وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

سفری که بداقبالی را بهانه می‌کند «Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Road Trip» کمدی خانوادگی‌ای است که موتور روایی‌اش بر یک تصور ساده می‌چرخد: اگر الکساندر از پیش باور دارد بدشانس‌ترین آدم دنیاست، سفر خانوادگی‌اش کافی است تا جهان این باور را با رشته‌ای از مصیبت‌های کوچک و بزرگ تأیید کند.

او همراه خانواده‌ای که از هم دور افتاده‌اند، راهی سفری رؤیایی به مکزیکوسیتی می‌شود؛ اما پیدا شدن بتی نفرین‌شده مسیر تعطیلات را به زنجیره‌ای از حوادث ناخواسته بدل می‌کند. ماروین لموس از همین تقابل میان رؤیای تعطیلات و واقعیت آشفته، کمدی‌ای سرراست و پرتحرک می‌سازد؛ فیلمی که بیش از آنکه در پی پیچیدگی باشد، می‌خواهد مخاطب را با خانواده‌ای گرفتار اما دوست‌داشتنی همراه کند.

از کتاب کودک تا کمدی جاده‌ای فیلم از جهان کتاب کودک جودیت ویرست و اقتباس سینمایی پیشین آن الهام می‌گیرد، اما مرکز توجه را به خانواده‌ای مکزیکی‌آمریکایی و چندنسلی منتقل می‌کند. این انتخاب، به داستان ظرفیت تازه‌ای می‌دهد: بداقبالی فقط تجربه فردی الکساندر نیست، بلکه در دل خانواده‌ای رخ می‌دهد که اعضایش هر کدام با خواسته‌ها، دغدغه‌ها و فاصله‌های عاطفی خود به سفر آمده‌اند.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

سفر جاده‌ای نیز قالب مناسبی برای کنار هم نشاندن این شخصیت‌هاست؛ فضای بسته و ناگزیرِ مسیر، اختلاف‌ها را آشکار می‌کند و هر حادثه، فرصتی می‌شود برای واکنش‌های متفاوت اعضای خانواده. بااین‌حال، فیلم در بهره‌گیری از این ظرفیت همیشه به یک اندازه موفق نیست. طرح اصلی بارها به موقعیت‌هایی متکی می‌شود که مخاطب از پیش انتظارشان را دارد: برنامه‌ای که خراب می‌شود، مشکلی که از دل مشکل قبلی بیرون می‌آید و خانواده‌ای که باید دوباره خود را جمع‌وجور کند.

بنابراین، تغییر بستر و ترکیب خانوادگی به‌تنهایی برای تازه‌کردن فرمول آشنا کافی نیست. کمدیِ انباشت حادثه بخش عمده جذابیت فیلم از انباشت بدبیاری‌ها می‌آید. هر اتفاق قرار است سفر را دشوارتر و اوضاع را خنده‌آورتر کند؛ اما این راهبرد دو لبه دارد. در لحظات موفق، شتاب حوادث انرژی می‌آفریند و تماشاگر را در انتظار فاجعه بعدی نگه می‌دارد.

در لحظات کم‌اثرتر، پی‌درپی‌آمدن اتفاق‌ها به‌جای خنده، احساس تکرار پدید می‌آورد. فیلم گاهی چنان بر حرکت و آشفتگی تکیه می‌کند که فرصت نمی‌یابد شوخی‌ها را به‌اندازه کافی بپروراند یا از آن‌ها نتیجه‌ای تازه بگیرد. مشکل اصلی کمبود حادثه نیست؛ دشواری در ساختن تفاوت میان حادثه‌هاست. وقتی هر مرحله صرفاً صورت دیگری از «اوضاع باز هم بدتر شد» باشد، تماشاگر زودتر از شخصیت‌ها الگوی شوخی را تشخیص می‌دهد.

