نقد و بررسی
نقد Adolescents | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
نوجوانی به‌مثابه گذر زمان «Adolescents» مستندی بلند از Sébastien Lifshitz است که زندگی اِما و آنا‌ایس را از سیزده‌سالگی تا هجده‌سالگی دنبال می‌کند. این پنج سال نه با نقطه‌عطفی بزرگ و نه با روایتی حادثه‌محور تعریف می‌شود؛ فیلم به‌جای آن، دگرگونی را در جزئیات روزمره می‌جوید: در مکث‌ها، گفت‌وگوهای خانوادگی، دل‌مشغولی‌های تازه و فاصله‌ای که گاه بی‌آنکه کسی اعلامش کند میان دو دوست شکل می‌گیرد.
حاصل، نه صرفاً گزارشی از بزرگ‌شدن دو نوجوان، بلکه تأملی درباره زمان است؛ زمانی که آرام می‌گذرد، اما پس از مدتی آشکار می‌کند چه چیزهایی تغییر کرده‌اند و چه چیزهایی از دسترس بیرون رفته‌اند. دو مسیر در دل یک دوستی اِما و آنا‌ایس از نظر پیشینه خانوادگی و خلق‌وخو یکسان نیستند، و فیلم تفاوت آن‌ها را به تقابلی ساده میان دو شخصیت فرو نمی‌کاهد.
یکی از جذابیت‌های اثر در این است که دوستی‌شان را همچون رابطه‌ای زنده می‌بیند: پیوندی که می‌تواند صمیمانه باشد، اما در برابر رشد فردی، شرایط خانوادگی و چشم‌اندازهای متفاوت آینده نیز آسیب‌پذیر است. دوربین نه یکی را قهرمان می‌کند و نه دیگری را به نمونه‌ای نماینده از یک طبقه یا نوع شخصیت بدل می‌سازد.
« دوربین نه یکی را قهرمان می‌کند و نه دیگری را به نمونه‌ای نماینده از یک طبقه یا نوع شخصیت بدل می‌سازد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
تغییر رابطه این دو به‌تدریج رخ می‌دهد و همین تدریجی‌بودن، به آن وزن عاطفی می‌بخشد. فیلم به جای آنکه فاصله را با یک جدایی ناگهانی یا مشاجره‌ای تعیین‌کننده توضیح دهد، اجازه می‌دهد تفاوت مسیرها در لحظه‌های کوچک خود را نشان دهد. گاه تنها از تغییر لحن، موضوع گفت‌وگو یا میزان نزدیکی دو نفر درمی‌یابیم که رابطه در حال دگرگونی است.
این ظرافت، بیننده را به یاد دوستی‌هایی می‌اندازد که پایان روشن و رسمی ندارند، اما با گذر سال‌ها شکل دیگری پیدا می‌کنند. دوربین و مسئله واقعیت مستندبودن «Adolescents» به معنای دسترسی بی‌واسطه به واقعیت نیست. حضور دوربین خود بخشی از موقعیت است و آگاهی از فیلم‌برداری می‌تواند رفتار آدم‌ها را تغییر دهد.
فیلم در بسیاری از لحظه‌ها به صمیمیتی چشمگیر می‌رسد، اما در برخی صحنه‌ها نیز می‌توان احساس کرد که موقعیت بیش از اندازه مرتب یا از پیش آماده شده است. این مسئله به‌ویژه وقتی پررنگ می‌شود که گفت‌وگوها بیش از حد پرداخت‌شده به گوش می‌رسند؛ گویی جمله‌ها به‌جای آنکه در همان لحظه شکل بگیرند، اندکی صیقل خورده‌اند.
« تغییر رابطه این دو به‌تدریج رخ می‌دهد و همین تدریجی‌بودن، به آن وزن عاطفی می‌بخشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
این تصنع احتمالی را نباید صرفاً نقصی بیرونی دانست. پرسش از طبیعی‌بودن در مستندی که چند سال از زندگی نوجوانان را ثبت می‌کند، بخشی از تجربه تماشاست: کدام لحظه خودجوش است و کدام لحظه از آگاهی افراد به حضور دوربین تأثیر گرفته؟ فیلم پاسخ قطعی نمی‌دهد و همین ابهام، گاهی جذاب و گاهی آزاردهنده است.
