وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به گذشته، زیر لباس کار «A Working Man» از تقابلی آشنا در سینمای اکشن آغاز می‌شود: مردی که می‌کوشد گذشتهٔ خشونت‌بارش را پشت سر بگذارد، اما بحران او را وادار می‌کند دوباره به همان مهارت‌هایی تکیه کند که روزگاری برای زنده‌ماندن و جنگیدن به کار می‌برد. لوون کید، با بازی Jason Statham، از عملیات مخفی نظامی فاصله گرفته و در کارگاه ساختمانی زندگی نسبتاً آرامی برای خود ساخته است.

این آرامش با ربوده‌شدن جنی، دختر رئیسش جو گارسیا، فرو می‌ریزد و مسیر جست‌وجوی لوون به شبکه‌ای از تبهکاری و فساد می‌رسد. فیلم را David Ayer کارگردانی کرده و فیلمنامه را همراه Sylvester Stallone، بر پایهٔ رمان «Levon’s Trade» نوشتهٔ Chuck Dixon، شکل داده است. این چارچوب از همان ابتدا روشن می‌کند که فیلم قرار نیست معمایی پیچیده یا بازخوانی ریشه‌ای از ژانر اکشن باشد.

کشمکش اصلی، بیش از آن‌که بر غافلگیری‌های داستانی متکی باشد، بر انتظار تماشاگر برای دیدن لحظه‌ای بنا شده که قهرمان خویشتن‌داری را کنار می‌گذارد. نام و حضور استاتهام نیز بخشی از همین قرارداد است: مخاطب می‌داند قرار است مردی کم‌حرف، سرسخت و کارآزموده را تماشا کند که موانع را یکی پس از دیگری از سر راه برمی‌دارد.

فیلم این انتظار را برآورده می‌کند، اما کمتر می‌کوشد آن را به تجربه‌ای تازه تبدیل کند. قهرمانی با چهره‌ای آشنا لوون در اصل شخصیتی تازه در کارنامهٔ استاتهام نیست؛ او گونه‌ای دیگر از قهرمان آشنای بازیگر است: مردی که خشونت را نه از سر لذت، بلکه به‌عنوان ابزاری ضروری برای حل مسئله به کار می‌گیرد.

« این چارچوب از همان ابتدا روشن می‌کند که فیلم قرار نیست معمایی پیچیده یا بازخوانی ریشه‌ای از ژانر اکشن باشد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

جذابیت چنین نقشی به صلابت و اقتصاد بازی وابسته است، و استاتهام این عناصر را به‌خوبی عرضه می‌کند. نگاه‌های سنجیده، حرکات کنترل‌شده و مکث‌های کوتاه او، حس کسی را می‌سازد که پیش از هر واکنش، موقعیت را می‌سنجد. از این نظر، بازیگر بار اصلی فیلم را بر دوش می‌کشد و به قهرمانی کم‌حرف، حضوری مقتدر می‌دهد.

بااین‌حال، آشنایی این شمایل گاه به محدودیت بدل می‌شود. لوون به‌ندرت از قالب مردی عبور می‌کند که گذشته‌ای خطرناک دارد و اکنون با ضرورتی اخلاقی دوباره دست به خشونت می‌زند. اشاره‌هایی به زخم‌های روانی و دشواری‌های خانوادگی او وجود دارد، اما این خطوط بیشتر نقش پس‌زمینه دارند تا آن‌که شخصیت را به مسیری درونی و پیوسته ببرند.

فیلم می‌خواهد نشان دهد که زندگی تازهٔ لوون شکننده است، ولی کمتر فرصت می‌یابد نشان دهد این شکنندگی چگونه در تصمیم‌ها و رفتارهایش رسوخ کرده است. در نتیجه، او بیش از آن‌که شخصیتی در حال دگرگونی باشد، نیرویی است که روایت به حرکت درمی‌آورد. پیوند عاطفی و انگیزهٔ داستان ربوده‌شدن جنی قرار است نیروی محرک ماجرا باشد و پیوند نزدیک لوون با خانوادهٔ گارسیا به آن بُعدی شخصی بدهد.

فیلم از این رابطه برای روشن‌کردن انگیزهٔ قهرمان استفاده می‌کند: او به کمک رئیسش نمی‌رود صرفاً چون با یک وظیفهٔ تازه روبه‌رو شده؛ جنی برای او غریبه نیست و بازگرداندنش نوعی وفاداری خانوادگی است. این انتخاب می‌تواند درامی مؤثر بسازد، زیرا خشونت را در برابر مسئولیتی انسانی قرار می‌دهد.