« بااین‌حال، فیلم در بهره‌گیری از این ظرفیت همیشه به یک اندازه موفق نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

به همین دلیل، بعضی لحظات کمیک پیش از آنکه غافلگیرکننده باشند، قابل‌پیش‌بینی به نظر می‌رسند. زمان‌بندی کمدی نیز یکدست نیست: برخی شوخی‌ها از برخورد شخصیت‌ها جان می‌گیرند، اما برخی دیگر بیش از حد به صدای بلند، واکنش اغراق‌آمیز یا بدبیاری جسمانی متکی‌اند. خانواده؛ هسته گرم‌تر فیلم آنچه فیلم را از مجموعه‌ای صرف از شوخی‌های جاده‌ای فراتر می‌برد، رابطه میان نسل‌های مختلف خانواده است.

الکساندر تنها کودکی نیست که با اتفاقات نامطلوب دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ او در کنار خواهر نوجوانش، پدر و مادرش، مادربزرگ و پدربزرگ قرار دارد و هر یک از این شخصیت‌ها زاویه‌ای متفاوت به معنای خانواده و سفر می‌افزایند. فاصله‌ای که میان اعضا شکل گرفته، به داستان امکان می‌دهد از دل آشفتگی بیرونی به مسئله‌ای عاطفی برسد: آدم‌هایی که زیر یک سقف زندگی می‌کنند، لزوماً یکدیگر را به‌خوبی نمی‌بینند.

گرمای فیلم بیش از همه در همین لحظات رابطه‌ای نمایان می‌شود؛ هنگامی که اعضای خانواده ناچارند به هم گوش دهند، مسئولیت بپذیرند یا از موضع خود عقب‌نشینی کنند. این بخش‌ها عموماً صادقانه‌تر از شوخی‌های پرهیاهو عمل می‌کنند و به سفر معنایی فراتر از رسیدن به مقصد می‌بخشند. البته آشتی و نزدیکی عاطفی به‌سرعت و در مسیری آشنا پیش می‌روند، اما صمیمیت شخصیت‌ها کمک می‌کند این نتیجه‌گیری کاملاً مکانیکی به نظر نرسد.

« به همین دلیل، بعضی لحظات کمیک پیش از آنکه غافلگیرکننده باشند، قابل‌پیش‌بینی به نظر می‌رسند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازیگران و شخصیت‌پردازی ترکیب بازیگران، به‌ویژه با حضور اوا لونگوریا، جسی گارسیا، پائولینا چاوز، رز پورت‌یو، تام نمر و چیچ مارین، به فیلم زمینه‌ای خانوادگی و چندنسلی می‌دهد. شخصیت الکساندر در مقام محور ماجرا، با بدبینی کودکانه و حساسیتش نسبت به بدشانسی، نقطه ورود مناسبی برای مخاطب کم‌سن‌وسال است.

در سوی دیگر، بزرگسالان هر کدام بار زندگی و نگرانی‌های خود را همراه آورده‌اند؛ همین تفاوت میان نگاه کودکانه و دغدغه‌های پنهان بزرگ‌ترها، بالقوه امکان طنز و عاطفه را فراهم می‌کند. بااین‌همه، شخصیت‌پردازی در بخش‌هایی به کارکرد روایی محدود می‌شود. بعضی اعضای خانواده بیشتر برای واکنش نشان‌دادن به حادثه‌ها حضور دارند تا آنکه مسیر مستقل و کاملاً پرورده‌ای داشته باشند.

فیلم به اندازه‌ای به آن‌ها فرصت می‌دهد که تماشاگر از همراهی‌شان لذت ببرد، اما کمتر به لایه‌های متناقض شخصیت‌هایشان می‌پردازد. در نتیجه، گرمای گروهی از عمق فردی پیشی می‌گیرد: خانواده در کنار هم باورپذیرتر است تا هر شخصیت به‌تنهایی. هویت فرهنگی و فضای سفر تمرکز بر خانواده‌ای مکزیکی‌آمریکایی، هویت فرهنگی فیلم را از همان ساختار داستانی جدا نمی‌کند و صرفاً به نشانه‌ای تزئینی فرو نمی‌کاهد.

