وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جهانی آشنا با منطق سینمایی ناآشنا «A Minecraft Movie» می‌کوشد تجربه‌ای را که در بازی بر آزادی، کنجکاوی و آفرینش استوار است، به ماجرایی سینمایی با مسیر و مقصد مشخص تبدیل کند. چهار شخصیت ناسازگار، هر یک گرفتار مسئله‌ای از زندگی روزمره، ناگهان به فراجهان پرتاب می‌شوند؛ جهانی مکعبی که خیال در آن می‌تواند ماده و ابزار بسازد.

همراهی استیو، استادکار رازآلود این قلمرو، قرار است آنان را به سوی بازگشت به خانه هدایت کند. این طرح، در نگاه نخست، زمینه‌ای مناسب برای طنز، ماجراجویی و خیال‌پردازی فراهم می‌آورد؛ اما فیلم در تبدیل ظرفیت آزاد بازی به روایتی منسجم و پرکشش کامیاب نیست. مشکل بنیادی از همان برخورد دو منطق متفاوت پدیدار می‌شود: بازی به بازیکن اختیار می‌دهد جهان را کشف کند و به شیوه خود در آن چیزی بسازد، حال آن‌که فیلم باید کنش‌ها را در مسیری از پیش‌تعیین‌شده پیش ببرد.

اثر می‌توانست این تفاوت را به سرچشمه‌ای خلاقانه برای روایت بدل کند؛ در عوض، اغلب به مجموعه‌ای از موقعیت‌های نمایشی و نبردها بسنده می‌کند. جهان بازی در ظاهر حاضر است، اما سازوکار سازنده‌اش ــ آزمون، خطا، اکتشاف و ساختن ــ به اندازه کافی در قلب داستان جای نمی‌گیرد. قصه‌ای که زیر بار ماجرا کم‌رنگ می‌شود فیلم از چهار آدمی آغاز می‌کند که هر کدام با گرفتاری‌های خود دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

سفر به فراجهان فرصتی فراهم می‌آورد تا این شخصیت‌ها به یکدیگر نزدیک شوند و در جریان رویارویی با محیطی ناآشنا، توانایی‌هایی را در خود کشف کنند. این الگو برای یک ماجرای خانوادگی آشنا و کارآمد است، اما فیلمنامه به‌ندرت از آن فراتر می‌رود. مسئله‌های شخصیت‌ها بیشتر حکم سکوی پرتاب را دارند تا محرک‌هایی که در طول ماجرا رشد کنند یا معنای تازه‌ای بیابند.

« همراهی استیو، استادکار رازآلود این قلمرو، قرار است آنان را به سوی بازگشت به خانه هدایت کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در نتیجه، سفر گروه بیش از آن‌که زنجیره‌ای از انتخاب‌های تأثیرگذار باشد، به رشته‌ای از رخدادها شباهت دارد که هر کدام برای رسیدن به صحنه بعدی طراحی شده‌اند. هدف بازگشت به خانه روشن است، اما مسیر رسیدن به آن از نظر عاطفی و دراماتیک چندان پرفرازونشیب نیست. فیلم گاهی به رابطه میان همراهان مکث می‌کند، ولی این لحظه‌ها معمولاً پیش از آن‌که بتوانند عمقی بسازند، جای خود را به خطر تازه‌ای می‌دهند.

حاصل، قصه‌ای قابل‌پیگیری اما کم‌رمق است؛ قصه‌ای که ایده‌های جذاب دارد، اما از پیوند دادن آن‌ها به یکدیگر بازمی‌ماند. جک بلک؛ موتور پرتحرک فیلم در میان بازیگران، جک بلک بیش از دیگران به فیلم نیروی حرکتی می‌بخشد. او استیو را با شور بازیگوشانه‌ای اجرا می‌کند که با لحن کارتونی و بی‌پروای اثر سازگار است.

شوخی‌های کلامی، واکنش‌های پراغراق و انرژی بدنی او بارها صحنه‌هایی را که از نظر روایی ایستا شده‌اند، از رخوت بیرون می‌کشند. فیلم به‌خوبی از این توانایی بهره می‌گیرد: بلک می‌تواند حتی توضیحی درباره ابزارسازی را به فرصتی برای کمدی بدل کند و با لحنی سرخوش، مخاطب را به جهان بازی دعوت کند.