« جذابیت چنین نقشی به صلابت و اقتصاد بازی وابسته است، و استاتهام این عناصر را به‌خوبی عرضه می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

اما فیلمنامه معمولاً به‌جای پروراندن رابطه‌ها، سریع از آن‌ها عبور می‌کند تا لوون را به مرحلهٔ بعدی تعقیب برساند. احساسات خانوادهٔ جنی و پیامدهای ربوده‌شدن او گاه به نشانه‌هایی روایی تقلیل می‌یابند؛ نشانه‌هایی که می‌گویند ماجرا جدی است، بی‌آن‌که همیشه فرصت کافی برای زیستن در آن جدیت فراهم کنند.

همین امر باعث می‌شود انگیزهٔ عاطفی فیلم قابل‌فهم باشد، اما نه به‌اندازه‌ای پرورده که هر رویارویی بعدی وزن تازه‌ای پیدا کند. تماشاگر می‌فهمد چرا لوون وارد عمل می‌شود، ولی الزاماً در همهٔ لحظات با عمق احساسی مورد نظر فیلم همراه نمی‌شود. اکشن؛ نقطهٔ اتکای اصلی جایی که «A Working Man» بیشترین اطمینان را نشان می‌دهد، صحنه‌های درگیری است.

فیلم اکشن را بر پایهٔ رویارویی‌های نزدیک، ضربه‌های مستقیم و حرکت‌های خشن بنا می‌کند؛ نه بر نمایش پیچیدهٔ مهارت‌های خارق‌العاده. این انتخاب با شخصیت لوون سازگار است: او قرار نیست حرکاتش را به نمایش بگذارد، بلکه می‌خواهد تهدید را سریع و بی‌رحمانه از میان بردارد. برخی از درگیری‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که فضا و حرکت شخصیت‌ها را در محدوده‌ای بسته نگه می‌دارند، انرژی و فشار مناسبی دارند.

قدرت استاتهام در همین لحظات آشکار می‌شود. او به مبارزه‌ها وزن جسمانی می‌دهد و باعث می‌شود قهرمان صرفاً تماشاگرِ بدلکاری‌ها نباشد. بااین‌حال، کارآمدی صحنه‌های اکشن همیشه به معنای تنوع نیست. فیلم چندین بار به الگویی مشابه بازمی‌گردد: کشف سرنخ، رسیدن به گروهی تازه از خلافکاران و سپس برخورد خشونت‌آمیز.

« تماشاگر می‌فهمد چرا لوون وارد عمل می‌شود، ولی الزاماً در همهٔ لحظات با عمق احساسی مورد نظر فیلم همراه نمی‌شود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این تکرار برای علاقه‌مندان به اکشنِ مستقیم لذت‌بخش است، اما به‌تدریج از غافلگیری می‌کاهد. فیلم در اجرای ضرباهنگ‌های کوتاه و پرتنش موفق‌تر از ساختن مسیرهای اکشن متفاوت و به‌یادماندنی است. جهان تبهکاری و شخصیت‌های پیرامونی جست‌وجوی لوون او را از یک حلقهٔ خلافکار به حلقه‌ای دیگر می‌برد و با مجموعه‌ای از چهره‌های وابسته به شبکه‌ای جنایی روبه‌رو می‌کند.

این گسترش، جهان فیلم را پرتحرک‌تر می‌سازد و به روایت امکان می‌دهد از فضای محدود کارگاه ساختمانی فاصله بگیرد. تبهکاران از نظر ظاهر و رفتار، رنگ‌وبویی متفاوت دارند و حضورشان به داستان حس تهدید می‌بخشد. فیلم همچنین از تضاد میان زندگی سادهٔ لوون و سازوکارهای پیچیده‌تر فساد سود می‌برد: مردی که می‌خواهد از خشونت دور بماند، درمی‌یابد که برای رسیدن به قربانی باید از لایه‌های گوناگون همان خشونت عبور کند.

بااین‌حال، شمار شخصیت‌های فرعی و گروه‌های مختلف گاهی به زیان تمرکز تمام می‌شود. بعضی چهره‌ها بیشتر برای ایجاد مانع یا فراهم‌کردن صحنه‌ای تازه وارد روایت می‌شوند تا آن‌که انگیزه و شخصیتی مستقل پیدا کنند. نتیجه، فضایی پر از رفت‌وآمد و نام‌هاست که در بعضی بخش‌ها گسترده‌تر از عمق واقعی داستان به نظر می‌رسد.

