نقد و بررسی
نقد شائولین شکست‌ناپذیر (The Shaolin Invincibles) | 1977
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
انتقام در جهانی بی‌قاعده «The Shaolin Invincibles» از آن فیلم‌هایی است که عنوانش نوید ماجرایی رزمی و آشنا می‌دهد، اما خیلی زود نشان می‌دهد قرار نیست به قواعد آشنای انتقام وفادار بماند. داستان دو خواهر شمشیرزن که پس از قتل خانواده‌شان پا به میدان نبرد می‌گذارند، در اصل بر شالوده‌ای کلاسیک بنا شده است: سوگ، خشم، تعقیب دشمن و طلب دادخواهی.
بااین‌حال، جهان فیلم به‌تدریج از واقع‌گرایی معمول فاصله می‌گیرد و به قلمرویی می‌رسد که در آن جادوگران زبان‌های غول‌آسا دارند و گوریل‌های کونگ‌فوکار به ابزار نبرد بدل می‌شوند. این تضاد، مهم‌ترین ویژگی اثر است. فیلم از یک سو به قصه‌ای جدی درباره فقدان و انتقام تکیه دارد و از سوی دیگر، با عناصری چنان نامتعارف روبه‌رو می‌شود که خنده و حیرت را هم‌زمان برمی‌انگیزند.
حاصل، نه یک تراژدی انتقامی منسجم و نه یک کمدی تمام‌عیار، بلکه تجربه‌ای ناهموار و عجیب است؛ تجربه‌ای که جذابیتش بیش از آنکه از تازگی داستان بیاید، از جسارت در آمیختن چند لحن و چند جنس سینمایی سرچشمه می‌گیرد. داستانی آشنا با چهره‌ای غریب هسته روایی فیلم، ساده و قابل‌فهم است: قربانیان خشونت می‌خواهند با عاملان آن روبه‌رو شوند و حسابی ناتمام را تسویه کنند.
این مسیر در سینمای رزمی بارها پیموده شده و فیلم نیز چندان در پی دگرگون‌کردن آن نیست. انگیزه انتقام روشن است، اما شخصیت‌ها و رخدادها کمتر از آن بهره می‌برند که به قصه عمق تازه‌ای ببخشند. در بخش‌هایی، روایت بیشتر نقش مسیری برای رساندن قهرمانان از یک رویارویی به رویارویی بعدی دارد تا آنکه کشمکش درونی آنان را بکاود.
« این مسیر در سینمای رزمی بارها پیموده شده و فیلم نیز چندان در پی دگرگون‌کردن آن نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در برابر این پیش‌پاافتادگی، عناصر فانتزی فیلم نقش نیروی برهم‌زننده را بازی می‌کنند. حضور جادوگران زبان‌دراز و گوریل‌های مبارز، فضای قصه را از یک ماجرای انتقامی متعارف جدا می‌سازد. این عناصر الزاماً به انسجام روایی کمک نمی‌کنند؛ گاه حتی چنان ناگهانی وارد میدان می‌شوند که به نظر می‌رسد فیلم از جهانی دیگر به داستان سرک کشیده است.
اما همین بی‌پروایی سبب می‌شود اثر در ذهن بماند. تماشاگر شاید جزئیات مسیر انتقام را فراموش کند، ولی تصویرهای نامعقول و بی‌پرده‌اش را به‌آسانی از یاد نمی‌برد. خواهران شمشیرزن و محدودیت شخصیت‌پردازی دو خواهر در مرکز ماجرا قرار دارند و حضورشان برای فیلم اهمیت دارد؛ آنان صرفاً شاهدان منفعل خشونت نیستند، بلکه خود وارد میدان می‌شوند و پاسخ می‌دهند.
این انتخاب به قصه انرژی و جهت می‌بخشد و قهرمانان زن را در جایگاه کنشگر قرار می‌دهد. شمشیر، در اینجا، فقط ابزار مبارزه نیست؛ نشانه اراده‌ای است که می‌کوشد پس از فروپاشی زندگی خانوادگی، دوباره اختیار را به دست آورد. بااین‌همه، ظرفیت دراماتیک این موقعیت به‌طور کامل پرورش نمی‌یابد. اندوه و خشم خواهران بیش از آنکه در گفت‌وگوها و تحول شخصیتی بسط یابد، در حرکت داستان و صحنه‌های درگیری نمود پیدا می‌کند.