جیسون موموآ نیز با تصویری خودآگاه و اغراق‌شده از گرت، به جنبه کمدی فیلم کمک می‌کند. ظاهر پرزرق‌وبرق و اعتمادبه‌نفس نمایشی او در تقابل با محیط مکعبی، زمینه‌ای برای شوخی‌های بصری فراهم می‌آورد. بازی او و بلک در کنار یکدیگر گاه از خود ماجرا سرگرم‌کننده‌تر می‌شود؛ بااین‌حال، این شیمی نمی‌تواند جای پرداخت شخصیت را بگیرد.

« هدف بازگشت به خانه روشن است، اما مسیر رسیدن به آن از نظر عاطفی و دراماتیک چندان پرفرازونشیب نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

دیگر اعضای گروه نیز لحظه‌های دلپذیری دارند، اما سهمشان در پیشبرد روایت و تغییر روابط میان شخصیت‌ها محدود باقی می‌ماند. رنگ، بافت و حس جهان بازی فراجهان با رنگ‌های تند، شکل‌های هندسی و موجودات آشنا به‌سرعت خود را از دنیای واقعی جدا می‌کند. طراحی بصری فیلم بر این تضاد تکیه دارد: آدم‌هایی با ظاهر و حرکت‌های واقعی در فضایی زندگی می‌کنند که انگار از بلوک‌های رنگی ساخته شده است.

این انتخاب هم وفاداری ظاهری به بازی را ممکن می‌کند و هم موقعیت‌هایی کمیک می‌آفریند؛ برخورد بدن و ابزار واقعی با محیطی سخت، چهارگوش و اغراق‌شده، از منابع اصلی شوخی‌های فیلم است. اما بازآفرینی شکل، همیشه به بازآفرینی حس نمی‌انجامد. در بازی، مکعب‌ها تنها یک سبک تصویری نیستند؛ ماده خامی‌اند که بازیکن با آن‌ها رابطه‌ای عملی برقرار می‌کند.

در فیلم، محیط بیشتر پس‌زمینه‌ای پرزرق‌وبرق برای تعقیب و گریز و نبرد است. گاهی جهان چنان بی‌وزن و نمایشی به نظر می‌رسد که دشواری زیستن در آن به‌سختی حس می‌شود. درخشش رنگ‌ها و فراوانی عناصر آشنا نگاه را سرگرم می‌کند، اما انسجام بصری و ملموس‌بودن فضا همیشه به اندازه ظاهرش قانع‌کننده نیست.

خلاقیتِ غایب در میان هیاهو بزرگ‌ترین فرصت ازدست‌رفته فیلم، کم‌رنگ‌بودن ساخت‌وساز است. «ماینکرفت» در ذهن بسیاری از مخاطبان، بازیِ جنگیدن صرف نیست؛ میدان ساختن، ابداع‌کردن و آزمودن امکان‌های تازه است. فیلم هم این ایده را معرفی می‌کند و هم ابزارها و دستورهای ساخت را به کار می‌گیرد، اما کمتر اجازه می‌دهد خود فرایند آفرینش به بخش اصلی هیجان تبدیل شود.

« اما بازآفرینی شکل، همیشه به بازآفرینی حس نمی‌انجامد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

ساختن بیشتر راهی برای عبور از مانع یا آماده‌شدن برای رویارویی بعدی است، نه تجربه‌ای که به‌تنهایی کشف و لذت داشته باشد. به همین دلیل، درگیری‌ها سهمی بیش از اندازه از زمان و توجه فیلم می‌گیرند. نبرد با نیروهای خصمانه، خطرهای پی‌درپی و شلوغی صحنه‌ها ریتمی تند به اثر می‌دهد، اما تندی با تنوع یکی نیست.

وقتی بیشتر موقعیت‌ها به تهدید، فرار یا مقابله ختم می‌شوند، ماجراجویی به‌تدریج یکنواخت می‌شود. فیلم می‌توانست با تأکید بیشتر بر ساختن راه‌حل‌های نامنتظر، هیجان را از جنس تخیل کند؛ در عوض، بارها به زبان آشنای فیلم‌های ماجرایی پرهیاهو بازمی‌گردد. شوخی‌ها و ارجاع‌ها؛ پاداشی برای آشنایان بخش مهمی از جذابیت اثر به شناخت تماشاگر از بازی وابسته است.

نام‌ها، موجودات، ابزارها و موقعیت‌های آشنا برای طرفداران حکم اشاره‌هایی دوستانه دارند و حضور چیکن جوکی از نمونه‌های برجسته همین شوخی‌های درون‌جهانی است. این ارجاع‌ها گاه به‌اندازه‌ای آشکار و پرانرژی‌اند که واکنش تماشاگران را پیش‌بینی می‌کنند؛ برای کسانی که بازی را می‌شناسند، همین لحظه‌های کوتاه می‌توانند از صحنه‌های روایی پرکارتر به یادماندنی‌تر باشند.

