وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

از فلوبر تا نانوایی روستا «Gemma Bovery» از یک شباهت ساده و وسوسه‌انگیز آغاز می‌شود: زوجی انگلیسی به روستایی در نرماندی می‌آیند و نام خانوادگی‌شان، بووری، ذهن مارتن، نانوا و شیفتهٔ گوستاو فلوبر را به رمان «مادام بوواری» می‌برد. از آن پس، او زندگی همسایه‌های تازه‌وارد را نه فقط با کنجکاوی معمول یک همسایه، بلکه با عینکی ادبی دنبال می‌کند؛ گویی سرنخ‌های داستانی در واقعیت پراکنده‌اند و وظیفهٔ او کشف معنای پنهان آن‌هاست.

فیلم به کارگردانی Anne Fontaine و بر پایهٔ رمان تصویری Posy Simmonds ساخته شده است؛ اثری که پیوندش با رمان فلوبر را از همان عنوان به تماشاگر یادآوری می‌کند، اما قرار نیست صرفاً بازگویی امروزی «مادام بوواری» باشد. مسئلهٔ اصلی، برخورد خیال ادبی مارتن با زندگی روزمره است: او می‌کوشد واقعیت را به الگویی آشنا درآورد، حال آن‌که آدم‌های پیرامونش ممکن است اصلاً چنین الگویی را نبینند.

این فاصله سرچشمهٔ طنز فیلم است و در عین حال، زمینهٔ پرسشی جدی‌تر را فراهم می‌کند: چه وقت خواندن زندگی دیگران به فهم آن‌ها کمک می‌کند و چه وقت به تحمیل معنا بدل می‌شود؟【,2" > مارتن؛ خواننده‌ای که از تماشاگر فراتر می‌رود Fabrice Luchini نقش مارتن را با ترکیبی از شور روشنفکرانه، خودرضایتی و دستپاچگی پیش می‌برد.

او تنها راویِ ماجرا نیست؛ حضورش در مرکز روایت باعث می‌شود هر اتفاق از صافی برداشت‌هایش عبور کند. همین زاویهٔ دید محدود، هم ابزار کمدی است و هم منشأ ناآرامی. مارتن نشانه‌ها را می‌بیند، اما گاه چنان مشتاق یافتن معنایی فلوبرگونه است که به‌جای گوش سپردن به آدم‌ها، آن‌ها را در نقش‌هایی از پیش‌ساخته می‌نشاند.

« او تنها راویِ ماجرا نیست؛ حضورش در مرکز روایت باعث می‌شود هر اتفاق از صافی برداشت‌هایش عبور کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بخش مهمی از جذابیت شخصیت از شکاف میان دانایی ادبی و ناآگاهی عاطفی او می‌آید. مارتن دربارهٔ رمان‌ها و سرنوشت‌های ادبی با اعتمادبه‌نفس سخن می‌گوید، اما در مواجهه با مرزهای زندگی خصوصی دیگران چندان سنجیده عمل نمی‌کند. تماشاگر می‌تواند از تفسیرهای پرشور او بخندد، اما کم‌کم درمی‌یابد این خنده بی‌گزند نیست: کسی که گمان می‌کند صرفاً ناظر داستان است، ممکن است با دخالت‌هایش به بخشی از آن تبدیل شود.

جما؛ زنِ واقعی یا تصویر ذهنی؟ Gemma Arterton به جما حضوری پرکشش و زنده می‌دهد؛ شخصیتی که کنجکاوی مارتن را برمی‌انگیزد و مرکز توجه فضای روستاست. بااین‌حال، فیلم در ساختن تصویری مستقل و کامل از او گاه دوپاره می‌شود. جما موضوع نگاه دیگران است: مارتن درباره‌اش خیال‌پردازی می‌کند، اطرافیان از او برداشت‌هایی دارند و نامش پیوندی نمادین با شخصیت ادبی مشهور برقرار می‌سازد.

