وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

قصه‌ای آشنا در هیئتی خون‌آلود «Pinocchio: Unstrung» قصه‌ی مشهور عروسک چوبی را از مسیر آشنای پندآموزی و ماجراجویی بیرون می‌کشد و به قلمرو وحشت عامه‌پسند می‌برد. پینوکیو هنوز موجودی ساخته‌شده به دست ژپتو است و میل دارد به پسری واقعی بدل شود؛ اما این خواسته در جهانی که فیلم می‌سازد، بهانه‌ای برای شکل‌گیری کارزاری خونین می‌شود.

جیرجیرک شوم نیز در مقام راهنما و نیرویی اثرگذار بر ذهن او، مسیر این میل کودکانه را به سوی خشونتی هولناک می‌کشاند. فیلم در این چرخش، به‌جای آن‌که راز تازه‌ای درباره‌ی قصه‌ی اصلی آشکار کند، از خودِ آشنایی مخاطب با آن بهره می‌برد: تضاد میان عروسک بی‌گناه و موجودی که به‌تدریج به تهدیدی جدی بدل می‌شود، موتور اصلی جذابیت اثر است.

این انتخاب، جسورانه یا عمیق به معنای دقیق کلمه نیست؛ ارزشش بیشتر در سرزندگی و بی‌پروایی آن است. فیلم می‌داند که نیروی جاذبه‌اش از برخورد دو جهان ناهمگون می‌آید: خاطره‌ی شیرین قصه‌ی کودکانه و خشونت عریان فیلم اسلشر. «Pinocchio: Unstrung» به‌جای پنهان‌کردن این ناسازگاری، آن را به هسته‌ی سرگرمی خود بدل می‌کند.

حاصل، اثری است که بیش از آن‌که بخواهد افسانه را از نو تفسیر کند، می‌خواهد آن را به شکلی آشفته، غریب و عامدانه زننده از نو به صحنه بیاورد. پینوکیو؛ معصومیت در معرض تباهی محور دراماتیک فیلم فقط میل پینوکیو به انسان‌شدن نیست؛ مهم‌تر از آن، آسیب‌پذیری او در برابر صداهایی است که برایش معنای درست و نادرست را تعریف می‌کنند.

« این انتخاب، جسورانه یا عمیق به معنای دقیق کلمه نیست؛ ارزشش بیشتر در سرزندگی و بی‌پروایی آن است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

پینوکیو در آغاز، کنجکاو و ساده‌دل است و همین ویژگی، در بستری دیگر می‌توانست زمینه‌ی یک داستان بلوغ باشد. این‌جا اما معصومیت نه سپری در برابر خشونت، بلکه روزنه‌ای برای نفوذ آن است. جیرجیرک با حضور و تأثیرگذاری‌اش، شکل‌گیری برداشت پینوکیو از جهان را به سوی تاریکی هدایت می‌کند؛ در نتیجه، خشونت فیلم صرفاً مجموعه‌ای از رخدادهای تکان‌دهنده نیست و می‌توان آن را پیامد انحراف یک خواسته‌ی کودکانه نیز دید.

این لایه، به داستان اندکی وزن عاطفی می‌دهد. تماشاگر می‌تواند هم از رفتارهای هولناک پینوکیو شوکه شود و هم در پس آن‌ها، موجودی را ببیند که هنوز در حال فهمیدن جهان است و دیگران در این فهم دخالت می‌کنند. بااین‌حال، ایده‌ی خوب همیشه به شخصیت‌پردازی کامل نمی‌انجامد. فیلم ظرفیت آن را دارد که رابطه‌ی میان وابستگی، الگوپذیری و مسئولیت را با دقت بیشتری بکاود، اما معمولاً به اندازه‌ای پیش نمی‌رود که این مضمون بر سازوکار ژانری و میل به نمایش خشونت غلبه کند.

نتیجه، میان قصه‌ی بلوغی تلخ و سرگرمی خونین در نوسان می‌ماند. طنز سیاه و منطق سرگرمی خشونت فیلم با لحنی کاملاً جدی و واقع‌گرایانه عرضه نمی‌شود. طنز سیاه و لحظات نامتعارف، فاصله‌ای میان تماشاگر و وحشت ایجاد می‌کنند و به فیلم اجازه می‌دهند از شوک به خنده‌ی عصبی برسد. این تغییر لحن، یکی از مهم‌ترین امتیازهای اثر است: صحنه‌هایی که می‌توانستند تنها تلخ یا آزارنده باشند، گاهی چنان اغراق‌آمیز و نامعقول اجرا می‌شوند که به بخشی از سرگرمی بدل می‌شوند.

