وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

صومعه به‌مثابه جهان بسته «The True Story of the Nun of Monza» ساختهٔ برونو ماتئی، در ظاهر روایتی تاریخی دربارهٔ ویرجینیا دِ لیوا و صومعهٔ مونتزا است؛ اما علاقهٔ اصلی فیلم نه بازسازی دقیق تاریخ، بلکه ساختن جهانی محصور و تیره است که در آن ایمان، میل، قدرت و خشونت به‌طرزی ناآرام‌کننده درهم می‌آمیزند.

ورود ویرجینیا به مقام مادرِ ارشد، او را در موقعیتی می‌گذارد که هم باید نظم صومعه را حفظ کند و هم با نیروهایی روبه‌رو شود که از درون همان نظم سر برآورده‌اند. فیلم با همین تضاد بنا می‌شود: مکانی که قرار است پناهگاه معنویت باشد، به صحنهٔ کشمکش بر سر بدن، اقتدار و راز بدل می‌شود. صومعه در این اثر صرفاً پس‌زمینهٔ ماجرا نیست.

دیوارها، راهروها و اتاق‌های بسته، حسی از نظارت و گرفتاری می‌آفرینند؛ گویی شخصیت‌ها هرچند در فضایی مقدس زندگی می‌کنند، از نگاه یکدیگر و از امیال خود راه گریزی ندارند. این فضای بسته در همان آغاز، با لحنی نامتعارف و تصاویر شوکه‌کننده معرفی می‌شود؛ انتخابی که از همان ابتدا روشن می‌کند با درامی تاریخیِ متعارف روبه‌رو نیستیم.

فیلم می‌خواهد مخاطب را هم جذب کند و هم پس بزند، و این دوگانگی به یکی از ویژگی‌های اصلی آن بدل می‌شود. تنِ ایمان و سیاست قدرت ویرجینیا در مرکز درامی قرار دارد که ایمان را نه امری ساده و بی‌تزلزل، بلکه تجربه‌ای در معرض آزمون نشان می‌دهد. او هم زنی است که با زندگی مذهبی پیوند دارد و هم صاحب جایگاهی است که دیگران در آن منفعت می‌بینند.

« صومعه در این اثر صرفاً پس‌زمینهٔ ماجرا نیست. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

به همین سبب، میل مردان به اغوای او فقط کششی فردی نیست؛ با قدرت، مالکیت و کنترل نیز گره می‌خورد. بدن ویرجینیا در نگاه شخصیت‌های پیرامونش به میدان رقابت تبدیل می‌شود، اما خود او نیز در مناسبات صومعه کاملاً منفعل نمی‌ماند. کشمکش میان ارادهٔ شخصی و محدودیت‌های اجتماعی، لایه‌ای دراماتیک به قصه می‌دهد که از سطح رسوایی و تحریک فراتر می‌رود.

اجرای زورا کرووا در این نقش، از نقاط اتکای فیلم است. بازی او می‌کوشد تردید، وقار و آسیب‌پذیری را هم‌زمان نگه دارد و به شخصیت امکان دهد میان ایمان، میل و قدرت در نوسان باشد. این نقش زمانی بهتر عمل می‌کند که فیلم از نمایش صرفِ افراط و رسوایی فاصله می‌گیرد و به فشار روانی موقعیت توجه نشان می‌دهد.

در آن لحظه‌ها، ویرجینیا نه نمادی یک‌بعدی از پاکدامنی است و نه صرفاً قربانیِ میل دیگران؛ او شخصیتی است که باید در ساختاری آکنده از مناسبات نابرابر، جای خود را پیدا کند. روایت میان تاریخ و بهره‌کشی اثر در گونه‌ای قرار می‌گیرد که معمولاً با عنوان «راهبه‌سینما» شناخته می‌شود: آمیزه‌ای از درام مذهبی، اروتیسم، خشونت و بهره‌برداری از فضای بستهٔ دیر و صومعه.