حاصل آن است که در بعضی لحظه‌ها، شناخت ما از جما بیشتر از خلال نگاه ناظران شکل می‌گیرد تا از راه تجربهٔ درونی خودش. این محدودیت، هم کاستی روایی است و هم می‌تواند بخشی از معنای فیلم باشد. آیا جما را می‌شناسیم، یا فقط مجموعه‌ای از تصورات مردانی را می‌بینیم که می‌خواهند او را در قالب دلخواهشان تعریف کنند؟

فیلم به این پرسش نزدیک می‌شود، اما همیشه آن را با وضوح و پیگیری لازم بسط نمی‌دهد. در نتیجه، جذابیت و حضور تصویری جما پررنگ است، ولی شخصیت‌پردازی او گاهی پشت بازی ذهنی مارتن و الگوهای ادبی پنهان می‌ماند. طنزی برآمده از فاصلهٔ میان کتاب و زندگی طنز «Gemma Bovery» بیش از آن‌که بر شوخی‌های آشکار تکیه کند، از تفاوت میان جدیت مارتن و بی‌اعتنایی دیگران به تفسیرهای او جان می‌گیرد.

« بخش مهمی از جذابیت شخصیت از شکاف میان دانایی ادبی و ناآگاهی عاطفی او می‌آید. »

شخصیت‌ها و اجرا

او هر شباهتی را نشانه‌ای مهم می‌پندارد، حال آن‌که اطرافیان ممکن است ماجرا را بسیار ساده‌تر ببینند. همین ناهم‌خوانی، موقعیت‌هایی کمیک می‌سازد: مارتن در ذهن خود مشغول خواندن رمانی پرمعناست، اما برای کسانی که در آن زندگی می‌کنند، روزمرگی همچنان روزمرگی است. ارجاع به فلوبر برای فیلم نقش تزئینی ندارد؛ موتور اصلی روایت است.

نام‌ها، رفتارها و خاطرهٔ رمان، مارتن را به تفسیر و پیش‌بینی وامی‌دارند. اما فیلم در بهترین لحظه‌هایش میان ادای احترام ادبی و بازی با کلیشهٔ «زندگی تکرار هنر است» تعادل برقرار می‌کند. در لحظه‌های ضعیف‌تر، ارجاع‌ها بیش از آن‌که به درکی تازه از شخصیت‌ها بینجامند، به تکرار یک ایده بدل می‌شوند.

مخاطبی که با «مادام بوواری» آشناست، از لایه‌های بازیگوشانهٔ فیلم بهرهٔ بیشتری می‌برد؛ بااین‌حال، هستهٔ کمدی آن بدون آشنایی پیشین هم قابل‌درک است. نرماندی؛ چشم‌اندازِ آرام و پرکنجکاوی فضای روستایی نرماندی به فیلم بافتی دلنشین و ملموس می‌دهد. خانه‌ها، خیابان‌ها و نانوایی، جهان کوچکی می‌سازند که در آن خبرها و نگاه‌ها به‌آسانی از یک در به در دیگر می‌رسند.

این محیط فقط پس‌زمینه‌ای زیبا نیست؛ نزدیکی آدم‌ها، امکان مشاهده و فضولی را افزایش می‌دهد. زندگی در چنین مکانی هم آرام به نظر می‌رسد و هم، از چشم مارتن، سرشار از نشانه‌هایی برای تفسیر. همین آرامش بصری با شتاب ذهنی مارتن تضاد دارد. روستا ظاهراً تغییر چندانی نمی‌کند، اما نگاه او پیوسته در جست‌وجوی معنایی تازه است.

« او هر شباهتی را نشانه‌ای مهم می‌پندارد، حال آن‌که اطرافیان ممکن است ماجرا را بسیار ساده‌تر ببینند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم از این تضاد فضایی استفاده می‌کند تا حس کنجکاویِ تماشاگر را برانگیزد: آدم دلش می‌خواهد بداند مارتن چه دیده و آیا برداشت او درست است یا نه. با این همه، زیبایی محیط به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای ریتم را جبران کند؛ گاهی فیلم در حال‌وهوای خوشایند خود بیش از اندازه مکث می‌کند. عاشقانه‌ای که از بازی ادبی فاصله می‌گیرد هرچه پیوندهای عاطفی داستان برجسته‌تر می‌شوند، فیلم میان کمدی ادبی، درام رابطه و ماجرای عاشقانه نوسان بیشتری پیدا می‌کند.

