وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

تاریخ به‌مثابه مونتاژِ ناتمام «A Grin Without a Cat» ساختهٔ کریس مارکر، نه گزارشی خطی از تاریخ است و نه مستندی که بکوشد رویدادها را در نظمی آموزشی و بی‌ابهام توضیح دهد. فیلم جستاری سینمایی است دربارهٔ سال‌هایی که امید انقلابی در نقاط گوناگون جهان سر برآورد و سپس با سرکوب، شکست یا فرسودگی روبه‌رو شد.

مارکر به جای آنکه گذشته را چون زنجیره‌ای از علت‌ها و معلول‌های قطعی بازسازی کند، تصاویر پراکنده را به هم می‌دوزد و از برخوردشان اندیشه می‌سازد. نتیجه، اثری است که تاریخ را نه مجموعه‌ای از واقعیت‌های منجمد، بلکه خاطره‌ای مناقشه‌برانگیز و پیوسته در حال تغییر می‌بیند. از این منظر، عنوان انگلیسی فیلم نیز کلیدی برای فهم حال‌وهوای آن است: ردّ لبخندی باقی مانده، اما گربه‌ای که آن لبخند به آن تعلق داشته دیگر در صحنه نیست.

این تصویر، به شکلی موجز، فاصلهٔ میان وعدهٔ انقلاب و حضور واقعی آن را بیان می‌کند. فیلم در پی تجلیل ساده‌دلانه از جنبش‌های چپ نیست؛ به آرمان‌های آن‌ها وفادار می‌ماند، اما شکست‌ها و تناقض‌هایشان را نیز از نظر دور نمی‌دارد. روایتی جهانی، نه یک تاریخ واحد دامنهٔ فیلم از جنبش‌های دانشجویی و کارگری فرانسه تا ویتنام، بولیوی، پراگ و شیلی امتداد می‌یابد.

« این تصویر، به شکلی موجز، فاصلهٔ میان وعدهٔ انقلاب و حضور واقعی آن را بیان می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این جغرافیای گسترده، صرفاً فهرستی از رویدادهای هم‌زمان نیست. مارکر می‌کوشد نشان دهد که چگونه مبارزه‌ها در کشورهای مختلف، با وجود تفاوت در زمینه و سرنوشت، در برابر ساختارهای قدرت و مناسبات سلطه پژواک یکدیگر می‌شوند. فیلم از مهٔ ۱۹۶۸ فرانسه به جنگ ویتنام می‌رسد، از امید به اصلاح در پراگ به تجربهٔ سیاسی شیلی، و از آن‌ها به پرسشی کلی‌تر دربارهٔ امکان دگرگونی اجتماعی.

اما این جهان‌نگری، آگاهانه از قالب تاریخ‌نگاری جامع فاصله می‌گیرد. فیلم همهٔ زمینه‌های اقتصادی و سیاسی هر کشور را به تفصیل باز نمی‌کند و همیشه نسبت میان رویدادها را توضیح نمی‌دهد. برای بیننده‌ای که با تاریخ این دوره آشنایی اندکی دارد، گذارهای سریع می‌توانند گیج‌کننده باشند. با این همه، این ابهام صرفاً نقصی اجرایی نیست: مارکر به جای ساختن تصویری یکپارچه و مطمئن از گذشته، آشفتگیِ تجربهٔ سیاسی را نیز وارد فرم فیلم می‌کند.

تدوین؛ اندیشه‌ای که از برخورد تصویرها پدید می‌آید مهم‌ترین نیروی فیلم در تدوین آن نهفته است. تصاویر آرشیوی، سخنرانی‌ها، صحنه‌های خیابانی و لحظه‌های روزمره در کنار هم قرار می‌گیرند؛ گاه پیوند میانشان مستقیم است و گاه تنها از راه تشابهی عاطفی یا تصویری شکل می‌گیرد. این شیوه به فیلم ضرباهنگی پرتحرک می‌بخشد و اجازه می‌دهد معنا از فاصلهٔ میان دو تصویر زاده شود، نه فقط از توضیح راوی.

« این جغرافیای گسترده، صرفاً فهرستی از رویدادهای هم‌زمان نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

تدوین در اینجا آرایه‌ای برای تزئین موضوع نیست؛ خودِ ابزار تفکر فیلم است. این روش، تجربه‌ای فعال از تماشا می‌طلبد. مخاطب باید از نشانه‌ها، تکرارها و تقابل‌ها مسیر بسازد و گاهی بپذیرد که همهٔ قطعات به یک نتیجهٔ روشن نمی‌رسند. مزیت چنین رویکردی، رهایی از قطعیتِ روایت‌های رسمی و امکان دیدن تاریخ از زاویه‌های گوناگون است.

محدودیتش نیز روشن است: تراکم تصاویر و شتاب پیوندها گاه مجال کافی برای مکث نمی‌گذارد. برخی رویدادها پیش از آنکه به‌درستی در ذهن بنشینند، جای خود را به صحنه‌ای دیگر می‌دهند. صدای جمعی و جایگاه راوی روایت فیلم به صدایی واحد و مسلط محدود نمی‌شود. گفتارهای تفسیری با صداهای گوناگون و مواد آرشیوی درهم می‌آمیزند و نوعی چندصدایی می‌سازند که با موضوع سیاسی اثر تناسب دارد.

