نقد و بررسی
نقد حتی بره‌ها هم دندان دارند (Even Lambs Have Teeth) | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان معصومیت و خشونت عنوان فیلم، «حتی بره‌ها هم دندان دارند»، از همان ابتدا وعدهٔ وارونگی می‌دهد: قربانیانِ ظاهراً بی‌دفاع ممکن است سرانجام نیرویی پیدا کنند که مهاجمان را به هراس بیندازد. فیلم تری مایلز از همین تقابل بهره می‌گیرد و قصهٔ دو دوست جوان را به روایتی از اسارت، گریز و انتقام بدل می‌کند.
بااین‌حال، جذابیت اثر تنها به جابه‌جایی جای شکار و شکارچی محدود نمی‌شود؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا خشونت می‌تواند اختیار ازدست‌رفته را بازگرداند، یا فقط شکلی تازه از سلطه می‌سازد. فیلم در ژانر وحشت و تریلر انتقامی حرکت می‌کند، اما گاه به کمدی سیاه هم نزدیک می‌شود. این آمیزه به اثر امکان می‌دهد از جدیت یکدست برخی نمونه‌های ژانر فاصله بگیرد، ولی هم‌زمان خطر بی‌ثباتی لحن را نیز به همراه دارد.
«Even Lambs Have Teeth» در بهترین لحظه‌هایش از همین نوسان برای ساختن طنزی تلخ استفاده می‌کند؛ در لحظه‌های کم‌اثرتر، نمی‌تواند روشن کند که مخاطب باید از موقعیت بترسد، برآشفته شود یا بخندد. دوستی؛ مرکز عاطفی روایت مهم‌ترین سرمایهٔ فیلم، رابطهٔ اسلون و کیتی است؛ دو شخصیتی که پیوندشان پیش از آن‌که به کارکردی برای پیشبرد داستان تبدیل شود، حس رفاقتی واقعی و روزمره دارد.
« فیلم تری مایلز از همین تقابل بهره می‌گیرد و قصهٔ دو دوست جوان را به روایتی از اسارت، گریز و انتقام بدل می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
شیمی میان کریستن زین و تیرا اسکوبای باعث می‌شود تفاوت‌های رفتاری دو زن باورپذیر به نظر برسد: یکی بیشتر به پذیرش فرصت و پیش‌رفتن تمایل دارد و دیگری محتاط‌تر است. این تفاوت، نه شکافی تصنعی برای ایجاد تعارض، بلکه بخشی از صمیمیت و شناخت متقابل آن‌هاست. همین رابطه به فیلم وزنی می‌دهد که سازوکارهای ژانری به‌تنهایی نمی‌توانستند فراهم کنند.
مخاطب فقط نگران سرنوشت دو فرد جداگانه نیست؛ پیوندی را دنبال می‌کند که در شرایطی خشن زیر فشار قرار می‌گیرد. تصمیم‌ها و واکنش‌های آن دو نیز از دل همین همراهی معنا پیدا می‌کند. فیلم البته فرصت کافی برای کاوش روان‌شناختی عمیق در پیامدهای تجربهٔ آنان فراهم نمی‌آورد، اما در ترسیم اعتماد و وفاداری میانشان موفق‌تر از بسیاری از جزئیات پیرنگ عمل می‌کند.
تعلیق در چشم‌انداز روستایی فضای دورافتادهٔ روستایی یکی از عناصر مؤثر فیلم است. راه‌های خلوت، ساختمان‌های پراکنده و چشم‌اندازی که به‌جای آرامش، نوعی انزوا را القا می‌کند، از همان ابتدا حس ناامنی می‌سازند. طبیعت در اینجا نه پناهگاهی دلپذیر، بلکه فضایی بی‌اعتناست که می‌تواند آدم‌ها را از دسترس کمک دور نگه دارد.
« این تفاوت، نه شکافی تصنعی برای ایجاد تعارض، بلکه بخشی از صمیمیت و شناخت متقابل آن‌هاست. »
شخصیت‌ها و اجرا
انتخاب چنین محیطی با موضوع داستان تناسب دارد و احساس گرفتارشدن را تقویت می‌کند. این فضا در بخش نخست فیلم، به‌ویژه در لحظاتی که دو شخصیت هنوز به خطر کامل آگاه نیستند، کارکرد تعلیقی خوبی دارد. فاصلهٔ میان ظاهر عادی محیط و تهدیدی که در پس آن پنهان است، مخاطب را وامی‌دارد نشانه‌ها را با سوءظن دنبال کند.
بااین‌همه، فیلم همیشه از ظرفیت بصری این محیط بهره نمی‌برد. گاهی میزانسن و فیلم‌برداری بیش از اندازه معمولی‌اند و مکان به‌جای آن‌که به عنصری فعال در روایت بدل شود، صرفاً پس‌زمینه‌ای برای وقوع حوادث باقی می‌ماند. خشونت، انتقام و مرزهای آن پس از فرار، روایت از الگوی آشنای وحشتِ اسارت فاصله می‌گیرد و به سوی انتقام می‌رود.
این تغییر، در اساس، فرصتی فراهم می‌کند تا فیلم نقش قربانی را به چالش بکشد و شخصیت‌های اصلی را از انفعال بیرون آورد. آن‌ها تنها به نجات یافتن بسنده نمی‌کنند؛ می‌خواهند با کسانی روبه‌رو شوند که زندگی‌شان را ویران کرده‌اند. چنین انتخابی، هستهٔ اخلاقی اثر را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا تماشاگر را با فاصلهٔ میان عدالت، بقا و انتقام مواجه می‌سازد.