بااین‌حال، ارجاع به‌تنهایی کمدی نمی‌سازد و آشنایی با بازی نمی‌تواند همه ضعف‌های ساختاری را بپوشاند. بعضی شوخی‌ها بر شناخت قبلی تکیه دارند و برای مخاطبی که با جهان بازی بیگانه است، اثر کمتری می‌گذارند. برخی دیگر نیز پس از یک خنده یا شگفتی کوتاه، نقشی در پیشبرد قصه پیدا نمی‌کنند. فیلم در بهترین لحظه‌های طنزش از بی‌پروایی بازیگوشانه برخوردار است؛ در لحظه‌های ضعیف‌تر، به یادآوری نام‌ها و نشانه‌ها بسنده می‌کند، بی‌آن‌که آن‌ها را به کمدی یا کشف تازه‌ای پیوند بزند.

« به همین دلیل، درگیری‌ها سهمی بیش از اندازه از زمان و توجه فیلم می‌گیرند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

ریتمی ناهموار برای مخاطبی خانوادگی لحن سبک و رنگارنگ فیلم، آن را برای تماشای خانوادگی مناسب می‌کند؛ به‌ویژه مخاطبان جوان‌تر احتمالاً از موجودات عجیب، شوخی‌های ساده و آشوب تصویری آن لذت خواهند برد. اثر همواره خود را جدی نمی‌گیرد و همین خودآگاهی، به آن اجازه می‌دهد از لحظه‌های مضحک و اغراق‌آمیز استقبال کند.

اما سبک‌بودن لحن نباید با بی‌نیازی از ریتم اشتباه گرفته شود. فیلم با وجود حرکت دائمی، در برخی بخش‌ها کش می‌آید و میان شوخی، پیشروی داستان و صحنه‌های پرتحرک تعادل پایداری پیدا نمی‌کند. مسئله این نیست که فیلم باید پیچیده یا سنگین باشد؛ بلکه حتی یک ماجرای ساده نیز به ضرباهنگی نیاز دارد که لحظه‌های آرام و پرتنش را از هم متمایز کند.

اینجا شلوغی گاه جای پیشرفت را می‌گیرد و تکرار خطرها، تازگی موقعیت‌ها را کاهش می‌دهد. در نتیجه، بخشی از تماشاگران ممکن است با شخصیت‌ها همراه بمانند، اما بخشی دیگر، به‌خصوص بزرگسالانی که به دنبال قصه‌ای منسجم‌ترند، در نیمه‌هایی از فیلم احساس کنند زمان به‌کندی می‌گذرد. جمع‌بندی «A Minecraft Movie» اقتباسی است که ظاهر پررنگ و بخشی از شوخ‌طبعی جهان بازی را به پرده می‌آورد، اما در تبدیل روح خلاقانه آن به ساختار سینمایی، به نتیجه‌ای کامل نمی‌رسد.

جک بلک با انرژی کمیک خود یکی از مهم‌ترین دلایل سرگرم‌کنندگی فیلم است؛ موموآ نیز به فضای سبک و خودآگاه آن کمک می‌کند، و ارجاع‌هایی چون چیکن جوکی برای هواداران بازی لحظه‌های خنده‌داری می‌سازند. در برابر این امتیازها، قصه کم‌جان، شخصیت‌پردازی محدود، ریتم نامتوازن و غلبه نبرد بر ساخت‌وساز قرار دارد.

« اثر همواره خود را جدی نمی‌گیرد و همین خودآگاهی، به آن اجازه می‌دهد از لحظه‌های مضحک و اغراق‌آمیز استقبال کند. »

جمع‌بندی

فیلم بیش از آن‌که از آزادیِ ساختن و کشف‌کردن الهام بگیرد، به مجموعه‌ای از صحنه‌های پرهیاهو و شوخی‌های ارجاعی تکیه می‌کند. ازاین‌رو، برای مخاطبی که در پی سرگرمی سبک و آشنایی با نشانه‌های بازی است، می‌تواند تجربه‌ای خوشایند و گاه خنده‌آور باشد؛ اما برای کسانی که انتظار دارند تخیل و آفرینش در مرکز ماجرا قرار گیرد، تصویری رنگارنگ از ظرفیتی بزرگ‌تر و کم‌استفاده‌شده باقی می‌ماند.