شبکهٔ فساد قرار است دامنهٔ خطر را افزایش دهد، اما فیلم همیشه از این گستردگی برای پیچیده‌ترکردن کشمکش بهره نمی‌گیرد؛ گاه فقط تعداد کسانی را بیشتر می‌کند که لوون باید با آن‌ها روبه‌رو شود. ریتم، تدوین و ناهماهنگی لحن یکی از ضعف‌های ملموس فیلم، نوسان ریتم آن است. با وجود این‌که داستان بر تعقیب و نجات بنا شده، میان صحنه‌های پرتحرک بخش‌هایی قرار می‌گیرند که حرکت روایی در آن‌ها کاهش می‌یابد.

« این تکرار برای علاقه‌مندان به اکشنِ مستقیم لذت‌بخش است، اما به‌تدریج از غافلگیری می‌کاهد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

برخی گفت‌وگوها و رفت‌وآمدها بیش از اندازه طول می‌کشند، بی‌آن‌که اطلاعات یا تنش متناسبی به داستان بیفزایند. از سوی دیگر، لحظاتی که باید روابط یا تردیدهای شخصیت را پرورش دهند، گاه با شتاب از کنارشان می‌گذرند. این عدم توازن سبب می‌شود فیلم در بعضی فصل‌ها کش‌دار و در برخی دیگر عجول به نظر برسد.

تدوین نیز همیشه این ناهمواری را جبران نمی‌کند. پیوند میان کشف سرنخ‌ها، رویارویی‌ها و تغییر موقعیت‌ها گاهی بیشتر بر ضرورت حرکت به صحنهٔ بعدی استوار است تا بر ساختن یک جریان پیوسته. مسئله فقط کندی نیست؛ فیلم در تنظیم فاصلهٔ میان تنش، خشونت و مکث‌های دراماتیک ثبات ندارد. لحن جدی و سنگین اثر نیز با بعضی از عناصر آشنای اکشنِ اغراق‌آمیز در کشمکش قرار می‌گیرد.

فیلم ظاهراً از مخاطب می‌خواهد جهانش را به‌عنوان درامی تلخ بپذیرد، اما قهرمان تقریباً شکست‌ناپذیر و زنجیرهٔ رویارویی‌هایش گاهی به همان قراردادهای نمایشی و آشنای فیلم‌های اکشن نزدیک می‌شود. جمع‌بندی «A Working Man» فیلمی است که بیش از هر چیز بر توانایی Jason Statham در حمل یک نقش اکشنِ آشنا تکیه دارد.

صحنه‌های درگیری پرانرژی، حضور مقتدر قهرمان و فضای جناییِ پرتنش، آن را برای تماشاگرانی که خواهان اکشنی مستقیم و بی‌پیرایه‌اند، به اثری سرگرم‌کننده تبدیل می‌کند. در مقابل، داستان کم‌وبیش قابل‌پیش‌بینی، شخصیت‌پردازی محدود و ریتم نامتوازن مانع از آن می‌شوند که فیلم چیزی فراتر از نمونه‌ای آشنا در کارنامهٔ این بازیگر باشد.

« برخی گفت‌وگوها و رفت‌وآمدها بیش از اندازه طول می‌کشند، بی‌آن‌که اطلاعات یا تنش متناسبی به داستان بیفزایند. »

جمع‌بندی

اثر در لحظات اکشن اعتمادبه‌نفس بیشتری از خود نشان می‌دهد تا در ساختن درامی انسانی و منسجم. رابطهٔ لوون با خانوادهٔ گارسیا ظرفیت عاطفی دارد، اما فیلمنامه آن را به اندازه‌ای نمی‌پروراند که همهٔ خشونت‌های بعدی را از نظر احساسی عمیق‌تر کند. بنابراین، فیلم نه با پیچش‌های داستانی و نه با نوآوری ژانری ماندگار می‌شود؛ امتیاز اصلی‌اش در اجرای قابل‌قبول قراردادهایی است که از ابتدا وعده می‌دهد.

«A Working Man» برای دوستداران اکشنِ استاتهام تجربه‌ای آشنا و گهگاه مهیج است، اما برای کسانی که در پی داستانی تازه، ریتمی سنجیده و شخصیت‌هایی چندلایه‌اند، دستاوردی محدودتر خواهد داشت.

« اثر در لحظات اکشن اعتمادبه‌نفس بیشتری از خود نشان می‌دهد تا در ساختن درامی انسانی و منسجم. »