نقد و بررسی
نقد ناقص (Adhura) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مدرسه‌ای که گذشته‌اش را دفن نمی‌کند «Adhura» وحشت را در فضایی آشنا اما بالقوه هراس‌انگیز بنا می‌کند: مدرسه‌ای شبانه‌روزی در دل چشم‌اندازهای نیلگیری، جایی که نظم روزمره، انضباط و فاصله از جهان بیرون می‌توانند به پوششی برای رازهای مدفون تبدیل شوند. داستان از رخدادهای نامعمولی آغاز می‌شود که به ویدانت، دانش‌آموز تازه‌وارد ده‌ساله، پیوند دارند؛ هم‌زمان، بازگشت دانش‌آموزان ورودی سال ۲۰۰۷ برای دیداری دوباره، ادیراج جایسینگ را به مواجهه با گذشته‌ای ناگوار وامی‌دارد.
این دو مسیر، بی‌آنکه از ابتدا همهٔ پیوندهایشان روشن باشد، کم‌کم به هم نزدیک می‌شوند و مدرسه را به صحنهٔ اصلی تعلیق بدل می‌کنند. سریال هفت قسمت دارد و در سال ۲۰۲۳ به نمایش درآمده است. جذابیت طرح در همین دوپارگی زمانی است: یک سوی ماجرا کودکی است که در محیطی غریب با ترس، تنهایی و بدگمانی روبه‌روست؛ سوی دیگر، بزرگ‌سالانی هستند که بازگشتشان به مدرسه به‌جای زنده‌کردن خاطرات خوش، گذشته را از پستو بیرون می‌کشد.
«Adhura» از مدرسه صرفاً به‌عنوان پس‌زمینه استفاده نمی‌کند؛ آن را به فضایی تبدیل می‌کند که حافظهٔ شخصیت‌ها در راهروها، کلاس‌ها و مناسبات نابرابرش رسوب کرده است. همین انتخاب به سریال امکان می‌دهد وحشت فراطبیعی را با ترس‌های زمینی‌تری چون آزار، طردشدن و شرم پیوند بزند. معما به‌جای نمایش صرفِ ترس سریال بیش از آنکه به رگباری از صحنه‌های ترسناک متکی باشد، بر پرسش‌سازی و انباشتن نشانه‌ها پیش می‌رود.
« سریال هفت قسمت دارد و در سال ۲۰۲۳ به نمایش درآمده است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در آغاز، معلوم نیست آنچه پیرامون ویدانت رخ می‌دهد چه منشأیی دارد و چرا بازگشت ادیراج این‌همه اضطراب برمی‌انگیزد. این ابهام، موتور اصلی روایت است: هر اتفاق تازه، هم بر وحشت می‌افزاید و هم تماشاگر را وامی‌دارد نسبت میان رخدادهای مدرسه و خاطرات نسل پیشین دانش‌آموزان را دوباره ارزیابی کند.
این رویکرد به «Adhura» کششی معمایی می‌بخشد و برای مخاطبی که از کنار هم گذاشتن سرنخ‌ها لذت می‌برد، رضایت‌بخش است. بااین‌حال، هرچه روایت اطلاعات را قطره‌چکانی عرضه می‌کند، خطر آن نیز بیشتر می‌شود که تعلیق به تعویقِ بیش از اندازهٔ پاسخ‌ها تبدیل شود. گاه سریال به‌جای آنکه با پیشرفت داستان، وضعیت را روشن‌تر و پیچیده‌تر کند، همان حس انتظار را طولانی می‌سازد.
ازاین‌رو، کنجکاوی تماشاگر معمولاً حفظ می‌شود، اما نه در همهٔ لحظات با نیرویی یکسان. گذشتهٔ مدرسه و بارِ آسیب بازگشت فارغ‌التحصیلان، صرفاً تمهیدی برای گردهم‌آوردن شخصیت‌ها نیست؛ کارکرد مهم‌ترش نشان‌دادن فاصلهٔ میان خاطره و مسئولیت است. آدم‌هایی که زمانی نوجوان بوده‌اند، حالا با گذشته‌ای روبه‌رو می‌شوند که نمی‌توان آن را بی‌پیامد پشت سر گذاشت.
