخصیت‌ها و تدارک رویارویی‌ها پی‌درپی پیش می‌روند و اثر معمولاً نمی‌گذارد فضای پرتنش آن فروکش کند.

برای تماشاگرانی که از یک فیلم جاسوسی انتظار سرگرمی بی‌وقفه دارند، این شتاب امتیاز محسوب می‌شود. در سوی دیگر، همین شتاب گاهی مانع شکل‌گیری مکث‌های لازم است. داستان برای جا انداختن گذشته شخصیت‌ها، تغییر رابطه‌ها و اهمیت اخلاقی برنامه نظامی فرصت چندانی نمی‌گذارد. افشاگری‌ها اغلب بیش از آن‌که حاصل دگرگونی تدریجی در فهم سیتا باشند، قطعاتی از اطلاعات‌اند که به ترتیب در اختیار مخاطب قرار می‌گیرند.

« درگیری‌ها خوش‌ساخت‌اند، ولی بسیاری از آن‌ها را می‌توان در نمونه‌های مشابه این ژانر تصور کرد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

طرح کلی نیز به‌قدری از الگوهای شناخته‌شده بهره می‌برد که مسیر بسیاری از اتفاق‌ها زود قابل حدس می‌شود. فیلم به‌جای بازآفرینی این الگوها، بیشتر به اجرای روان و پرشتاب آن‌ها تکیه دارد. دیالوگ و مضمون؛ فاصله میان ادعا و پرداخت در قلب داستان، پرسشی بالقوه مهم وجود دارد: آیا می‌توان انسانی را که برای خشونت ساخته‌اند، از گذشته و کارکرد تحمیلی‌اش جدا کرد؟

رابطه سیتا با خالق و پرورش‌دهنده‌اش، و پیوند دوباره او با دورگا، هر دو می‌توانند این پرسش را از دو زاویه پیش ببرند؛ یکی درباره قدرت و سلطه، دیگری درباره خانواده و امکان بازسازی اعتماد. فیلم گاه به این مضمون نزدیک می‌شود، اما آن را با تداوم کافی بسط نمی‌دهد. دیالوگ‌ها نیز همیشه به عمق مورد نیاز نمی‌رسند.

برخی جمله‌ها صرفاً برای توضیح موقعیت یا برجسته‌کردن احساسات بیان می‌شوند و به همین دلیل سطحی یا بی‌روح جلوه می‌کنند. در لحظه‌هایی که شخصیت‌ها باید با زخم‌های قدیمی، خیانت یا مسئولیت روبه‌رو شوند، گفت‌وگو می‌توانست لایه‌های بیشتری از تناقض و تردید را آشکار کند. در عوض، فیلم غالباً راه مستقیم‌تر را انتخاب می‌کند: بیان صریح احساس، سپس بازگشت به تعقیب و مبارزه.

« طرح کلی نیز به‌قدری از الگوهای شناخته‌شده بهره می‌برد که مسیر بسیاری از اتفاق‌ها زود قابل حدس می‌شود. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «آلفا» فیلمی پرتحرک و متکی بر بازیگران اصلی و صحنه‌های اکشن خوش‌ساخت است. شرواری و آلیا بات در کنار یکدیگر نیرویی به فیلم می‌دهند که در بسیاری از بخش‌ها، ضعف‌های روایت را جبران می‌کند؛ و ریتم تند آن اجازه می‌دهد اثر به‌عنوان سرگرمی جاسوسی پرتنش کارکرد داشته باشد. در عین حال، کلیشه‌های داستانی، پیش‌بینی‌پذیری، دیالوگ‌های کم‌جان و کمبود نوآوری در طراحی اکشن مانع می‌شوند فیلم از محدوده آثار مشابه فراتر برود.

ارزش «آلفا» بیش از آن‌که در تازگی ایده‌اش باشد، در انرژی اجرای آن است. فیلم قهرمانی زن را در مرکز یک ماجرای بزرگ و پرهیاهو قرار می‌دهد، اما کمتر از ظرفیت این انتخاب برای ساختن درامی متمایز بهره می‌گیرد. نتیجه اثری است که در لحظه تماشایش سرگرم‌کننده می‌ماند، ولی پس از پایان، بیشتر با حضور بازیگران و صحنه‌های پرجنب‌وجوشش به یاد می‌آید تا با روایت یا مضمونی که نگاه تازه‌ای به ژانر عرضه کند.

« جمع‌بندی «آلفا» فیلمی پرتحرک و متکی بر بازیگران اصلی و صحنه‌های اکشن خوش‌ساخت است. »