بااین‌حال، هرجا تدوین آشکارا نظم و ضرباهنگی بیش از حد حساب‌شده به صحنه می‌دهد، حس کشف و مشاهده اندکی جای خود را به حس طراحی می‌دهد. صمیمیت روزمره و حافظه نوجوانی یکی از دستاوردهای مهم فیلم، ساختن فضایی گرم و آشناست؛ فضایی که می‌تواند خاطره شخصی تماشاگر را بیدار کند، حتی اگر زندگی او با زندگی این دو دختر تفاوت زیادی داشته باشد.
نوجوانی در اینجا نه دوره‌ای آرمانی و نه صرفاً بحرانی طاقت‌فرساست. هم‌زمان می‌تواند سبک‌بال، متناقض، خجالت‌آور و سرشار از امید باشد. فیلم به‌جای آنکه این تجربه را با جمله‌های کلی درباره بلوغ توضیح دهد، آن را در بافت زندگی معمولی قرار می‌دهد. این انتخاب به اثر کیفیتی شبیه ورق‌زدن دفتر خاطراتی ناآشنا می‌بخشد: بیننده شاهد خصوصی‌ترین لحظه‌ها نیست، اما از کنار قطعات پراکنده روزگار دخترها تصویری عاطفی می‌سازد.
« این تصنع احتمالی را نباید صرفاً نقصی بیرونی دانست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
صمیمیت فیلم نیز از همین ناتمامی می‌آید. ما همه چیز را نمی‌دانیم و قرار نیست زندگی شخصیت‌ها به شرحی کامل و بسته تبدیل شود. همین فاصله، مجال می‌دهد تا تماشاگر تجربه‌های خود را به تصویرها پیوند بزند و در سادگی بعضی لحظه‌ها معنایی فراتر از رخداد ظاهری ببیند. تدوین، ریتم و گذر سال‌ها ساختار فیلم بر عبور زمان استوار است؛ زندگی دو شخصیت در طول چند سال ثبت شده و تدوین باید از میان انبوه لحظه‌ها، روایتی قابل‌پیگیری بسازد.
این فرایند در بهترین لحظه‌هایش، رشد را بی‌تکلف به چشم می‌آورد: چهره‌ها، صداها و شیوه حضور دخترها در برابر دوربین تغییر می‌کند و بیننده بی‌آنکه به توضیحی مستقیم نیاز داشته باشد، گذر سال‌ها را حس می‌کند. در این معنا، تدوین صرفاً ابزار کوتاه‌کردن تصاویر نیست؛ بخشی از نگاه فیلم به خاطره و زمان است.
بااین‌همه، همین نظم گاه بیش از اندازه به چشم می‌آید. بعضی صحنه‌ها چنان انتخاب و مرتب شده‌اند که پیوستگی زندگی واقعی را به ضرباهنگی روایی و بسیار تمیز تبدیل می‌کنند. همچنین زمان طولانی فیلم ممکن است برای برخی تماشاگران کش‌دار شود؛ زیرا اثر نه همواره به‌دنبال اوج تازه است و نه هر بخش را با نقطه عطفی مشخص می‌بندد.
« ما همه چیز را نمی‌دانیم و قرار نیست زندگی شخصیت‌ها به شرحی کامل و بسته تبدیل شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این کندی با روش مشاهده‌گر فیلم تناسب دارد، اما تضمین نمی‌کند که تماشاگر در تمام مدت با یک اندازه از توجه همراه بماند. فرانسه معاصر در پس‌زمینه «Adolescents» می‌کوشد از خلال زندگی خصوصی اِما و آنا‌ایس، تصویری از فرانسه معاصر نیز ارائه دهد. رخدادهای عمومی و خبری گاه در پس‌زمینه ظاهر می‌شوند و یادآور می‌شوند که نوجوانی در خلأ اتفاق نمی‌افتد: فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پیرامون نیز بر افق آینده و گفت‌وگوهای نسل جوان اثر می‌گذارد.
