وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

حال‌وهوای آشنا و وعدهٔ یک کریسمس متفاوت «A Merry Little Ex-Mas» از همان عنوانش دو جهان را به هم گره می‌زند: شور آشنای تعطیلات و واقعیت کم‌زرق‌وبرقِ جدایی. کیت و اورت، زوجی که در آستانهٔ طلاق‌اند، تصمیم می‌گیرند آخرین کریسمس را در کنار فرزندانشان و در خانهٔ مشترک جشن بگیرند؛ تصمیمی که قرار است فرصتی برای وداعی آرام و محترمانه باشد.

اما ورود شریک عاطفی تازهٔ اورت، تِس، تعادل شکنندهٔ این گردهمایی را به هم می‌زند و برنامهٔ کیت برای ساختن خاطره‌ای بی‌نقص را با موقعیت‌هایی پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو می‌کند. فیلم به کارگردانی استیو کار و نویسندگی هالی هستر، از طرحی بهره می‌گیرد که ظرفیت طبیعی کمدی و درام خانوادگی را دارد: خانواده‌ای که روابطش تغییر کرده، اما هنوز می‌خواهد آیین‌های مشترک را حفظ کند.

کیت نه فقط با پایان یک ازدواج، بلکه با دگرگونی جایگاهش در خانواده و آینده‌ای نامعلوم روبه‌روست. کریسمس، در چنین داستانی، صرفاً پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست؛ مناسبت و فشاری است که شخصیت‌ها را وادار می‌کند در زمانی محدود، کنار یکدیگر باشند. همین برخورد میان گرمای سنت‌های خانوادگی و سردی جدایی، مهم‌ترین سرچشمهٔ جذابیت فیلم است.

داستان و ترکیب بازیگران فیلم در اطلاعات منتشرشدهٔ آن نیز بر همین محور خانوادگی و عاشقانه استوار است. زمستانی که از خود داستان گرم‌تر است بزرگ‌ترین موفقیت فیلم در ساختن فضایی است که تماشاگر از یک کمدی کریسمسی انتظار دارد: خیابان‌های برفی، خانه‌ای آراسته برای تعطیلات و صحنه‌هایی که با نور و رنگ گرم، سرمای بیرون را به بخشی از دل‌نشینی تصویر تبدیل می‌کنند.

« کیت نه فقط با پایان یک ازدواج، بلکه با دگرگونی جایگاهش در خانواده و آینده‌ای نامعلوم روبه‌روست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این فضای زمستانی به فیلم هویتی روشن می‌دهد و تماشای آن را، حتی در لحظاتی که روایت افت می‌کند، خوشایند نگه می‌دارد. خانه و آیین‌های فصلی نیز به‌تدریج به نمادهایی از زندگی مشترکی بدل می‌شوند که دیگر به شکل گذشته دوام نمی‌آورد، اما هنوز برای اعضای خانواده اهمیت دارد. بااین‌حال، زیبایی بصری همیشه به عمق عاطفی تبدیل نمی‌شود.

فیلم گاهی به تصاویر آشنای ژانر تکیه می‌کند، بی‌آنکه آن‌ها را به موقعیت‌های تازه یا معنادار پیوند بزند. تزیینات کریسمسی و مناظر برفی، هرقدر هم خوش‌ساخت باشند، نمی‌توانند جای گفت‌وگوهایی را بگیرند که باید نشان دهند چرا این رابطه به بن‌بست رسیده و هر یک از دو طرف دقیقاً چه چیزی را از دست داده است.

فضای گرم فیلم از همین رو بیش از آنکه نتیجهٔ تحول شخصیت‌ها باشد، محصول طراحی صحنه و قراردادهای آشنای فیلم‌های تعطیلاتی است. کیت و سنگینیِ زندگیِ ناتمام کیت مرکز عاطفی روایت است؛ زنی که سال‌ها پیش، در پیوند با زندگی مشترکش، بخشی از آرزوهای شخصی خود را کنار گذاشته و اکنون می‌کوشد در آستانهٔ جدایی، هم مادر خوبی باشد و هم تصویری قابل‌قبول از خانواده را حفظ کند.

بازی آلیشیا سیلورستون برای شخصیت انرژی و نوعی آشفتگی قابل‌فهم به همراه دارد. کیت گاه از کنترل خارج می‌شود و تصمیم‌هایی می‌گیرد که بیش از آنکه حساب‌شده باشند، از رنجش و ترس او از کنار گذاشته‌شدن سرچشمه می‌گیرند. این بی‌قراری می‌توانست نقطهٔ قوتی جدی باشد: مادری که می‌فهمد دیگر نمی‌تواند همه‌چیز را طبق نقشه پیش ببرد.