« انتخاب چنین محیطی با موضوع داستان تناسب دارد و احساس گرفتارشدن را تقویت می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما بخش انتقام‌گیری از نظر شدت و ضرباهنگ، به اندازهٔ ایده‌اش قاطع نیست. فیلم گاه چنان خویشتن‌دار عمل می‌کند که خشونتِ مورد انتظار نه هراس لازم را می‌آفریند و نه رهایی عاطفی پرقدرتی به همراه می‌آورد. این مهار می‌توانست انتخابی آگاهانه باشد؛ راهی برای پرهیز از بهره‌کشی نمایشی از رنج قربانیان.
مشکل آن‌جاست که فیلم همیشه جایگزینی دراماتیک برای این کم‌نمایی پیدا نمی‌کند. در نتیجه، بعضی لحظه‌ها میان خشونت ضمنی و انتقام نمایشی معلق می‌مانند و اثرگذاری کامل نمی‌یابند. طنز تلخ و لغزش‌های لحنی ترکیب وحشت و طنز تلخ از جسورانه‌ترین تصمیم‌های فیلم است. طنز می‌تواند سازوکار قدرت را مسخره کند، هیبت تبهکاران را فروبکاهد و به قهرمانان امکان دهد از موضعی غیرمنتظره عمل کنند.
در برخی صحنه‌ها، همین تغییر لحن عنصر غافل‌گیری می‌سازد و فیلم را از تکرار بی‌وقفهٔ خشونت بازمی‌دارد. بااین‌حال، موضوع داستان به‌قدری سنگین است که کمدی باید با دقتی ویژه در کنار آن قرار گیرد. هرگاه طنز از تجربهٔ شخصیت‌ها یا نقد فضای داستانی برنیاید و صرفاً به سبک‌کردن لحظه‌ای خشن محدود شود، پیوند عاطفی فیلم سست می‌شود.
« اما بخش انتقام‌گیری از نظر شدت و ضرباهنگ، به اندازهٔ ایده‌اش قاطع نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اثر گاهی این مرز را به‌خوبی تشخیص می‌دهد و گاهی نه؛ از همین رو، تماشاگر ممکن است در برابر بعضی صحنه‌ها احساس کند فیلم هنوز تصمیم نگرفته با مصالح تلخ خود چه کند. این ناهماهنگی، بیش از آن‌که به جسارت ژانری بینجامد، از انسجام کلی می‌کاهد. شخصیت‌های فرعی و منطق جهان فیلم یکی از دشواری‌های اصلی روایت، باورپذیری جامعهٔ پیرامونی است.
وقتی تهدیدی سازمان‌یافته و محلی بخش بزرگی از شهر را دربرمی‌گیرد، انتظار می‌رود واکنش مردم، نهادهای رسمی و نیروهای قانون نیز بخشی اساسی از درام باشد. فیلم این زمینه را به اندازهٔ کافی نمی‌پروراند؛ در نتیجه، برخی رفتارها و سکوت‌ها بیشتر به ضرورت پیشبرد داستان شبیه‌اند تا پیامد طبیعی جهانی که اثر ساخته است.
این ضعف به‌ویژه در نسبت میان شخصیت‌های اصلی و مقام‌های مسئول آشکار می‌شود. فیلم نشانه‌هایی از پیوندهای اجتماعی و حضور قدرت رسمی ارائه می‌کند، اما سازوکار آن‌ها را به‌قدر کافی روشن نمی‌سازد. اگر محیط داستان قرار است جایی باشد که تبهکاران در آن احساس مصونیت می‌کنند، باید این مصونیت در جزئیات رفتاری و نهادی ملموس‌تر شود.
« این ناهماهنگی، بیش از آن‌که به جسارت ژانری بینجامد، از انسجام کلی می‌کاهد. »
جمع‌بندی
در شکل فعلی، فیلم از ایدهٔ همدستی یا بی‌تفاوتی جمعی بهره می‌گیرد، اما آن را تا سطحی که باور تماشاگر را کاملاً جلب کند، گسترش نمی‌دهد. جمع‌بندی «Even Lambs Have Teeth» اثری با هسته‌ای جذاب و چند انتخاب ژانری قابل‌توجه است. رابطهٔ اسلون و کیتی، فضای روستاییِ ناآرام و جابه‌جایی نقش قربانی و انتقام‌گیرنده، فیلم را فراتر از یک روایت سادهٔ اسارت می‌برند.
در عین حال، ضرباهنگ کنترل‌شدهٔ انتقام، منطق کم‌پرداختهٔ جامعهٔ پیرامونی و نوسان میان کمدی و خشونت مانع می‌شوند که همهٔ ظرفیت‌های ایده به نتیجه‌ای یکدست برسند. فیلم بیش از آن‌که اثری کاملاً پخته در ژانر انتقام باشد، تجربه‌ای نابرابر اما گاه گیراست؛ اثری که در رابطهٔ دو شخصیت اصلی گرما و در فضای سردش تعلیق می‌یابد، ولی در پیوند دادن رنج، طنز و تلافی همیشه موفق نیست.
برای مخاطبی که به وحشتِ انتقامی و ترکیب‌های نامتعارف ژانری علاقه دارد، می‌تواند تماشایی باشد؛ به‌خصوص اگر انتظار روایتی روان‌شناختیِ عمیق یا خشونتی بی‌وقفه و بی‌مهار نداشته باشد.
« جمع‌بندی «Even Lambs Have Teeth» اثری با هسته‌ای جذاب و چند انتخاب ژانری قابل‌توجه است. »
ثبت دیدگاه