فیلم بیشتر به حضور آنان در نبرد علاقه‌مند است تا به تفاوت‌های فردی‌شان، یا به این پرسش که انتقام چه تغییری در آنان ایجاد می‌کند. ازاین‌رو، قهرمانان جذابیت تصویری و کنش‌مند دارند، اما گاهی به نشانه‌هایی از سوگ و عزم فروکاسته می‌شوند؛ نشانه‌هایی که می‌توانستند با پرداختی دقیق‌تر به شخصیت‌هایی پیچیده‌تر بدل شوند.
« در برابر این پیش‌پاافتادگی، عناصر فانتزی فیلم نقش نیروی برهم‌زننده را بازی می‌کنند. »
شخصیت‌ها و اجرا
مبارزه‌ها؛ سرعت به‌جای ظرافت صحنه‌های رزمی از نقاط قوت نسبی فیلم‌اند، نه به این معنا که با طراحی‌هایی استادانه یا نوآورانه روبه‌رو باشیم، بلکه از آن جهت که ضرباهنگشان عموماً تند و پرتحرک است. فیلم می‌کوشد تماشاگر را در جریان پیوسته‌ای از حمله، گریز و ضدحمله نگه دارد. درگیری‌ها مکث چندانی ندارند و حرکت بازیگران، هرچند ساده، به صحنه‌ها نیرویی خام و سرزنده می‌بخشد.
اما انرژی با ظرافت یکی نیست. مبارزه‌ها کمتر از آن بهره می‌گیرند که فنون رزمی به زبان نمایشی دقیقی تبدیل شوند یا هر رویارویی شخصیت و موقعیت خاص خود را پیدا کند. گاه صحنه‌ها بیش از آنکه در طراحی حرکات چشمگیر باشند، به سرعت و شلوغی متکی‌اند. نتیجه، لذتی فوری و بی‌تکلف است: نبردها سرگرم‌کننده‌اند، اما معمولاً پس از پایانشان تصویری از یک حرکت استثنایی یا میزانسن فراموش‌نشدنی در ذهن نمی‌ماند.
این سادگی با روح عامه‌پسند اثر تناسب دارد، هرچند مانع از آن می‌شود که فیلم در ردیف نمونه‌های برجسته سینمای رزمی قرار گیرد. جادو، گوریل‌ها و لذت نامعقول بی‌تردید عجیب‌ترین بخش فیلم، موجودات و نیروهایی هستند که منطق واقع‌گرایانه را به کناری می‌زنند. گوریل‌های لباس‌پوشیده و کونگ‌فوکار، جادوهای سیاه و زبان‌های کش‌آمدنی جادوگران، نه حاشیه‌هایی کوچک، بلکه بخشی از هویت اصلی اثرند.
فیلم با آن‌ها مانند شوخی‌هایی گذرا رفتار نمی‌کند؛ آن‌ها را وارد سازوکار جدی نبرد می‌کند و از همین راه، شکافی میان لحن انتقامی و جلوه‌های کمابیش مضحک خود پدید می‌آورد. برای برخی تماشاگران، این شکاف نقطه ضعف خواهد بود: گوریل‌ها ممکن است بیش از آنکه هراس‌انگیز باشند، خنده‌دار به نظر برسند و جادوها نیز شاید مرز میان فانتزی و تصنع را به‌روشنی پشت سر بگذارند.
« فیلم می‌کوشد تماشاگر را در جریان پیوسته‌ای از حمله، گریز و ضدحمله نگه دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما برای تماشاگرانی که از سینمای رزمی نامتعارف و اغراق‌آمیز لذت می‌برند، همین ناهماهنگی سرچشمه اصلی سرگرمی است. فیلم از عناصری استفاده می‌کند که به‌ندرت در کنار یک روایت انتقامی قرار می‌گیرند و از این ترکیب، نوعی جذابیت خام و غافلگیرکننده می‌سازد. شاید نتوان آن را کاملاً جدی گرفت، اما دشوار است انکار کنیم که صحنه‌های نامعقولش به فیلم شخصیت می‌دهند.
