نقد و بررسی
نقد گرانبها (Priceless) | 2006
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مقدمه: عاشقانه‌ای در ویترین تجمل «Priceless» ساختهٔ Pierre Salvadori، کمدی عاشقانه‌ای فرانسوی است که از همان آغاز، جهان خود را همچون ویترینی براق پیش چشم تماشاگر می‌گشاید: هتل‌های مجلل، لباس‌های آراسته، نوشیدنی‌های گران‌قیمت و آدم‌هایی که ارزش هر رابطه را با سود و زیانش می‌سنجند.
در این فضا، برخورد ایرن و ژان از یک سوءتفاهم آغاز می‌شود؛ او پیشخدمت خجالتی هتلی لوکس است و ایرن زنی است که زیستن در رفاه را نه آرزویی گذرا، بلکه شیوهٔ زندگی خود می‌داند. ژان، در پی جلب توجه او، نقشی را می‌پذیرد که با جایگاه واقعی‌اش فاصله دارد و همین بازی، او را به جهانی می‌کشاند که قواعدش را پیش‌تر نمی‌شناخته است.
فیلم بیش از آن‌که داستان عشقی واقع‌گرایانه باشد، قصه‌ای افسانه‌گون دربارهٔ میل، فریب و ارزش‌گذاری است. جذابیتش نیز تا حد زیادی از همین فاصله میان واقعیت و خیال می‌آید: تماشاگر می‌داند اتفاق‌ها گاه به‌آسانی از کنار منطق می‌گذرند، اما ریتم سبک و بازیگوشانهٔ اثر او را به دنبال‌کردنشان ترغیب می‌کند.
تجمل به‌مثابه صحنهٔ نمایش هتل‌های فیلم تنها پس‌زمینه‌ای زیبا برای ماجرا نیستند؛ آنها صحنه‌هایی‌اند که شخصیت‌ها در آنها هویت می‌سازند و نقش اجرا می‌کنند. ظاهر، لباس، لحن سخن‌گفتن و حتی نحوهٔ سفارش‌دادن، در این جهان نشانه‌هایی از منزلت‌اند. آن‌که بتواند خود را ثروتمند جلوه دهد، دست‌کم برای مدتی از امتیازهای ثروت بهره‌مند می‌شود؛ آن‌که نتواند، بیرون از حلقهٔ مطلوب باقی می‌ماند.
« فیلم بیش از آن‌که داستان عشقی واقع‌گرایانه باشد، قصه‌ای افسانه‌گون دربارهٔ میل، فریب و ارزش‌گذاری است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
از این منظر، عنوان انگلیسی فیلم معنایی طعنه‌آمیز می‌یابد: آدم‌ها و عواطفشان در محیطی قرار گرفته‌اند که تقریباً همه‌چیز قیمت دارد. فیلم این سازوکار را با لحنی سبک نشان می‌دهد، اما زیر شوخی‌ها پرسشی جدی پنهان است: در جامعه‌ای که ارزش افراد با توان خرید و برخورداری سنجیده می‌شود، آیا صمیمیت می‌تواند از منطق معامله بیرون بماند؟
پاسخ فیلم ساده و رمانتیک است، اما مسیری که برای رسیدن به آن می‌پیماید، به‌اندازه‌ای پر از مصالحه و نقش‌بازی‌کردن هست که پرسش را زنده نگه دارد. ایرن: جذابیت و تناقض ایرن شخصیتی است که تماشاگر ممکن است هم‌زمان به او جذب شود و از رفتارهایش فاصله بگیرد. او هوشمند، دقیق و آشنا با قواعد محیطی است که در آن زندگی می‌کند؛ به‌خوبی می‌داند چگونه توجه دیگران را جلب کند و چگونه آسایش خود را حفظ کند.
در عین حال، نگاه حسابگرانه‌اش به روابط، او را از الگوی قهرمان عاشقانهٔ پاک‌نهاد دور می‌کند. فیلم نیز چندان در پی آن نیست که او را بی‌گناه جلوه دهد؛ نیروی شخصیتش از همین ترکیب سودجویی، جذابیت و لحظه‌هایی از آسیب‌پذیری شکل می‌گیرد. Audrey Tautou از پس این دوگانگی برمی‌آید، زیرا نقش را تنها به سردی یا فریبکاری فرو نمی‌کاهد.
در حضورش همواره چیزی از شوخ‌طبعی و رازآمیزی باقی می‌ماند که مانع از آن می‌شود ایرن به تیپی یک‌بعدی بدل شود. بااین‌همه، فیلم گاهی از کاوش بیشتر در انگیزه‌ها و گذشتهٔ او صرف‌نظر می‌کند. نتیجه این است که ایرن در بخش‌هایی بیشتر نیروی محرک یک کمدی موقعیت است تا انسانی با جهان درونی کاملاً ترسیم‌شده.