اما پیوند این رخدادها با تجربه روزمره دو دختر همیشه به اندازه کافی روشن و زنده نمی‌شود. در نتیجه، گاه رویدادهای خبری بیشتر همچون نشانه‌هایی از زمانه عمل می‌کنند تا عناصری که واقعاً در زندگی شخصیت‌ها رسوخ کرده باشند. این فاصله از یک سو می‌تواند نقصی در پیوند میان امر خصوصی و عمومی به شمار آید؛ از سوی دیگر، شاید بازتابی از تجربه واقعی نوجوانان باشد که اخبار بزرگ جهان را می‌شنوند، اما رابطه‌شان با آن‌ها همیشه مستقیم یا عمیق نیست.
فیلم در این زمینه بیشتر پرسش می‌سازد تا پاسخی منسجم عرضه کند. دستاوردها و محدودیت‌ها ارزش اصلی فیلم در مشاهده صبورانه و بی‌قضاوت آن است. «Adolescents» به تجربه‌های نوجوانی شأنی جدی می‌بخشد و نشان می‌دهد تغییرهای مهم لزوماً با نشانه‌های پرهیاهو همراه نیستند. رشد شخصیتی، تفاوت‌های خانوادگی و دگرگونی یک دوستی در کنار هم تصویری انسانی می‌سازند که با گذشت زمان عاطفه‌برانگیزتر می‌شود.
« اما پیوند این رخدادها با تجربه روزمره دو دختر همیشه به اندازه کافی روشن و زنده نمی‌شود. »
جمع‌بندی
فیلم همچنین از تحمیل نتیجه‌ای ساده بر زندگی دخترها پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد آینده همچنان گشوده باقی بماند. در مقابل، صیقلی‌بودن بعضی گفت‌وگوها و صحنه‌ها ممکن است اعتماد به بی‌واسطگی تصویر را کاهش دهد. طول فیلم نیز برای روایتی که بر تکرار و مشاهده تکیه دارد، گاهی به آزمونی برای صبر مخاطب تبدیل می‌شود.
افزون بر این، حضور رخدادهای اجتماعی و خبری همیشه به شکل ارگانیک با خط عاطفی دو شخصیت درهم نمی‌آمیزد. این محدودیت‌ها اثر را از بین نمی‌برند، اما یادآور می‌شوند که ثبت واقعیت نیز ناگزیر با انتخاب، حذف و شکل‌دادن همراه است. جمع‌بندی «Adolescents» مستندی تأملی درباره بزرگ‌شدن، دوستی و گذشت زمان است؛ فیلمی که به جای دنبال‌کردن حادثه‌ای استثنایی، به لحظه‌های کوچک زندگی دو نوجوان اعتماد می‌کند.
صمیمیت و حس خاطره‌انگیز آن، به‌ویژه در مشاهده تغییر تدریجی رابطه اِما و آنا‌ایس، تأثیری ماندگار بر جای می‌گذارد. در عین حال، تدوین گاه بیش از حد آشکار و برخی گفت‌وگوها بیش از اندازه پرداخت‌شده‌اند و پیوند میان رخدادهای عمومی و زندگی شخصی همیشه کامل نیست. با وجود این ناهمواری‌ها، فیلم تصویری انسانی و چندلایه از نوجوانی می‌سازد؛ تصویری که نه ادعا می‌کند همه چیز را می‌داند و نه می‌کوشد تجربه‌ای پیچیده را به حکمتی ساده فروبکاهد.
« فیلم همچنین از تحمیل نتیجه‌ای ساده بر زندگی دخترها پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد آینده همچنان گشوده باقی بماند. »
ثبت دیدگاه