وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازآفرینی یک جهان مستقل «The Fantastic Four: First Steps» از همان آغاز می‌کوشد خود را از فضای آشنای جهان سینمایی مارول جدا کند. داستان در جهانی آینده‌نگر می‌گذرد که انگار رؤیای دههٔ شصت دربارهٔ فردا در آن به واقعیت بدل شده است: عصر فضا همچنان پررونق است، فناوری‌ها شکلی خیال‌پردازانه دارند و شهرها با خطوطی نرم و خوش‌بینانه طراحی شده‌اند.

این انتخاب صرفاً آرایه‌ای تزئینی نیست؛ فیلم به کمک آن برای خانوادهٔ نخست مارول قلمرویی مستقل می‌سازد و اجازه می‌دهد قهرمانانش پیش از آن‌که در شبکه‌ای از ارجاع‌ها و پیوندهای داستانی گرفتار شوند، هویت خودشان را پیدا کنند. زیبایی‌شناسی رترو؛ از دکور تا لحن بزرگ‌ترین دستاورد فیلم، ساختن جهانی است که دیدنش خود به تجربه‌ای سینمایی تبدیل می‌شود.

معماری، لباس‌ها، ابزارها و نشانه‌های بصری همگی از خیال‌پردازی‌های فرهنگی دههٔ شصت الهام گرفته‌اند، اما صرفاً نسخه‌ای نوستالژیک از گذشته نیستند؛ فیلم این عناصر را با مقیاسی فضایی و آینده‌نگر درمی‌آمیزد. نتیجه، جهانی است که هم آشنا به نظر می‌رسد و هم از زمان حال فاصله دارد. این طراحی، در عین چشم‌نوازی، به لحن اثر نیز شکل می‌دهد.

فیلم از کمدی‌بودن و رنگارنگی ریشه‌های کتاب‌های مصور خود شرم ندارد و تلاش نمی‌کند همه‌چیز را به واقع‌گرایی سرد و خاکستری نزدیک کند. همین جسارت، به آن سرزندگی می‌بخشد. بااین‌حال، گاه زیبایی قاب‌ها چنان توجه را به خود جلب می‌کند که تماشاگر از پیگیری حرکت دراماتیک بازمی‌ماند؛ گویی فیلم در برخی لحظات بیش از آن‌که به پیشبرد داستان بیندیشد، مایل است تماشاگر را در جهان‌سازی خود نگه دارد.

« نتیجه، جهانی است که هم آشنا به نظر می‌رسد و هم از زمان حال فاصله دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

خانواده‌ای که واقعاً کنار هم قرار می‌گیرد قلب عاطفی اثر نه در عظمت تهدید کیهانی، بلکه در روابط میان چهار قهرمان می‌تپد. فیلم به‌درستی می‌فهمد که جذابیت این گروه فقط از کنار هم قرار گرفتن چهار قدرت متفاوت پدید نمی‌آید؛ آن‌ها باید شبیه خانواده‌ای باشند که تاریخ مشترک، اختلاف‌های کوچک و حس مسئولیت متقابل دارد.

هماهنگی بازیگران نیز در این زمینه کمک‌کننده است. تعامل میان رید، سو، جانی و بن از جنس معرفی شخصیت‌ها و اجرای وظایف روایی نیست؛ اغلب چنین حس می‌شود که این افراد پیش از شروع داستان نیز به زندگی یکدیگر تعلق داشته‌اند. در میان اعضای گروه، سو و بن به‌خصوص نقشی محوری در ایجاد تعادل دارند.

سو با آرامش و قاطعیت، نیرویی سامان‌دهنده است و بن با حضور زمینی‌تر و عاطفی‌تر خود به جهان پرزرق‌وبرق فیلم وزن انسانی می‌دهد. رید، در سوی دیگر، میان نبوغ و نگرانی گرفتار است: ذهنی که هم راه‌حل می‌جوید و هم مدام پیامدهای فاجعه‌بار را پیش‌بینی می‌کند. جانی نیز انرژی و شوخ‌طبعی لازم را به جمع می‌آورد، هرچند فیلم گاهی از او کمتر از ظرفیتش بهره می‌گیرد.

