نقد و بررسی
نقد زنان آسوده‌خاطر (Ladies of Leisure) | 1930
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فیلمی میان دو جهان «Ladies of Leisure» ساختهٔ Frank Capra در سال ۱۹۳۰، داستان زنی را پیش می‌کشد که زندگی‌اش در رفت‌وآمد میان مهمانی‌ها و جست‌وجوی خواستگاری ثروتمند می‌گذرد، و مردی جوان را که با وجود تعلق به خانواده‌ای مرفه، سودای هنرمند شدن دارد. آشنایی کی آرنولد و جری استرانگ از معامله‌ای ساده آغاز می‌شود: او برای نقاشی جری مدل می‌شود و هر دو گمان می‌کنند این همکاری چیزی بیش از منفعتی دوطرفه نیست.
اما فیلم به‌تدریج این رابطه را از سطح قرارداد بیرون می‌آورد و آن را به آزمونی برای شناخت خویشتن، میل به تغییر و مقاومت در برابر داوری اجتماعی بدل می‌کند. فیلم اقتباسی از نمایشنامه‌ای نوشتهٔ Milton Herbert Gropper است و در شمار آثار آغازین دوران ناطق سینما قرار می‌گیرد؛ نکته‌ای که هم بخشی از جاذبهٔ آن را می‌سازد و هم بعضی محدودیت‌هایش را توضیح می‌دهد.
باربارا استنویک؛ نیروی اصلی فیلم مهم‌ترین دلیل تماشایی‌بودن فیلم، بی‌تردید بازی Barbara Stanwyck در نقش کی است. او شخصیتی را جان می‌بخشد که ظاهر سرزنده و شوخ‌طبعش می‌تواند به‌سادگی به کلیشهٔ «دختر مهمانی‌رو» فروکاسته شود. استنویک میان تندی و آسیب‌پذیری، بی‌پروایی و امید، تعادلی دقیق برقرار می‌کند؛ کی در یک لحظه می‌تواند با بذله‌گویی فاصله‌اش را از دیگران حفظ کند و در لحظه‌ای دیگر، با سکوت یا تغییری کوچک در چهره، آرزویی را آشکار سازد که هنوز جرئت بیانش را ندارد.
نکتهٔ چشمگیر آن است که بازیگر برای تأثیرگذاری به اغراق متوسل نمی‌شود. احساسات کی بیشتر در واکنش‌های کوتاه، مکث‌ها و دگرگونی تدریجی رفتارش نمود پیدا می‌کنند. او قرار نیست ناگهان به شخصیتی کاملاً تازه بدل شود؛ بلکه فیلم می‌کوشد نشان دهد چگونه نگاه دیگری می‌تواند امکانی پنهان را در آدمی بیدار کند.
« او شخصیتی را جان می‌بخشد که ظاهر سرزنده و شوخ‌طبعش می‌تواند به‌سادگی به کلیشهٔ «دختر مهمانی‌رو» فروکاسته شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
حضور استنویک به این مسیر پیوستگی می‌دهد و سبب می‌شود حتی بخش‌هایی که از نظر روایت کم‌رمق‌اند، همچنان با توجه به او دنبال شوند. عشق، کار و نگاه هنرمند رابطهٔ کی و جری از موقعیتی نامتوازن آغاز می‌شود. جری هنرمندی است که می‌خواهد تصویر مطلوبش از یک زن را روی بوم ثبت کند؛ کی نیز در جایگاهی قرار می‌گیرد که باید در برابر نگاه او بنشیند و به موضوع نقاشی تبدیل شود.
از همین‌جا پرسشی ظریف در دل داستان شکل می‌گیرد: جری واقعاً کی را می‌بیند، یا بیشتر شیفتهٔ تصویری است که می‌خواهد از او بسازد؟ فیلم در بهترین لحظه‌هایش از همین پرسش تغذیه می‌کند و رابطهٔ عاشقانه را به موضوعی فراتر از کشش ظاهری پیوند می‌زند. با این حال، دگرگونی احساسات میان دو شخصیت همیشه به یک اندازه قانع‌کننده نیست.
کی فرصت بیشتری برای بروز تحول دارد و تماشاگر می‌تواند نشانه‌های دلبستگی و تردید او را دنبال کند؛ جری، در مقابل، گاه چنان کم‌حالت به نظر می‌رسد که تغییر نگاهش شتاب‌زده جلوه می‌کند. ازاین‌رو، کشش میان این دو بیش از آنکه از هماهنگی کامل بازی‌ها نیرو بگیرد، بر دوش شخصیت‌پردازی کی و بازی استنویک است.