ماتئی این عناصر را بی‌پرده به کار می‌گیرد و از همان ابتدا نشان می‌دهد که قصد ندارد با احتیاط و خویشتن‌داری به سراغ موضوع برود. چنین رویکردی برای تماشاگرِ علاقه‌مند به سینمای بهره‌کشانه می‌تواند بخشی از جذابیت فیلم باشد؛ اما برای کسی که انتظار درامی تاریخی با تمرکز بر جزئیات اجتماعی و روان‌شناختی دارد، گاه به مانعی جدی بدل می‌شود.

« به همین سبب، میل مردان به اغوای او فقط کششی فردی نیست؛ با قدرت، مالکیت و کنترل نیز گره می‌خورد. »

شخصیت‌ها و اجرا

روایت در بعضی بخش‌ها چنان با شتاب از حادثه‌ای به حادثهٔ دیگر می‌رود که گذر زمان و تحول رابطه‌ها چندان روشن احساس نمی‌شود. فیلم به رخدادها علاقه دارد، اما همیشه به اندازهٔ کافی به پیامدهای آن‌ها مکث نمی‌کند. در نتیجه، گاهی وزن دراماتیک صحنه‌ها پیش از آن‌که شکل بگیرد، جای خود را به رخدادی تازه می‌دهد.

این شتاب، ریتمی پرتحرک می‌سازد، ولی بهایش کاهش پیوستگی عاطفی است: مخاطب ممکن است بداند چه اتفاقی افتاده، اما کمتر فرصت یابد بفهمد آن رخداد چه تغییری در شخصیت‌ها ایجاد کرده است. شخصیت‌هایی در سایهٔ افراط در سوی دیگرِ ویرجینیا، کشیش دون آریگونه و جان‌پائولو اوزیو قرار دارند؛ دو شخصیتی که نقش مهمی در شکل‌دادن به تهدید و وسوسهٔ داستان دارند.

بااین‌حال، پردازش آن‌ها همیشه از سطح تیپ‌های آشنا فراتر نمی‌رود: کشیش فاسد و مرد هوس‌ران، بیش از آن‌که درون‌مایه‌ای پیچیده پیدا کنند، نمایندگان آشکار فساد و تعرض‌اند. این صراحت با لحن اغراق‌آمیز فیلم سازگار است، اما میدان درام را محدود می‌کند؛ زیرا انگیزه‌های شخصیت‌ها کمتر دگرگون می‌شوند و تضادها بیشتر از رفتارهای افراطی نیرو می‌گیرند تا از پیچیدگی روانی.

در میان راهبه‌ها نیز تفاوت میان شخصیت‌ها همیشه به اندازهٔ کافی پررنگ نیست. برخی لحظه‌ها، به‌ویژه آن‌جا که قدرت درون صومعه دست‌به‌دست می‌شود، امکان طرح رابطه‌های پیچیده‌تری را فراهم می‌کنند؛ اما فیلم اغلب شتاب دارد و از این امکان عبور می‌کند. نتیجه آن است که گروه شخصیت‌ها گاه بیش از آن‌که مجموعه‌ای از افراد مستقل باشند، به اجزای یک فضای بیمار و پرتنش شباهت پیدا می‌کنند.

« فیلم به رخدادها علاقه دارد، اما همیشه به اندازهٔ کافی به پیامدهای آن‌ها مکث نمی‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این انتخاب از نظر فضاسازی مؤثر است، اما از نظر درام مانع شکل‌گیری پیوندی عمیق با همهٔ چهره‌ها می‌شود. تصویر، لحن و لحظه‌های ناهماهنگ یکی از امتیازهای فیلم، توانایی‌اش در آفرینش لحظه‌هایی تصویری و پرتنش است. قاب‌ها و میزانسن‌ها در بهترین لحظات، احساس محاصره و تباهی را به مخاطب منتقل می‌کنند و صومعه را از مکانی آرام به فضایی تهدیدآمیز بدل می‌سازند.