« گاه سریال به‌جای آنکه با پیشرفت داستان، وضعیت را روشن‌تر و پیچیده‌تر کند، همان حس انتظار را طولانی می‌سازد. »
شخصیت‌ها و اجرا
این وجه، روایت را از یک داستان خانهٔ تسخیرشده یا مدرسهٔ نفرین‌شده فراتر می‌برد: پرسش اصلی فقط این نیست که نیرویی ناشناخته چه می‌خواهد، بلکه این هم هست که آدم‌ها با آسیب‌هایی که به یکدیگر رسانده‌اند چه می‌کنند. سریال در پرداخت این مضمون، به لحظاتی مؤثر می‌رسد، به‌ویژه هنگامی که مناسبات میان دانش‌آموزان و رفتار بزرگ‌ترها در قبال کودکی آسیب‌پذیر را کنار هم قرار می‌دهد.
در چنین بخش‌هایی، وحشت ماورایی نقش استعاره‌ای برای چیزی واقعی‌تر پیدا می‌کند: رنجی که دیده نشده، یا خاطره‌ای که به‌سبب سکوت اطرافیان همچنان زنده مانده است. البته مضمون‌های سنگین همیشه با ظرافتی یکدست پرداخت نمی‌شوند؛ گاهی روایت آن‌قدر درگیر توضیح رازهاست که مجال چندانی برای پرورش عاطفی پیامدهای آن‌ها باقی نمی‌گذارد.
بازی‌ها و چهرهٔ انسانی وحشت بازی شِرنیک آرورا در نقش ویدانت از نقاط قوت اصلی مجموعه است. او باید شخصیتی را به تصویر بکشد که هم کودک است و هم در مرکز رخدادهایی قرار گرفته که اطرافیان در فهمشان درمانده‌اند. بازی‌اش در لحظات آسیب‌پذیری باورپذیر است و کمک می‌کند ویدانت به ابزاری صرف برای پیش‌برد معما تبدیل نشود.
« بازی‌ها و چهرهٔ انسانی وحشت بازی شِرنیک آرورا در نقش ویدانت از نقاط قوت اصلی مجموعه است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تأثیرگذاری این نقش از آنجا می‌آید که ترس او فقط در واکنش‌های ناگهانی خلاصه نمی‌شود؛ تنهایی و آشفتگی‌اش نیز در رفتار و حضورش حس می‌شود. ایشواک سینگ در نقش ادیراج بارِ گذشته را با نوعی احتیاط و تشویش همراه می‌کند و به خط زمانی بزرگ‌سالان وزن می‌دهد. راسیکا دوگال نیز در نقش سوپریا به فضای داستان وجهی انسانی‌تر می‌افزاید؛ حضوری که یادآور می‌شود در میان رمزورازهای مدرسه، نگرانی برای کودکان و مراقبت از آنان همچنان اهمیت دارد.
با وجود این، همهٔ شخصیت‌های فرعی مجال برابر برای شکل‌گیری پیدا نمی‌کنند. برخی بیش از آنکه به‌عنوان آدم‌هایی مستقل به یاد بمانند، در خدمت گسترش فضای سوءظن و انتقال اطلاعات قرار می‌گیرند. فضاسازی، تصویر و موسیقی کارگردانی آنا‌نیا بانرجی و گوراو چاوْلا برای ایجاد حال‌وهوایی وهم‌آلود به عناصر محیطی تکیه می‌کند: ساختمان مدرسه، فضاهای بسته، سکوت‌های کش‌دار و فاصله‌ای که محیط شبانه‌روزی میان شخصیت‌ها و جهان بیرون می‌اندازد.
این فضا با موسیقی و طراحی صدا تقویت می‌شود؛ صداها اغلب پیش از آنکه تصویر چیزی را به‌روشنی نشان دهد، حس وقوع خطری قریب‌الوقوع را پدید می‌آورند. به این ترتیب، تنش تنها از ظاهرشدن ناگهانی یک تهدید نمی‌آید، بلکه در انتظارِ دیدن یا شنیدن آن شکل می‌گیرد. این انتخاب برای سریالی که می‌خواهد معما و اضطراب را هم‌زمان پیش ببرد، مناسب است.