هرگاه فیلم این نابرابری را با رفتار و سکوت جبران می‌کند، رابطه باورپذیرتر می‌شود؛ هرگاه به بیان مستقیم احساسات پناه می‌برد، تازگی‌اش کاهش می‌یابد. طبقهٔ اجتماعی و حق انتخاب تقابل کی با خانوادهٔ جری فقط نزاعی میان دو شخصیت یا دو سلیقه نیست؛ برخورد دو جهان اجتماعی است. جری از خانواده‌ای برخوردار می‌آید که ثروت و اعتبار، بخشی از هویت او را تعیین می‌کنند.
« عشق، کار و نگاه هنرمند رابطهٔ کی و جری از موقعیتی نامتوازن آغاز می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
کی نیز پیشینه و سبک زندگی‌ای دارد که جامعه آن را دستاویز قضاوت قرار می‌دهد. در این چارچوب، مخالفت خانواده با پیوند آن دو صرفاً مانعی بیرونی برای پیشبرد داستان نیست؛ نشان می‌دهد که در چنین نظمی، گذشتهٔ یک زن می‌تواند به حکمی پایدار دربارهٔ ارزش و شایستگی او تبدیل شود. فیلم در برابر این داوری، به کی امکان می‌دهد که خواست و نگاه خودش را داشته باشد.
او نه به‌سادگی از گذشته‌اش دفاع می‌کند و نه تمام وجودش را به پذیرش دیگران گره می‌زند. البته روایت گاه برای آنکه تغییر او را پذیرفتنی کند، به الگوی آشنای «رستگاری عاشقانه» نزدیک می‌شود؛ الگویی که ممکن است چنین القا کند ارزش زن تنها هنگامی آشکار می‌شود که مردی او را از نو ببیند. این دوگانگی، هم به فیلم بُعد دراماتیک می‌دهد و هم یکی از محدودیت‌های فکری آن را آشکار می‌کند.
لحن و ریتم؛ میان شیرینی و ملال «Ladies of Leisure» می‌کوشد لحظه‌های شوخ‌طبعانه را در کنار ملودرام و عاشقانه قرار دهد. حضور Dot Lamar، دوست کی، بخشی از سبکی و سرزندگی فیلم را تأمین می‌کند و گفت‌وگوهای او گاه فشاری را که بر شخصیت اصلی سنگینی می‌کند، تعدیل می‌کند. بااین‌همه، گذار میان طنز و درام همیشه نرم نیست؛ بعضی شوخی‌ها در کنار لحظه‌های جدی حالتی جداافتاده پیدا می‌کنند و برخی گفت‌وگوها بیشتر برای رساندن اطلاعات به کار می‌روند تا آشکارکردن لایه‌های شخصیت.
ریتم فیلم نیز یکنواخت نیست. صحنه‌هایی که بر مکث، نگاه یا فضای میان شخصیت‌ها تکیه دارند، به‌ویژه هنگامی که استنویک مرکز قاب است، نیروی عاطفی مناسبی می‌یابند. در برابر، بخش‌هایی با میزانسن ایستا و دیالوگ‌های تخت، زمان را کش‌دار می‌کنند. این نوسان را باید در پیوند با دورهٔ گذار سینما به فیلم ناطق هم دید: فیلم هنوز در برخی لحظه‌ها به شیوه‌ای متکی است که انگار گفت‌وگو باید جای حرکت و بیان تصویری را پر کند.
« کی نیز پیشینه و سبک زندگی‌ای دارد که جامعه آن را دستاویز قضاوت قرار می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
نتیجه، اثری است که گاه از سکون می‌گریزد و گاه در همان سکون گرفتار می‌ماند. کارگردانی و زبان تصویری کار Frank Capra در این فیلم بیش از آنکه بر نمایش پیچیدگی‌های فرمی تکیه کند، به سامان‌دادن موقعیت‌های عاطفی و هدایت توجه تماشاگر به واکنش‌ها وابسته است. نقاشی و مدل‌بودن، امکان مناسبی برای پیوند دادن تصویر با موضوع دیدن فراهم می‌کنند: جری می‌خواهد چهره‌ای را ثبت کند، اما آنچه اهمیت می‌یابد فاصلهٔ میان تصویر آرمانی او و انسانی است که روبه‌رویش نشسته است.