این تغییر لحن گاهی به روایت تنوع می‌دهد، اما همیشه یکپارچه نیست. در بخش‌هایی، جذابیت اصلی از بازی مارتن با شباهت‌های ادبی و دخالت‌های ناخواسته‌اش می‌آید؛ در بخش‌هایی دیگر، روابط عاشقانه سهم بیشتری می‌گیرند و ایدهٔ مرکزی کم‌رنگ‌تر می‌شود. این جابه‌جایی برای مخاطبی که انتظار کمدی هوشمندانه و پرتحرک‌تری دارد، می‌تواند ناامیدکننده باشد.

فیلم ظرفیت آن را دارد که پیوند هنر و زندگی را با کنایه‌ای تیزتر بررسی کند، اما گاهی به‌جای پیش‌بردن این بحث، به مسیرهای آشناتر ملودرام نزدیک می‌شود. نتیجه نه شکست کامل است و نه ترکیبی کاملاً متوازن: لحظه‌های ظریف و بامزه در کنار بخش‌هایی قرار می‌گیرند که کش‌دار یا کم‌رمق به نظر می‌رسند.

ریتم، اجرا و محدودیت‌های روایت ریتم فیلم آرام است و این انتخاب با فضای روستایی و نگاه مشاهده‌گر مارتن تناسب دارد؛ اما آرامش همیشه به معنای تأمل نیست. برخی صحنه‌ها به‌اندازه‌ای طول می‌کشند که کنجکاوی اولیه فروکش می‌کند، بی‌آن‌که در عوض لایهٔ تازه‌ای از شخصیت یا رابطه آشکار شود. اگر روایت پیوسته از تغییر نگاه مارتن یا استقلال جما نیرو می‌گرفت، مکث‌ها نتیجهٔ قانع‌کننده‌تری پیدا می‌کردند.

« این تغییر لحن گاهی به روایت تنوع می‌دهد، اما همیشه یکپارچه نیست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

بازی Luchini نقطهٔ اتکای مهم فیلم است؛ او مارتن را هم مضحک و هم تا حدی انسانی نگه می‌دارد، بی‌آن‌که رفتارهایش را بی‌مسئله جلوه دهد. Arterton نیز به جما جذابیت و سرزندگی می‌بخشد، هرچند فیلم همیشه مجال کافی برای استقلال روایی او فراهم نمی‌کند. این ناهم‌ترازی میان شخصیت‌های اصلی، از یک سو با موضوع نگاه و تفسیر سازگار است و از سوی دیگر، محدودیتی واقعی در پرداخت داستان به شمار می‌آید.

جمع‌بندی «Gemma Bovery» فیلمی خوش‌منظر و بازیگوش دربارهٔ وسوسهٔ یافتن داستان در دل زندگی است. بهترین دستاوردش در شخصیت مارتن و طنزی نهفته است که از جدی‌گرفتن افراطیِ شباهت‌های ادبی پدید می‌آید؛ مردی که خیال می‌کند زندگی دیگران را می‌خواند، اما گاه فراموش می‌کند آن‌ها شخصیت‌های کتاب او نیستند.

فیلم در پیوند دادن فلوبر به روزمرگی روستا لحظه‌های جذابی می‌آفریند و فضایی دلنشین برای مشاهده و کنجکاوی می‌سازد. در مقابل، ریتم کند، پررنگ‌شدن مسیر عاشقانه و محدودماندن شناخت ما از جما، مانع می‌شود این ایدهٔ هوشمندانه همیشه به اثری یکدست و عمیق بدل شود. بااین‌حال، برای تماشاگر علاقه‌مند به کمدی‌های ادبی و روایت‌هایی دربارهٔ مرز میان مشاهده و دخالت، فیلم تجربه‌ای خوش‌تماشا و قابل‌بحث است؛ اثری که جذابیتش کمتر در پیچیدگی داستان و بیشتر در نگاه نادقیق، پرشور و گاه مضحک مارتن به زندگی پیرامونش قرار دارد.

« Arterton نیز به جما جذابیت و سرزندگی می‌بخشد، هرچند فیلم همیشه مجال کافی برای استقلال روایی او فراهم نمی‌کند. »