« با وجود این، همهٔ شخصیت‌های فرعی مجال برابر برای شکل‌گیری پیدا نمی‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
«Adhura» در لحظاتی که به سکوت، نگاه یا معماری مدرسه فرصت اثرگذاری می‌دهد، از جامپ‌اسکرِ صرف موفق‌تر عمل می‌کند. در مقابل، تماشاگرانی که از وحشت انتظار شوک‌های پرتعداد و ضربه‌های ناگهانی دارند، ممکن است از میزان خویشتن‌داری مجموعه رضایت کامل نداشته باشند. گاهی نیز تأکید بر اتمسفر، به کندشدن حرکت روایت می‌انجامد و صحنه‌ها بیش از اندازه در حس‌وحال خود می‌مانند.
ریتم و تازگی ایده مهم‌ترین ضعف «Adhura» نوسان ریتم است. برخی قسمت‌ها با کنار هم گذاشتن سرنخ‌ها و تشدید تدریجی خطر، تماشاگر را به ادامهٔ تماشا ترغیب می‌کنند؛ اما در بخش‌هایی دیگر، روایت دور خود می‌چرخد و برای رساندن شخصیت‌ها به نقطهٔ بعدی، زمان بیشتری از نیاز داستان صرف می‌کند. این کندی همیشه به تعلیق خدمت نمی‌کند: گاه حس رازآلودگی را عمیق‌تر می‌سازد و گاه تنها حرکت ماجرا را به تأخیر می‌اندازد.
ایدهٔ پیوند میان مدرسه‌ای شبانه‌روزی، خاطرات تلخ دوران نوجوانی و حضور نیرویی فراطبیعی نیز به‌خودی‌خود کاملاً تازه نیست. سریال بیشتر از آنکه قواعد وحشت مدرسه‌ای را دگرگون کند، می‌کوشد از ترکیب آن‌ها با رازهای گذشته و پیامدهای آزار و خشونت، تجربه‌ای جذاب بسازد. بنابراین نقطهٔ تمایزش نه در ابداع الگویی بی‌سابقه، بلکه در پیوند دادن معما با فضای مدرسه و تأکید بر بازی و فضاسازی است.
« گاهی نیز تأکید بر اتمسفر، به کندشدن حرکت روایت می‌انجامد و صحنه‌ها بیش از اندازه در حس‌وحال خود می‌مانند. »
جمع‌بندی
نتیجه، اثری خوش‌ساخت در چارچوب آشناست؛ نه اثری که همهٔ قراردادهای ژانر را از نو تعریف کند. جمع‌بندی «Adhura» برای مخاطبی مناسب است که از وحشت تدریجی، رازهای مدرسه‌ای و داستان‌هایی دربارهٔ بازگشت گذشته استقبال می‌کند. بازی چشمگیر شِرنیک آرورا، فضای مؤثر مدرسه و موسیقیِ تقویت‌کنندهٔ تعلیق، مجموعه را از یک معمای صرف فراتر می‌برند و به آن نیروی عاطفی می‌بخشند.
در برابر، کندی بعضی قسمت‌ها، کش‌آمدن برخی لحظات و اتکای روایت به ایده‌هایی آشنا مانع می‌شود که جذابیت آن پیوسته در اوج بماند. ارزش تماشای سریال بیشتر در ترکیب معما و حال‌وهوای وهم‌آلود آن است تا در میزان شوک‌های ناگهانی. «Adhura» ممکن است همیشه به اندازهٔ عنوانش دربارهٔ رازهایش کامل و روشن نباشد، اما می‌تواند تماشاگر را برای یافتن پیوندهای پنهان میان دو نسل دانش‌آموزان در مدرسه نگه دارد.
این مجموعه وحشتی میانه‌رو و قصه‌محور ارائه می‌دهد: اثری که بیش از لرزاندن لحظه‌ای، می‌خواهد حس کند گذشته هنوز در ساختمان مدرسه حضور دارد و از کسی پاسخ می‌طلبد.
« نتیجه، اثری خوش‌ساخت در چارچوب آشناست؛ نه اثری که همهٔ قراردادهای ژانر را از نو تعریف کند. »
ثبت دیدگاه