این ایده، در سطح مضمون، غنی‌تر از آن است که روایت در همهٔ لحظه‌ها بتواند به‌تمامی از آن بهره ببرد. ساختار فیلم همچنان رنگ‌وبوی اقتباس نمایشی دارد؛ صحنه‌هایی که بر گفت‌وگو و رویارویی مستقیم استوارند، گاه بیشتر از آنکه با ابزار سینما گسترش یابند، به اجرای صحنه‌ای نزدیک می‌شوند. بااین‌حال، Capra در طراحی برخی لحظات عاطفی، به‌خوبی از حضور بازیگر و انتظار تماشاگر استفاده می‌کند.
فیلم در جاهایی که احساس را توضیح نمی‌دهد و اجازه می‌دهد از رفتار شخصیت‌ها فهمیده شود، اثرگذارتر است؛ و در جاهایی که همان معنا را دوباره در کلام تکرار می‌کند، از ظرافتش می‌کاهد. بازیگران و نابرابری درخشش در کنار استنویک، Marie Prevost در نقش Dot حضوری دلپذیر دارد و شخصیت دوست کی را از یک همراه صرف فراتر می‌برد.
Dot با واکنش‌های صریح و طبع سرزنده‌اش، هم فاصلهٔ عاطفی ایجاد می‌کند و هم بخشی از جهان کی را برای تماشاگر ملموس‌تر می‌سازد. Lowell Sherman نیز با نقشی متفاوت از جری، به فضای اجتماعی داستان رنگ می‌دهد و حضورش یادآور نوعی زیست آسوده و بی‌پرواست که با نگرانی‌های کی تفاوت دارد. در سوی دیگر، بازی Ralph Graves در نقش جری به اندازهٔ بازی استنویک پرقدرت نیست.
« نتیجه، اثری است که گاه از سکون می‌گریزد و گاه در همان سکون گرفتار می‌ماند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
او گاهی خشکی شخصیت را به کم‌جانی اجرا نزدیک می‌کند و در نتیجه، سویهٔ مهربان‌تر یا آسیب‌پذیر جری به روشنی نمایان نمی‌شود. این ضعف فقط مسئله‌ای جداگانه در بازیگری نیست؛ بر مرکز عاطفی فیلم اثر می‌گذارد، زیرا قرار است تماشاگر باور کند کی در جری چیزی فراتر از ثروت و موقعیت اجتماعی می‌بیند.
هرچه جری کم‌رمق‌تر جلوه می‌کند، این باور دشوارتر می‌شود. جمع‌بندی «Ladies of Leisure» اثری است که ارزش اصلی‌اش را در بازی پرحس Barbara Stanwyck، مضمونِ فاصلهٔ میان تصویر و انسان، و کوشش برای روایت عشقی میان دو جهان اجتماعی متفاوت می‌یابد. داستان گاهی به مسیرهای آشنا و قابل‌پیش‌بینی پناه می‌برد؛ ریتمش در بخش‌هایی کند می‌شود و بازی جری نیز همیشه توان همراهی با نیروی شخصیت کی را ندارد.
با وجود این، فیلم در لحظه‌هایی که به سکوت‌ها و واکنش‌های کوچک اعتماد می‌کند، از کلیشه‌های خود فراتر می‌رود و عاطفه‌ای ماندگار می‌سازد. برای تماشاگر امروز، جذابیت فیلم تنها در دیدن یک عاشقانهٔ قدیمی نیست، بلکه در مشاهدهٔ زنی است که زیر نگاه دیگران تعریف شده، اما میل دارد خودش معنای زندگی‌اش را پیدا کند.
استنویک این کشمکش را با چنان حضوری زنده می‌کند که حتی نارسایی‌های روایی نیز نمی‌توانند آن را به حاشیه برانند. حاصل، فیلمی نابرابر اما دیدنی است؛ اثری که در بهترین لحظه‌هایش نه به‌خاطر تازگی طرح، بلکه به‌سبب انسانی که در مرکز آن ایستاده، جان می‌گیرد.
« هرچه جری کم‌رمق‌تر جلوه می‌کند، این باور دشوارتر می‌شود. »
ثبت دیدگاه