تاریخ در اینجا از زبان یک دانای کل بازگو نمی‌شود؛ بیشتر شبیه گفت‌وگویی است میان کسانی که رویدادها را تجربه کرده‌اند، درباره‌شان داوری می‌کنند یا اکنون از فاصلهٔ زمان به آن‌ها می‌نگرند. این تنوع، تجربهٔ تاریخی را انسانی‌تر و پیچیده‌تر می‌کند. با این حال، چندصدایی به معنای بی‌طرفی کامل نیست.

« تدوین در اینجا آرایه‌ای برای تزئین موضوع نیست؛ خودِ ابزار تفکر فیلم است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

انتخاب تصاویر، ترتیب آن‌ها و نوع پیوندی که میانشان برقرار می‌شود، همگی نشان‌دهندهٔ موضع فیلم‌سازند. مارکر به‌وضوح به شورش و آرمان رهایی نظر مساعد دارد، اما هم‌زمان نسبت به اسطوره‌سازی از جنبش‌ها بدگمان است. لحن او گاهی شاعرانه و گاهی طعنه‌آمیز می‌شود؛ همین نوسان مانع می‌شود که فیلم به بیانیه‌ای ایدئولوژیک و یک‌سویه فروکاسته شود.

تصویر آرشیوی؛ سند، خاطره و زخم تصاویر آرشیوی فیلم تنها مدارکی برای اثبات گفته‌های راوی نیستند. آن‌ها حامل زمان‌اند: چهره‌ها، خیابان‌ها و حرکت جمعیت، اثری از لحظه‌ای دارند که دیگر بازنمی‌گردد. اما فیلم اجازه نمی‌دهد این تصاویر همچون پنجره‌ای شفاف به گذشته تلقی شوند. هر تصویر از دل انتخاب و تدوین بیرون آمده و معنایش در کنار تصویر بعدی تغییر می‌کند.

بنابراین اثر، هم رویدادهای سیاسی را به یاد می‌آورد و هم سازوکار یادآوری آن‌ها را زیر سؤال می‌برد. در لحظه‌های موفق، این رابطه میان سند و حافظه به نیرویی عاطفی تبدیل می‌شود. تماشاگر فقط اطلاعاتی دربارهٔ تظاهرات یا مبارزه به دست نمی‌آورد؛ با انرژی جمعی، اضطراب و امیدی روبه‌رو می‌شود که در چهره‌ها و حرکت‌ها باقی مانده است.

« انتخاب تصاویر، ترتیب آن‌ها و نوع پیوندی که میانشان برقرار می‌شود، همگی نشان‌دهندهٔ موضع فیلم‌سازند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

موسیقی و ریتم تدوین نیز به این تصاویر کیفیتی سوگوارانه می‌دهند: فیلم به گذشته نگاه می‌کند، اما از همان ابتدا می‌داند که میان شور آن روزها و واقعیتِ پس از آن‌ها شکافی پدید آمده است. شاعرانه‌بودن و محدودیت‌های تحلیل توان شاعرانهٔ فیلم از پیوندهای غیرمنتظره‌اش سرچشمه می‌گیرد. صحنه‌ای از یک کشور می‌تواند در کنار صحنه‌ای از قاره‌ای دیگر قرار گیرد و معنایی فراتر از هر دو بسازد: شباهتی در کنش جمعی، در سرکوب یا در امیدی که هنوز نامطمئن است.

این پیوندها حسِ هم‌سرنوشتی جهانی ایجاد می‌کنند و به فیلم عمقی می‌بخشند که یک گزارش صرفاً خبری به دشواری می‌توانست به آن برسد. اما همین روش گاه جای تحلیل تفصیلی را می‌گیرد. بخش واترگیت، در قیاس با موضوعات دیگر، کم‌مایه‌تر به نظر می‌رسد و ظرفیت سیاسی خود را به‌طور کامل نمی‌گشاید. همچنین نقش قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه ایالات متحده و اتحاد شوروی، در برخی رویدادهای مطرح‌شده به اندازه‌ای که انتظار می‌رود پیگیری نمی‌شود.

این کاستی‌ها نشان می‌دهند که فیلم بیش از آنکه تاریخ‌نامه‌ای جامع باشد، تأملی شخصی و شاعرانه بر حافظهٔ سیاسی یک دهه است. جمع‌بندی «A Grin Without a Cat» اثری بلندپروازانه و ناآرام است که تاریخ را در قالب روایتی بسته عرضه نمی‌کند. ارزش آن در آمیزه‌ای از تصویر آرشیوی، تدوین تداعی‌گر و صدای چندگانه است؛ آمیزه‌ای که از دل شکست‌های سیاسی نیز پرسش‌هایی دربارهٔ امکان امید بیرون می‌کشد.

« شاعرانه‌بودن و محدودیت‌های تحلیل توان شاعرانهٔ فیلم از پیوندهای غیرمنتظره‌اش سرچشمه می‌گیرد. »

جمع‌بندی

فیلم گاه با شتاب و تراکم خود مخاطب را از دست می‌دهد و در بعضی بخش‌ها از تحلیل دقیق فاصله می‌گیرد، اما این لغزش‌ها نیروی اصلی‌اش را از میان نمی‌برند. حاصل، مرثیه‌ای ساده برای جنبش‌های ناکام نیست؛ تلاشی است برای فهمیدن اینکه چه چیزی از آرمان‌های شکست‌خورده باقی می‌ماند، و چگونه تصاویر می‌توانند آن باقی‌مانده را دوباره در برابر ما زنده کنند.