نقد و بررسی
نقد A Billion Lives | 2016
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جرقه‌ای در دل مناقشه «A Billion Lives» مستندی است که از یک مسئلهٔ بهداشتی گسترده، به جدالی دربارهٔ علم، سیاست و منافع اقتصادی می‌رسد. آرون بیبرت در این فیلم، سیگار را نه فقط عادتی فردی، بلکه محصول شبکه‌ای از صنعت، نهادهای عمومی و تصمیم‌های سیاسی تصویر می‌کند؛ سپس فناوری ویپ را به‌عنوان جایگزینی بالقوه برای کسانی پیش می‌کشد که نمی‌توانند سیگار را ترک کنند.
فیلم از همان آغاز می‌خواهد مخاطب را با پرسشی اخلاقی روبه‌رو کند: وقتی راهی کم‌زیان‌تر برای کاهش آسیب مطرح می‌شود، چه نیروهایی ممکن است در برابر آن بایستند؟ همین پرسش به اثر نیروی محرکه و جذابیت می‌بخشد. روایت و مسیر جست‌وجو ساختار فیلم بر سفر و تحقیق بنا شده است. بیبرت در چهار قاره با پزشکان، دانشمندان، فعالان و افرادی گفت‌وگو می‌کند که تجربه‌ای شخصی یا حرفه‌ای از دخانیات و ویپ دارند.
این تنوع جغرافیایی به روایت حس گستردگی می‌دهد و موضوع را از یک بحث محلی فراتر می‌برد. در کنار مصاحبه‌ها، فیلم به تاریخ صنعت سیگار و شیوه‌هایی می‌پردازد که شرکت‌های دخانی برای دفاع از محصول خود به کار گرفته‌اند؛ سپس تمرکز را به ظهور سیگارهای الکترونیکی و واکنش دولت‌ها و نهادهای سلامت عمومی منتقل می‌کند.
این مسیر برای تماشاگر ناآشنا با موضوع، راهنمایی نسبتاً روشن فراهم می‌کند: ابتدا زیان سیگار، سپس سابقهٔ مناقشه‌های پیرامون آن، و سرانجام مناقشه بر سر جایگزین‌ها. فیلم می‌کوشد پیوند میان این بخش‌ها را نشان دهد، نه آن‌که ویپ را جدا از تاریخ گسترده‌تر کنترل دخانیات بررسی کند. بااین‌حال، همین ساختار خطی گاهی به تکرار می‌انجامد؛ ایده‌ای که در یک مصاحبه مطرح شده، ممکن است با بیان دیگری در گفت‌وگوی بعدی بازگردد و پیشروی بحث را کند کند.
« همین پرسش به اثر نیروی محرکه و جذابیت می‌بخشد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
موضع‌گیری و قوهٔ اقناع موضع فیلم آشکارا حامی ویپ و کاهش آسیب است. این رویکرد را نمی‌توان نادیده گرفت یا از آن انتظار بی‌طرفی کامل داشت: دوربین و تدوین از آغاز به سوی نتیجه‌ای مشخص حرکت می‌کنند و اطلاعات را در چارچوب همان نتیجه مرتب می‌سازند. از یک سو، این تمرکز به فیلم انرژی می‌دهد.
اثر با لحنی پیگیر، پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که ممکن است در گفت‌وگوهای عمومی کمتر دیده شوند؛ از جمله این‌که آیا همهٔ سیاست‌های محدودکننده واقعاً به سود سلامت عمومی‌اند، و چه منافعی ممکن است در حفظ بازار سیگار نقش داشته باشند. از سوی دیگر، شیوهٔ طرح ادعاها گاه فاصلهٔ لازم میان «طرح یک اتهام» و «اثبات آن» را کم‌رنگ می‌کند.
فیلم از فساد، تعارض منافع و نفوذ شرکت‌ها سخن می‌گوید، اما بیشتر نیروی خود را صرف تقویت فرضیهٔ مرکزی می‌کند تا سنجش منظم آن از چند زاویه. همین انتخاب ممکن است برای مخاطبی که با دیدگاه فیلم همدل است روشنگر و تکان‌دهنده باشد، اما برای تماشاگر منتقد، پرسش‌هایی دربارهٔ گزینش شواهد و میزان استحکام استدلال‌ها باقی می‌گذارد.