فیلم در بهترین لحظاتش از همین مرز لغزان بهره می‌گیرد؛ مخاطب نمی‌داند باید از خشونت روی پرده پس بکشد یا از جسارت ابلهانه‌ی آن بخندد. البته طنز سیاه همیشه دقیق و حساب‌شده نیست. گاهی شوخی و خشونت چنان آشکارا برای جلب واکنش طراحی شده‌اند که تأثیرشان از پیش قابل حدس می‌شود. فیلم بیش از آن‌که بر ظرافت کمدی تکیه کند، از افراط، بی‌پروایی و غافلگیری تصویری نیرو می‌گیرد.

« پینوکیو در آغاز، کنجکاو و ساده‌دل است و همین ویژگی، در بستری دیگر می‌توانست زمینه‌ی یک داستان بلوغ باشد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این رویکرد برای مخاطبی که دنبال وحشتی سبک‌سرانه و خونین است، می‌تواند کاملاً کارآمد باشد؛ اما اگر انتظار داشته باشیم طنز از دل شخصیت‌ها و موقعیت‌ها به شکلی طبیعی بجوشد، نتیجه نابرابر به نظر می‌رسد. فیلم بیشتر به دنبال سرگرم‌کردن است تا ساختن کمدی‌ای با ضرباهنگ و ظرافت پایدار. عروسک و جلوه‌های عملی حضور عروسک پینوکیو از برجسته‌ترین عناصر دیداری فیلم است.

ظاهر دست‌ساخت و ملموس او با فضای افسانه‌ای قصه تناسب دارد و نوعی کیفیت ناهموار و عروسکی به قاب‌ها می‌دهد؛ کیفیتی که با جهان عجیب فیلم هم‌خوان است. جلوه‌های عملی نیز در صحنه‌های خونین، به خشونت جسمانیت می‌بخشند. وقتی فیلم به مواد واقعی، بدل‌کاری و ساخت اجسام قابل‌لمس متکی می‌شود، اثرگذاری تصاویر افزایش می‌یابد و خشونت کمتر شبیه محصولی کاملاً دیجیتالی به نظر می‌رسد.

این شیوه، با ماهیت دست‌ساز شخصیت اصلی نیز پیوندی معنایی پیدا می‌کند: جهانی که درباره‌ی ساخته‌شدن یک پیکر چوبی است، از ابزارهایی بهره می‌گیرد که حضور مادی و ساختگی‌بودن را پنهان نمی‌کنند. بااین‌همه، کیفیت جلوه‌ها یکدست نیست. همان رویکردی که در برخی لحظه‌ها جذاب و هوشمندانه می‌نماید، در صحنه‌هایی دیگر ارزان یا تصنعی به چشم می‌آید.

این نوسان می‌تواند مخاطب را از دل موقعیت بیرون بکشد، به‌ویژه زمانی که فیلم می‌خواهد خشونت را شوکه‌کننده جلوه دهد اما کیفیت اجرا به باورپذیری آن لطمه می‌زند. پس نقطه‌ی قوت اثر نه بی‌نقص‌بودن جلوه‌ها، بلکه انتخاب سبکی است که دست‌کم در بخش‌هایی با موضوع و حال‌وهوای فیلم سازگاری دارد.

« فیلم بیشتر به دنبال سرگرم‌کردن است تا ساختن کمدی‌ای با ضرباهنگ و ظرافت پایدار. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازی‌ها و حضور صداها بازی‌ها در مجموع از نقاط قوت تعیین‌کننده‌ی فیلم نیستند. بخشی از اجراها به‌سبب لحن اغراق‌آمیز اثر عمداً از واقع‌گرایی فاصله می‌گیرند، اما این انتخاب همیشه به شخصیت‌ها جان نمی‌بخشد. بعضی نقش‌ها بیشتر در خدمت رساندن موقعیت به صحنه‌ی بعدی‌اند تا ساختن رابطه‌ای عاطفی با تماشاگر.

در نتیجه، هنگامی که فیلم لحظه‌ای از آشوب و شوخی فاصله می‌گیرد و به احساسات شخصیت‌ها نزدیک می‌شود، بازی‌ها همیشه توان لازم برای عمیق‌کردن آن لحظه را ندارند. در میان صداها، حضور رابرت انگلوند در نقش جیرجیرک توجه‌برانگیز است. صدای او به شخصیت کیفیتی ناآرام و شرورانه می‌دهد، بی‌آن‌که جیرجیرک صرفاً به یک تهدید تخت و یک‌بعدی تبدیل شود.