بازی‌ها و شخصیت‌پردازی گروه بازیگران در مجموع به فیلم انسجام می‌بخشد. نقش‌آفرینی‌ها در خدمت ایجاد حس همدلی‌اند و به شخصیت‌ها اجازه می‌دهند از قالب‌های سادهٔ قهرمانانه فراتر بروند. رید فقط نابغه‌ای نیست که در لحظهٔ بحران محاسبه کند؛ مسئولیت حفاظت از دیگران بر او فشاری واقعی وارد می‌کند.

« هماهنگی بازیگران نیز در این زمینه کمک‌کننده است. »

شخصیت‌ها و اجرا

سو نیز صرفاً همراه او نیست و حضورش در جمع، وزن تصمیم‌گیری و مراقبت را افزایش می‌دهد. چنین پرداختی به‌ویژه در داستانی که با تهدیدی عظیم و فرازمینی روبه‌رو است اهمیت دارد: هرچه خطر بزرگ‌تر باشد، فیلم بیشتر نیاز دارد تماشاگر را به آدم‌هایی که در معرض آن قرار دارند وابسته کند. موج‌سوار نقره‌ای نیز با ظاهر و حضوری رازآلود، به جهان فیلم کیفیتی اسطوره‌ای می‌بخشد.

او تنها عنصری برای نمایش توانایی‌های بصری نیست؛ حضورش پرسش‌هایی دربارهٔ وظیفه، انتخاب و معنای خدمت به نیرویی برتر پیش می‌کشد. گالاکتوس نیز در مقام تهدیدی کیهانی، مقیاسی فراتر از خطرهای معمول قهرمانانه به داستان می‌دهد. بااین‌حال، عمق برخی شخصیت‌های فرعی و فرصت‌هایی که برای پرداخت بیشترشان وجود دارد، همیشه به اندازهٔ جذابیت ظاهری آن‌ها نیست.

خانواده در برابر فاجعهٔ کیهانی طرح اصلی فیلم، دو مقیاس را روبه‌روی هم می‌گذارد: از یک سو تهدیدی که می‌تواند سرنوشت زمین را دگرگون کند و از سوی دیگر پیوندهایی خصوصی که در دل بحران زیر فشار می‌روند. این تضاد، بالقوه یکی از غنی‌ترین زمینه‌های روایی داستان است. قهرمانان نه‌فقط باید در برابر گالاکتوس و فرستادهٔ او بایستند، بلکه باید بفهمند مسئولیت قهرمانی چگونه با مراقبت از خانواده سازگار می‌شود.

فیلم هرجا به این تعارض نزدیک می‌شود، از یک ماجرای صرفاً پرحادثه فراتر می‌رود و به پرسشی انسانی‌تر می‌رسد: حفاظت از جهان چه معنایی دارد، اگر پیوندهای کوچک و نزدیک نادیده گرفته شوند؟ بااین‌همه، این مضمون همیشه به یک اندازه بسط پیدا نمی‌کند. گاهی داستان از لحظه‌ای عاطفی به موقعیت بعدی می‌جهد و فرصت نمی‌دهد پیامدهای تصمیم‌ها رسوب کنند.

« سو نیز صرفاً همراه او نیست و حضورش در جمع، وزن تصمیم‌گیری و مراقبت را افزایش می‌دهد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در نتیجه، بعضی گره‌ها بیش از آن‌که از دل تحول شخصیت‌ها بجوشند، برای رساندن روایت به مرحلهٔ بعدی به کار گرفته می‌شوند. فیلم در ایدهٔ مرکزی خود ظرفیت بیشتری از آنچه در همهٔ صحنه‌ها به کار می‌گیرد دارد. ریتم و فیلمنامه؛ میان مکث و شتاب یکی از کاستی‌های اثر، نوسان در ریتم است. بخش‌هایی از روایت با مکث‌های طولانی و تکرار تأکیدهای آشنا پیش می‌روند، درحالی‌که بعضی لحظه‌های مهم چنان سریع از برابر تماشاگر می‌گذرند که فرصت کافی برای اثرگذاری عاطفی یا معنایی پیدا نمی‌کنند.