« بااین‌همه، شخصیت‌پردازی در بخش‌هایی به کارکرد روایی محدود می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

حضور چند نسل در یک خانواده، پیوند با ریشه‌ها و قصه مربوط به بتی کهن، به خط اصلی ماجرا بافتی فرهنگی می‌دهد. این انتخاب با مضمون ازهم‌گسیختگی و بازگشت به پیوندهای خانوادگی هم‌خوان است؛ گذشته در اینجا چیزی نیست که فقط به آن اشاره شود، بلکه در دل اتفاقات امروز دخالت می‌کند. با وجود این، فیلم بیشتر از آنکه به کاوشی گسترده در تجربه فرهنگی شخصیت‌ها بپردازد، از این زمینه برای تقویت حال‌وهوای داستان خانوادگی استفاده می‌کند.

بنابراین، این عنصر به اثر هویت و گرما می‌بخشد، اما به‌تنهایی آن را از قالب متعارف کمدی خانوادگی بیرون نمی‌برد. سفر نیز بیش از آنکه تصویری عمیق از مقصد باشد، میدان برخورد خانواده با وضعیت‌های پیش‌بینی‌ناپذیر است؛ مقصود اصلی، شناخت دوباره همراهان سفر است، نه کشف جغرافیا. ریتم، ساختار و محدودیت‌های فرمول ساختار فیلم روشن و بی‌ابهام است: خانواده راه می‌افتد، مشکلات یکی پس از دیگری سر می‌رسند و اعضا به‌تدریج درمی‌یابند که برای عبور از بحران‌ها باید کنار هم بمانند.

این سادگی برای یک کمدی خانوادگی امتیاز محسوب می‌شود، زیرا روایت را برای مخاطب کم‌سن‌وسال قابل‌پیگیری نگه می‌دارد. اما همین وضوح، مجال غافلگیری را نیز محدود می‌کند. فیلم به‌ندرت از مسیر امنی که برای خود ساخته خارج می‌شود و بسیاری از تحول‌هایش در محدوده انتظار ژانر باقی می‌مانند. ریتم نیز از تکرار لطمه می‌بیند.

« حضور چند نسل در یک خانواده، پیوند با ریشه‌ها و قصه مربوط به بتی کهن، به خط اصلی ماجرا بافتی فرهنگی می‌دهد. »

جمع‌بندی

توالی حوادث، در آغاز شادابی و جنب‌وجوش دارد، اما با تکرار الگوی بدبیاری، کشش آن کاهش می‌یابد. هرچه فیلم بیشتر بر شدت‌گرفتن آشفتگی تکیه می‌کند، اهمیت مکث‌های عاطفی و تغییر لحن بیشتر می‌شود؛ بااین‌حال، پیوند میان این دو همیشه نرم و طبیعی نیست. اگر میان حادثه‌ها فضای بیشتری برای شخصیت‌ها در نظر گرفته می‌شد، احتمالاً هم رابطه‌های خانوادگی باورپذیرتر می‌شدند و هم شوخی‌ها فرصت بیشتری برای اثرگذاری پیدا می‌کردند.

جمع‌بندی «Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Road Trip» فیلمی صمیمی و قابل‌تماشا برای خانواده است که از انرژی سفر جاده‌ای و گرمای رابطه‌های چندنسلی بهره می‌گیرد. بهترین لحظاتش زمانی شکل می‌گیرند که آشفتگی بیرونی به فرصتی برای نزدیک‌شدن اعضای خانواده تبدیل می‌شود؛ ضعیف‌ترین لحظاتش نیز جایی‌اند که شوخی‌های آشنا و حادثه‌های تکراری جای پرداخت تازه را می‌گیرند.

اثر نه در کمدی همیشه دقیق است و نه در ساختار غافلگیرکننده، اما شخصیت‌های دوست‌داشتنی و نیت عاطفی روشنش کمک می‌کنند از قالب سرگرمی خانوادگی فراتر برود. تماشاگرانی که به دنبال تجربه‌ای سبک، گرم و کم‌تنش‌اند، احتمالاً از همراهی با این خانواده لذت خواهند برد؛ کسانی که انتظار طنزی نوآورانه یا روایتی پرپیچ‌وخم دارند، ممکن است مسیر آشنای فیلم را زودتر از موعد حدس بزنند.

« توالی حوادث، در آغاز شادابی و جنب‌وجوش دارد، اما با تکرار الگوی بدبیاری، کشش آن کاهش می‌یابد. »