خودِ جیرجیرک نیز به سبب تضاد میان ظاهر کوچک و نقش شومش، گاه وجهی بامزه و دل‌نشین دارد؛ ترکیبی که با طنز سیاه فیلم تناسب پیدا می‌کند. او از معدود عناصری است که هم به فضای وحشت کمک می‌کند و هم می‌تواند بار کمدی را حمل کند. فیلم در این بخش نشان می‌دهد که یک شخصیت فرعیِ درست‌پرداخته‌شده گاهی بیش از بازی‌های نابرابرِ دیگر، در حافظه‌ی تماشاگر می‌ماند.

ریتم، فیلمنامه و محدودیت ایده «Pinocchio: Unstrung» با ایده‌ای ساده و قابل‌فهم آغاز می‌شود و به‌سرعت به سوی خشونت و آشوب حرکت می‌کند. این شتاب، از یک سو به فیلم انرژی می‌دهد و مانع سنگین‌شدن روایت می‌شود؛ از سوی دیگر، مجال چندانی برای پرورش تدریجی شخصیت‌ها و پیامدهای رخدادها باقی نمی‌گذارد.

« بازی‌ها و حضور صداها بازی‌ها در مجموع از نقاط قوت تعیین‌کننده‌ی فیلم نیستند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلمنامه به‌ندرت درنگ می‌کند تا تناقض‌های درونی داستان را با صبر بیشتری بررسی کند. از همین رو، بعضی موقعیت‌ها بیشتر همچون پل‌هایی برای رسیدن به صحنه‌ی خونین بعدی عمل می‌کنند تا حلقه‌هایی ضروری در تحول شخصیت‌ها. فیلم همچنین از آن دسته آثاری نیست که ایده‌ی مرکزی خود را با کشف‌های پی‌درپی گسترش دهد.

جذابیت چرخش تاریک قصه در ابتدا پررنگ است، اما در ادامه، اثر بیشتر بر تنوع خشونت و بازی با لحن تکیه می‌کند تا پیچیدگی روایی. این محدودیت، دلیل اصلی فاصله‌ی میان ظرفیت موضوع و حاصل نهایی است: قصه می‌توانست درباره‌ی ساختن هویت، تأثیر الگوها و معنای انسان‌بودن مکث بیشتری داشته باشد، اما فیلم معمولاً ترجیح می‌دهد ضرباهنگ سرگرمی را حفظ کند.

بنابراین، نتیجه نه بی‌رمق است و نه کاملاً رضایت‌بخش؛ ایده از خود فیلم نیرومندتر به نظر می‌رسد. جمع‌بندی «Pinocchio: Unstrung» بازآفرینی‌ای خونین، آشفته و گاه خنده‌دار از قصه‌ای آشناست که قوت اصلی‌اش را از تضاد میان معصومیت پینوکیو و خشونت پیرامون او می‌گیرد. عروسک دست‌ساز، جیرجیرک اثرگذار، طنز سیاه و جلوه‌های عملیِ گاه چشمگیر، فیلم را برای مخاطبِ علاقه‌مند به وحشت اغراق‌آمیز و سرگرمی بی‌پروا تماشایی می‌کنند.

در سوی دیگر، بازی‌های نابرابر، جلوه‌های گاه تصنعی و فیلمنامه‌ای که از ظرفیت مضمون خود فراتر نمی‌رود، مانع می‌شوند اثر به چیزی بیش از یک فیلم ژانری معمولی بدل شود. ارزش تماشای آن به انتظار مخاطب بستگی دارد: اگر قرار باشد قصه‌ای عمیق و پرداخت‌شده درباره‌ی معنای انسان‌شدن ببینیم، فیلم احتمالاً کم می‌آورد؛ اما اگر مقصود تجربه‌ای خونین، نامتعارف و آمیخته به شوخی‌های تاریک باشد، «Pinocchio: Unstrung» به اندازه‌ی کافی شخصیت و جسارت دارد تا سرگرم کند.

« فیلمنامه به‌ندرت درنگ می‌کند تا تناقض‌های درونی داستان را با صبر بیشتری بررسی کند. »

جمع‌بندی

این اثر نه قصه‌ی پینوکیو را از نو تعریف می‌کند و نه آن را از یاد می‌برد؛ آن را به اسباب‌بازی‌ای تبدیل می‌کند که هم ترسناک است و هم، در لحظاتی، مضحک.