« بااین‌حال، زیبایی بصری همیشه به عمق عاطفی تبدیل نمی‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

اما فیلمنامه به اندازهٔ کافی در این کشمکش درونی مکث نمی‌کند. انگیزه‌های کیت روشن‌اند، ولی گاهی بیشتر به ابزار پیش‌بردن شوخی‌ها و رقابت‌های عاطفی بدل می‌شوند تا زمینه‌ای برای شناخت ژرف‌تر او. فیلم نشانه‌هایی از حسرت‌ها و انتخاب‌های گذشته‌اش می‌دهد، اما کمتر فرصت می‌یابد پیامدهای آن انتخاب‌ها را با جزئیات بکاود.

به همین دلیل، تماشاگر می‌تواند با اندوه و عصبانیت او همراه شود، اما شناختش از لایه‌های پیچیده‌تر شخصیت چندان فراتر نمی‌رود. جمع خانوادگی و نیروی بازیگران مکمل یکی از ظرفیت‌های دلپذیر فیلم، توجه به فرزندان و فضای خانوادگیِ پس از جدایی است. نوجوانان و جوانان خانواده نیز مسیرها و خواسته‌های خود را دارند و همین موضوع اجازه می‌دهد داستان از تقابل سادهٔ زن و شوهر فراتر برود.

اختلاف دیدگاه دربارهٔ آینده، استقلال و تصمیم‌های شخصی، موقعیت‌هایی می‌سازد که گاهی صمیمی و گاهی طنزآمیزند. فیلم در لحظه‌هایی که شخصیت‌ها ناچار می‌شوند از نمایش یک خانوادهٔ بی‌نقص دست بکشند، به حقیقت عاطفی نزدیک‌تر می‌شود. در میان بازیگران مکمل، جمايلا جميل و پیرسون فوده حضور چشمگیری دارند.

جمیل با تسلط بر طنز و زمان‌بندی کمدی، به تِس شخصیتی پرتحرک می‌دهد و مانع می‌شود او صرفاً به «دوست‌دختر تازه» و عامل تنش تقلیل پیدا کند. فوده نیز در نقش چت، با بازی پرانرژی و آمادگی برای پذیرفتن موقعیت‌های مضحک، به فیلم نیرویی سبک‌تر می‌بخشد. او در بخش‌هایی که شوخی‌ها بیش از حد قابل‌پیش‌بینی می‌شوند، توجه را دوباره به خود جلب می‌کند.

« اما فیلمنامه به اندازهٔ کافی در این کشمکش درونی مکث نمی‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این دو بازیگر، هرچند نمی‌توانند کاستی‌های ساختاری فیلمنامه را جبران کنند، به صحنه‌ها تنوع و جنب‌وجوش می‌دهند. کمدیِ آشنا و روایتِ پیش‌بینی‌پذیر فیلم از مجموعه‌ای از موقعیت‌های شناخته‌شده بهره می‌گیرد: همسر سابقی که هنوز از جدایی عبور نکرده، شریک تازه‌ای که ناگهان وارد جمع خانوادگی می‌شود، تلاش برای حسادت‌برانگیختن و تعطیلاتی که قرار است همه را به آشتی یا تصمیمی تازه برساند.

این الگوها به‌خودی‌خود مانع سرگرمی نیستند؛ کمدی رمانتیک و فیلم کریسمسی اغلب بر لذتِ دیدنِ مسیرهای آشنا تکیه می‌کنند. مسئله آن است که «A Merry Little Ex-Mas» به‌ندرت به این الگوها زاویه‌ای تازه می‌دهد یا از دل آن‌ها تناقضی عمیق‌تر بیرون می‌کشد. بسیاری از شوخی‌ها نیز بیش از آنکه از شخصیت‌ها و رابطه‌هایشان برخیزند، بر موقعیت‌های نمایشی و اغراق‌شده متکی‌اند.

در نتیجه، بعضی لحظات بامزه‌اند، اما پیوستگی لحن فیلم همیشه حفظ نمی‌شود: صحنه‌ای می‌کوشد از آشفتگی خانوادگی خنده بسازد و صحنهٔ بعد ناگهان انتظار واکنشی عاطفی و جدی دارد. این نوسان می‌توانست بخشی از جذابیت داستان باشد، اگر فیلمنامه پیوند محکم‌تری میان طنز و زخم‌های عاطفی شخصیت‌ها برقرار می‌کرد.