لحن و میزانسن؛ میان جدیت و شوخی «The Shaolin Invincibles» پیوسته میان دو حالت در رفت‌وآمد است: جدیت داستان انتقام و شگفتیِ گاه خنده‌آور دنیای فانتزی. این دوگانگی همیشه به تعادل نمی‌رسد. فیلم لحظاتی دارد که می‌خواهد خشونت و خطر را جدی جلوه دهد، اما حضور یک موجود عجیب یا ترفندی غریب می‌تواند فضای ساخته‌شده را ناگهان بشکند.
در عوض، همین ناپایداری لحن به اثر کیفیتی پیش‌بینی‌ناپذیر می‌دهد؛ تماشاگر نمی‌داند رویارویی بعدی قرار است بیشتر بر مهارت رزمی تکیه کند یا بر نمایش عناصری که به منطق رؤیا نزدیک‌اند. از نظر اجرایی نیز باید انتظار فیلمی متعلق به سنتی ساده و بی‌تکلف را داشت. ارزش آن را نمی‌توان تنها با معیار واقع‌گرایی یا پرداخت پرزرق‌وبرق سنجید؛ بخش مهمی از جذابیت در جسارت ایده‌ها و بی‌اعتنایی‌اش به سلیقه محتاطانه نهفته است.
بااین‌حال، این رویکرد در همه لحظه‌ها به نتیجه‌ای منسجم نمی‌رسد. فیلم گاهی چنان به رخدادهای عجیب تکیه می‌کند که شخصیت‌ها و داستان در حاشیه قرار می‌گیرند. همین ناهمواری، هم محدودیت اثر است و هم بخشی از سیمای خاص آن. مناسب چه تماشاگرانی است؟ این فیلم بیش از هر چیز برای کسانی مناسب است که از آثار رزمی کلاسیک، فانتزی‌های کم‌خرج و ایده‌های عجیب‌وغریب لذت می‌برند.
« شاید نتوان آن را کاملاً جدی گرفت، اما دشوار است انکار کنیم که صحنه‌های نامعقولش به فیلم شخصیت می‌دهند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اگر انتظار داستانی تازه، شخصیت‌پردازی ژرف یا مبارزه‌هایی دقیق و استادانه داشته باشید، ممکن است اثر را معمولی و پراکنده بیابید. اما اگر تماشای ترکیب‌های نامنتظره برایتان بخشی از لذت سینماست، گوریل‌های کونگ‌فوکار و جادوگران زبان‌دراز به‌تنهایی دلیلی کافی برای کنجکاوی خواهند بود. تماشای فیلم همچنین نیازمند پذیرش نوعی بازیگوشی است.
نه به این معنا که همه‌چیز را باید بی‌چون‌وچرا تحسین کرد، بلکه باید پذیرفت که ارزش فیلم در یکدستی و کمال فنی خلاصه نمی‌شود. «The Shaolin Invincibles» اثری است که بیش از آنکه با ظرافت متقاعد کند، با بی‌پروایی غافلگیر می‌سازد؛ و گاهی همین غافلگیری، در سینمایی که داستان‌های انتقام فراوانی دیده، کافی است تا تجربه‌ای متمایز پدید آید.
جمع‌بندی «The Shaolin Invincibles» فیلمی بی‌نقص یا حتی کاملاً منسجم نیست. روایت انتقامی‌اش آشناست، شخصیت‌پردازی‌اش محدود می‌ماند و مبارزه‌هایش، با وجود سرعت و انرژی، کمتر به چشم‌اندازی استثنایی می‌رسند. بااین‌حال، اثر در ترکیب این قصه آشنا با جادوگران غریب و گوریل‌های کونگ‌فوکار، هویتی پیدا می‌کند که به‌آسانی با فیلم‌های رزمی متعارف اشتباه گرفته نمی‌شود.
این فیلم را باید نه به‌عنوان نمونه‌ای کامل از هنر رزمی، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای نامتعارف و سرگرم‌کننده دید؛ اثری که گاه میان جدیت و هزل سرگردان می‌شود، اما از دل همین سرگردانی لحظاتی می‌آفریند که در حافظه می‌مانند. اگر معیار تماشا فقط انسجام داستان باشد، نتیجه چندان درخشان نیست؛ اما اگر سینما را گاه عرصه‌ای برای برخوردهای عجیب و بی‌محابا بدانیم، این فیلم همان آشوبی را عرضه می‌کند که وعده می‌دهد.
« تماشای فیلم همچنین نیازمند پذیرش نوعی بازیگوشی است. »
ثبت دیدگاه