این ناهمواری باعث می‌شود فیلم گاه کند به نظر برسد و گاه شتاب‌زده؛ نه به این دلیل که ایده‌هایش کم‌اند، بلکه چون میان آن‌ها و زمان لازم برای پرورششان توازن کاملی برقرار نمی‌شود. فیلمنامه نیز در بهترین لحظات از شناخت درست شخصیت‌ها سود می‌برد، اما همیشه از دام الگوهای آشنا نمی‌گریزد.

حرکت از تهدیدی بزرگ به تصمیمی قهرمانانه و سپس رویارویی نهایی، گاهی بیش از اندازه قابل‌پیش‌بینی است. فیلم برای پیوند دادن بخش‌های مختلف داستان به چند گذر روایی آشنا تکیه می‌کند و بعضی پیچیدگی‌ها را به جای آن‌که از دل شخصیت‌پردازی حل کند، با سازوکارهای ژانری پیش می‌برد. بااین‌حال، رابطهٔ اعضای گروه آن‌قدر ملموس هست که در بسیاری از لحظات کمبود تازگی روایی را جبران کند.

اکشن و ظرفیت استفاده‌نشدهٔ گروه انتظار طبیعی از داستانی دربارهٔ چهار قهرمان با توانایی‌های متفاوت، صحنه‌هایی است که همکاری آنان را به شکلی خلاقانه و دیدنی به نمایش بگذارد. فیلم از نظر بصری ابزارهای فراوانی برای چنین لحظاتی در اختیار دارد، اما همیشه این ظرفیت را به اندازهٔ کافی به کار نمی‌گیرد.

« فیلم در ایدهٔ مرکزی خود ظرفیت بیشتری از آنچه در همهٔ صحنه‌ها به کار می‌گیرد دارد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در بخش‌هایی که می‌توانستیم شاهد هماهنگی نزدیک‌تر اعضای گروه باشیم، اکشن بیشتر حول موقعیت‌های فردی یا واکنش به بحران می‌چرخد. از همین رو، حضور چهار قهرمان گاهی بیش از آن‌که به یک نبرد گروهی پرتحرک منجر شود، به مجموعه‌ای از کنش‌های جداگانه شباهت پیدا می‌کند. این کمبود به‌ویژه از آن‌جا محسوس است که شیمی میان شخصیت‌ها یکی از نقاط قوت فیلم به شمار می‌رود.

تماشاگر به‌خوبی باور می‌کند که این چهار نفر به یکدیگر اعتماد دارند، اما کمتر فرصت می‌یابد این اعتماد را در قالب همکاری‌های پیچیده و مکرر ببیند. بااین‌حال، جلوه‌های بصری و مقیاس کیهانی در صحنه‌های مهم، حس شکوه و خطر را منتقل می‌کنند. فیلم شاید در طراحی نبردهای گروهی محافظه‌کار باشد، اما در آفرینش تصویریِ جهانی عظیم و ناآشنا دست‌کم نمی‌گیرد.

جمع‌بندی «The Fantastic Four: First Steps» بیش از آن‌که با غافلگیری‌های داستانی به یاد بماند، با جهانی که می‌سازد و خانواده‌ای که در مرکز آن قرار می‌دهد اثرگذار است. حال‌وهوای رتروفیوچریستی، طراحی بصری متمایز و هماهنگی بازیگران، فیلم را از بسیاری از الگوهای آشنای ابرقهرمانی جدا می‌کند.

در مقابل، ریتم نامتوازن، تکیه بر مسیرهای روایی فرمولی و استفادهٔ نه‌چندان گسترده از همکاری گروهی، مانع می‌شوند که تمام ظرفیت ایدهٔ مرکزی به ثمر برسد. با وجود این کاستی‌ها، فیلم در مهم‌ترین انتخابش موفق است: چهار شخصیت را نه صرفاً اعضای یک تیم، بلکه خانواده‌ای باورپذیر نشان می‌دهد که قهرمانی برایشان از دل رابطه و مسئولیت مشترک معنا پیدا می‌کند.

« این کمبود به‌ویژه از آن‌جا محسوس است که شیمی میان شخصیت‌ها یکی از نقاط قوت فیلم به شمار می‌رود. »

جمع‌بندی

به همین دلیل، اثر در لحظات صمیمی و در قاب‌های خیال‌انگیزش ماندگارتر از لحظاتی است که صرفاً می‌کوشند عظمت تهدید را به رخ بکشند.