مصاحبه‌ها و صدای انسانی مصاحبه‌شوندگان یکی از ستون‌های اصلی مستند هستند. حضور افرادی با پیشینه‌های گوناگون، از متخصصان سلامت تا چهره‌های مرتبط با تاریخ صنعت دخانیات، به فیلم امکان می‌دهد از چند مسیر به موضوع نزدیک شود. تجربه‌های شخصی نیز بحث را از سطح آمار و سیاست بیرون می‌آورند: اعتیاد به سیگار برای بسیاری مسئله‌ای انتزاعی نیست، بلکه بخشی از سال‌های زندگی و تلاش‌های مکرر برای ترک است.
« موضع‌گیری و قوهٔ اقناع موضع فیلم آشکارا حامی ویپ و کاهش آسیب است. »
شخصیت‌ها و اجرا
روایت کسانی که ویپ را در مسیر کنار گذاشتن سیگار مؤثر دانسته‌اند، وجه انسانی و عاطفی فیلم را تقویت می‌کند. بااین‌حال، مصاحبه‌محوری به‌تنهایی تضمین‌کنندهٔ عمق نیست. گاهی فیلم به‌جای آن‌که اختلاف دیدگاه‌ها را به گفت‌وگویی واقعی تبدیل کند، سخنان همسو را پشت سر هم می‌چیند. به این ترتیب، شاهدان بیشتر نقش تأییدکنندهٔ خط اصلی روایت را پیدا می‌کنند تا طرف‌های یک مناظرهٔ چندسویه.
این محدودیت به‌ویژه در موضوعی که هم با سلامت فردی و هم با سیاست عمومی درآمیخته، محسوس است: مخاطب برای داوری سنجیده به شنیدن پرسش‌های دشوار و پاسخ‌های جدی به آن‌ها نیز نیاز دارد. ریتم و زبان سینمایی فیلم از ترکیب مصاحبه، تصاویر آرشیوی و روایت کارگردان بهره می‌گیرد تا بحثی عمدتاً کلامی را برای تماشاگر دیدنی‌تر کند.
تکیه بر تصاویر تاریخی در بخش‌های مربوط به سیگار، به مستند زمینه‌ای ملموس می‌دهد و نشان می‌دهد که مناقشهٔ امروز در خلأ شکل نگرفته است. روایت بیبرت نیز مسیر تحقیق را به هم پیوند می‌زند و به فیلم حس حضور یک جست‌وجوگر می‌دهد. اما «A Billion Lives» بیش از آن‌که بر تصویر و مشاهدهٔ سینمایی تکیه کند، بر گفتار متکی است.
رشتهٔ طولانی مصاحبه‌ها، آمار و توضیحات می‌تواند برای مخاطب علاقه‌مند آموزنده باشد، ولی ریتم را یکنواخت می‌کند. در بخش‌هایی، تدوین فرصت کافی برای مکث یا تغییر آهنگ نمی‌دهد و مطالبی که می‌توانستند در گفت‌وگویی فشرده‌تر بیان شوند، امتداد می‌یابند. برای همین، فیلم با وجود اهمیت موضوع، در همهٔ لحظات کشش روایی یکسانی ندارد.
« روایت کسانی که ویپ را در مسیر کنار گذاشتن سیگار مؤثر دانسته‌اند، وجه انسانی و عاطفی فیلم را تقویت می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
زمینهٔ علمی و مسئولیت مستند یکی از دشوارترین چالش‌های فیلم، پرداختن به مسئله‌ای است که مرز میان شواهد علمی، سیاست‌گذاری و تجربهٔ فردی در آن به‌سادگی روشن نمی‌ماند. مستند می‌خواهد تفاوت میان زیان سیگار و جایگزین‌های بدون احتراق را برجسته کند و از تماشاگر بخواهد دربارهٔ نقش دود در آسیب‌های ناشی از سیگار دقیق‌تر بیندیشد.