عاشقانه‌ای که مجال شکل‌گرفتن نمی‌یابد کشمکش اصلیِ فیلم به گذشتهٔ کیت و اورت گره خورده، اما مسیر عاشقانهٔ کیت و چت نیز قرار است به او چشم‌اندازی تازه از رابطه و میل شخصی بدهد. مشکل اینجاست که این رابطه فرصت کافی برای رشد پیدا نمی‌کند. آشنایی و کشش میان آن‌ها بیشتر در خدمت ایجاد موقعیت‌های کمدی و برانگیختن واکنش دیگران است تا ساختن پیوندی باورپذیر.

« این دو بازیگر، هرچند نمی‌توانند کاستی‌های ساختاری فیلمنامه را جبران کنند، به صحنه‌ها تنوع و جنب‌وجوش می‌دهند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در نتیجه، تماشاگر کمتر می‌تواند بفهمد کیت در چت چه چیزی می‌یابد که پیش‌تر در زندگی‌اش غایب بوده است. رابطهٔ کیت و اورت نیز از کمبود مشابهی رنج می‌برد. فیلم انتظار دارد وزن سال‌های زندگی مشترک را احساس کنیم، اما بخش مهمی از این گذشته را با اطلاعات و اشاره‌های نسبتاً فشرده منتقل می‌کند.

وقتی رنجش‌های انباشته به‌درستی در رفتار روزمره، سکوت‌ها و گفت‌وگوهای دشوار ریشه ندوانده باشند، کشمکش عاطفیِ زوج هم قدرت لازم را پیدا نمی‌کند. ازاین‌رو، امکان باورکردنِ دلبستگی و تردیدهایشان وجود دارد، اما عمق آن به اندازه‌ای نیست که تمام تصمیم‌هایشان را ناگزیر جلوه دهد. ریتم، اوج و جمع‌بندی در بخش پایانی، فیلم چند بار به سوی نقطهٔ اوج حرکت می‌کند و همین رفت‌وبرگشت از فشردگی و تأثیر لحظه‌های آخر می‌کاهد.

موقعیت‌هایی که می‌توانستند با مکثی کوتاه و انتخابی روشن به نتیجه برسند، گاه بیش از اندازه ادامه می‌یابند. پایان‌بندی نیز از این کش‌آمدن بی‌نصیب نیست؛ نه از آن رو که پاسخ همهٔ پرسش‌ها باید صریح باشد، بلکه چون فیلم چند بار احساس می‌دهد به جمع‌بندی رسیده و سپس دوباره مسیر را ادامه می‌دهد.

بدون آشکارکردن جزئیات پایانی، می‌توان گفت این طولانی‌شدن، از شدت اثر عاطفی نتیجه می‌کاهد. جمع‌بندی «A Merry Little Ex-Mas» فیلمی مناسب برای تماشاگرانی است که در فصل تعطیلات به دنبال کمدی خانوادگیِ سبک، فضای برفی و چند چهرهٔ پرانرژی‌اند. فیلم در ساختن حال‌وهوایی گرم و دیدنی موفق است و جمايلا جميل و پیرسون فوده لحظاتی از سرزندگی را به آن می‌بخشند.

« در نتیجه، تماشاگر کمتر می‌تواند بفهمد کیت در چت چه چیزی می‌یابد که پیش‌تر در زندگی‌اش غایب بوده است. »

جمع‌بندی

ایدهٔ گذراندن آخرین کریسمس خانوادگی در آستانهٔ طلاق نیز بستری مناسب برای طنز و صمیمیت فراهم می‌کند. بااین‌حال، داستان به‌ندرت از مسیرهای آشنای ژانر فاصله می‌گیرد. شخصیت‌ها، به‌ویژه در روابط عاشقانه‌شان، به بسط بیشتری نیاز دارند و روایت در اوج و پایان بیش از اندازه مکث می‌کند. حاصل، فیلمی است خوش‌منظر و گهگاه سرگرم‌کننده که بیش از آنکه با تازگی یا عمق عاطفی در ذهن بماند، به‌واسطهٔ فضای کریسمسی‌اش دلپذیر است؛ تجربه‌ای سبک برای یک شب زمستانی، نه اثری که کلیشه‌های کمدی رمانتیک را از نو تعریف کند.

« ایدهٔ گذراندن آخرین کریسمس خانوادگی در آستانهٔ طلاق نیز بستری مناسب برای طنز و صمیمیت فراهم می‌کند. »