برخی صحنه‌های گروهی نیز با کنار هم گذاشتن شخصیت‌ها و واکنش‌هایشان، تنش را در چند سطح گسترش می‌دهند: آنچه در مرکز قاب رخ می‌دهد، با نگاه و رفتار افراد پیرامونش معنای دیگری پیدا می‌کند. در چنین لحظه‌هایی، فیلم از تکرار صرفِ تصاویر شوک‌آور فاصله می‌گیرد و به ساختن درام نزدیک می‌شود.

بااین‌همه، لحن اثر همیشه یکدست نیست. تصاویر عجیب و لحظه‌های آمیخته به هراس یا خیال، گاه با درام نسبتاً مستقیم فیلم چنان پیوند محکمی ندارند که بتوانند آن را عمیق‌تر کنند. نتیجه می‌تواند هم غریب و به‌یادماندنی باشد و هم ناهمگون؛ مخاطب ممکن است میان تأثر از موقعیت و حیرت از شکل اجرای آن معلق بماند.

همین بی‌ثباتی بخشی از هویت سینمایی فیلم است: اثری که نمی‌خواهد کاملاً در چارچوب درام تاریخی بماند، اما همیشه هم نمی‌تواند افراط‌های ژانری خود را در خدمت یک لحن واحد قرار دهد. میراث ژانری و انتظار تماشاگر تماشای فیلم با توجه به جایگاهش در سینمای عامه‌پسند ایتالیا، تجربه‌ای متفاوت از تماشای یک درام تاریخی متعارف است.

« این انتخاب از نظر فضاسازی مؤثر است، اما از نظر درام مانع شکل‌گیری پیوندی عمیق با همهٔ چهره‌ها می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این‌جا دقت بازسازی دوره یا پرداخت موشکافانهٔ مناسبات اجتماعی، اولویت مطلق نیست؛ جذابیت اثر بیشتر در ترکیب فضای مذهبی با میل، خشونت و رسوایی نهفته است. ماتئی و نویسندهٔ فیلم، کلودیو فراگاسو، مواد تاریخی را به سوی ملودرامی تند و بهره‌کشانه می‌برند؛ رویکردی که گاه تصاویر و موقعیت‌های مؤثر می‌آفریند و گاه به افراطی می‌انجامد که انسجام داستان را تحت فشار می‌گذارد.

عنوان انگلیسی فیلم نیز بر ادعای «داستان واقعی» تکیه دارد، اما بهتر است این عبارت را مجوزی برای انتظار یک بازسازی مستندگونه ندانست. از این رو، فیلم را باید با توقعی سنجیده دید: نه به‌عنوان روایتی کاملاً ظریف و روان‌شناختی، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای ژانری که گاه در لحظه‌های جدی‌تر خود غافلگیرکننده می‌شود.

همین لحظه‌های دراماتیک، بیش از شوک‌های پراکنده، ظرفیت واقعی اثر را نشان می‌دهند؛ ظرفیت پرداختن به ایمان و میل در فضایی که قدرت، نه بیرون از نهاد مذهبی، بلکه در قلب آن حضور دارد. جمع‌بندی «The True Story of the Nun of Monza» فیلمی نابرابر، اما دارای هویتی روشن است: صومعه‌ای تیره، شخصیتی مرکزی گرفتار میان ایمان و اختیار، و جهانی که در آن میل به ابزار سلطه تبدیل می‌شود.

بازی زورا کرووا و چند صحنهٔ پرتنش، فیلم را از مجموعه‌ای صرف از افراط‌های ژانری فراتر می‌برند؛ در مقابل، روایت شتاب‌زده، شخصیت‌های کم‌عمق و ناهماهنگی برخی لحظه‌های عجیب، مانع از آن می‌شوند که این ظرفیت به درامی کاملاً منسجم بدل شود. ارزش تماشای اثر بیش از آن‌که در ظرافت روایی یا تعادل لحن باشد، در حال‌وهوای خاص و لحظه‌هایی است که برای مدتی کوتاه، زیر پوستهٔ رسوایی و اغراق، پرسشی جدی دربارهٔ ایمان، بدن و قدرت آشکار می‌کنند.