این تمرکز می‌تواند گفت‌وگو را از داوری‌های ساده‌انگارانه دربارهٔ نیکوتین فراتر ببرد؛ اما هنگامی که فیلم لحن قطعی و اقناعی خود را حفظ می‌کند، لازم است محدودیت‌ها و پرسش‌های حل‌نشده را نیز با همان جدیت مطرح کند. در این زمینه، کمبود دیدگاه‌های مخالف فقط مسئله‌ای فرمی نیست؛ بر ارزیابی استدلال‌ها هم اثر می‌گذارد.
مستند می‌توانست با حضور منتقدان جدی‌تر، مرز میان خطر نسبی و بی‌خطر بودن، یا تفاوت میان تجربهٔ شخصی و نتیجه‌گیری جمعیتی را دقیق‌تر بررسی کند. پرهیز از این مواجهه، پیام را ساده‌تر و پرقدرت‌تر می‌کند، اما از پیچیدگی علمی بحث می‌کاهد. بنابراین بهتر است فیلم را نه داوری نهایی دربارهٔ سیاست سلامت، بلکه مداخله‌ای جانبدارانه در مناقشه‌ای عمومی دانست.
مخاطب و ارزش تماشا برای کسانی که اطلاعات اندکی دربارهٔ ویپ، کاهش آسیب یا تاریخ مناقشه‌های دخانیات دارند، فیلم می‌تواند نقطهٔ شروعی درگیرکننده باشد. موضوع آن مهم است، مصاحبه‌ها مواد فراوانی برای اندیشیدن فراهم می‌کنند و روایت از مخاطب می‌خواهد در برابر روایت‌های رسمی و منافع اقتصادی پرسشگر بماند.
« در این زمینه، کمبود دیدگاه‌های مخالف فقط مسئله‌ای فرمی نیست؛ بر ارزیابی استدلال‌ها هم اثر می‌گذارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
همچنین، تجربه‌های شخصی مطرح‌شده در فیلم ممکن است برای تماشاگرانی که با اعتیاد و دشواری ترک سیگار از نزدیک روبه‌رو بوده‌اند، طنین عاطفی داشته باشد. برای مخاطبی که پیش‌تر با این بحث آشناست، ارزش افزودهٔ فیلم احتمالاً کمتر خواهد بود. بسیاری از نکته‌ها در قالب مصاحبه‌های متوالی بازگو می‌شوند و کمتر به تحلیل تازه یا مناظره‌ای متوازن می‌رسند.
واکنش‌های متفاوت تماشاگران نیز با همین دوگانگی سازگار است: برخی فیلم را افشاگر و تکان‌دهنده می‌یابند، درحالی‌که برخی دیگر بر یک‌طرفه‌بودن یا طولانی‌شدن بخش‌هایی از آن تأکید می‌کنند. این تفاوت نشان می‌دهد که اثر بیش از آن‌که مخاطب را با بی‌طرفی آرام خود جذب کند، با شدت موضعش او را به موافقت یا مقاومت وامی‌دارد.
جمع‌بندی «A Billion Lives» مستندی پرشور و مسئله‌محور است که موضوعی مهم را به مرکز توجه می‌آورد و از مخاطب می‌خواهد نسبت میان سلامت عمومی، سیاست و منافع اقتصادی را دوباره بررسی کند. قدرت اصلی آن در جسارت پرسشگری، گسترهٔ مصاحبه‌ها و توانایی‌اش در پیوند دادن تجربه‌های فردی با بحثی اجتماعی نهفته است.
ضعف‌هایش نیز روشن‌اند: روایت به سود موضع خود سنگینی می‌کند، دیدگاه‌های مخالف را به اندازهٔ کافی نمی‌آزماید و در بخش‌هایی زیر بار تکرار مصاحبه‌ها از ریتم می‌افتد. بااین‌همه، فیلم برای بیننده‌ای که آن را نه حکم نهایی، بلکه دعوتی به بررسی و گفت‌وگو بداند، اثری قابل تأمل و برانگیزاننده باقی می‌ماند.
« برای مخاطبی که پیش‌تر با این بحث آشناست، ارزش افزودهٔ فیلم احتمالاً کمتر خواهد بود. »
ثبت دیدگاه