« ایرن: جذابیت و تناقض ایرن شخصیتی است که تماشاگر ممکن است هم‌زمان به او جذب شود و از رفتارهایش فاصله بگیرد. »
شخصیت‌ها و اجرا
ژان و دگرگونی نقش‌ها ژان در آغاز نقطهٔ مقابل ایرن است: کم‌تجربه، مؤدب و محتاط؛ مردی که در محیط مجلل کار می‌کند، اما خود به آن تعلق ندارد. همین فاصله، سرچشمهٔ بخش مهمی از طنز فیلم می‌شود. او در مواجهه با دنیایی که از دور تماشایش کرده، نخست به جعل هویت پناه می‌برد و سپس، کم‌کم، قواعد آن را می‌آموزد.
دگرگونی‌اش فقط در پوشش یا رفتار خلاصه نمی‌شود؛ او درمی‌یابد که برای ماندن در این بازی باید دیگران را بخواند، وانمود کند و گاه همان شیوه‌هایی را به کار گیرد که پیش‌تر از آنها بی‌خبر بوده است. Gad Elmaleh با بازی کم‌اغراق و واکنش‌های ظریف، آسیب‌پذیری ژان را به منبعی مؤثر برای خنده بدل می‌کند.
او در برابر ظرافت حسابگرانهٔ ایرن، نوعی صداقت دست‌وپاگیر دارد؛ صداقتی که گاهی او را مضحک می‌کند و گاهی به شخصیتش جاذبه می‌بخشد. شیمی میان دو بازیگر نیز از همین ناهمسانی نیرو می‌گیرد. رابطهٔ آنها نه بر شباهت، بلکه بر کشمکش میان دو نگاه به زندگی بنا شده است: یکی می‌خواهد به تجمل دست یابد و دیگری در آن گرفتار می‌شود، اما هر دو ناچارند دربارهٔ بهای این بازی تجدیدنظر کنند.
کمدی، ریتم و باورپذیری «Priceless» برای پیش‌بردن قصه بر زنجیره‌ای از سوءتفاهم‌ها، پنهان‌کاری‌ها و جابه‌جایی نقش‌ها تکیه دارد. این شگردها به فیلم ریتمی سرزنده می‌دهند و موقعیت‌هایی می‌سازند که در آنها یک دروغ کوچک می‌تواند به دروغی بزرگ‌تر بینجامد. طنز اثر بیشتر از برخورد شخصیت‌ها با قواعدی ناآشنا سرچشمه می‌گیرد تا از شوخی‌های کلامی پرشمار؛ نگاه‌ها، مکث‌ها و تلاش ناشیانهٔ ژان برای حفظ ظاهر، گاه از هر گفت‌وگویی خنده‌آورترند.
« همین فاصله، سرچشمهٔ بخش مهمی از طنز فیلم می‌شود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما همین سازوکار گاهی به ضعف فیلم نیز بدل می‌شود. شخصیت‌ها با سرعتی قابل‌توجه وارد موقعیت‌هایی می‌شوند که در زندگی عادی به مقدمات بیشتری نیاز دارند، و پیامدهای بعضی انتخاب‌ها نیز به‌آسانی از سر راه روایت کنار می‌روند. این سهل‌گیری در منطق داستان، برای کمدی افسانه‌وار فیلم سودمند است، ولی باورپذیری روان‌شناختی آن را محدود می‌کند.
تماشاگر باید بپذیرد که این جهان نه بازنمایی دقیق مناسبات واقعی، بلکه زمین بازی‌ای برای فریب‌های شیرین و دگرگونی‌های عاشقانه است. ثروتمندان و نگاه اجتماعی فیلم شخصیت‌های ثروتمند بیشتر به‌صورت نشانه‌هایی از یک طبقه و یک سبک زندگی ظاهر می‌شوند تا فردهایی با پیچیدگی مستقل. آنها نمایندهٔ قدرت مالی، آسایش و امکان خریدن همراهی‌اند؛ اما کمتر فرصت می‌یابند از منظر خودشان دیده شوند.
این انتخاب به فیلم اجازه می‌دهد تمرکزش را بر ایرن و ژان نگه دارد، ولی در عوض، جهان اجتماعی‌اش ساده و گاه تیپ‌وار می‌شود. با وجود این، فیلم صرفاً تجمل را تحسین نمی‌کند. زیبایی هتل‌ها و لباس‌ها جذاب است، اما پشت آن، نوعی خلأ نیز احساس می‌شود: روابطی که با حسابگری آغاز شده‌اند، برای دوام‌آوردن باید چیزی فراتر از منفعت پیدا کنند.
طنز فیلم در همین دوپهلو بودن نهفته است. از یک‌سو از نمایش پرزرق‌وبرق لذت می‌برد و از سوی دیگر، آن را دستمایهٔ هجو قرار می‌دهد. بااین‌حال، نقد اجتماعی‌اش سبک و گذرا باقی می‌ماند و از پرداختن جدی به نابرابری یا وابستگی اقتصادی فراتر نمی‌رود. زیبایی بصری و لحن فضای شیک هتل‌ها، نورهای گرم و جزئیات آراسته، به فیلم کیفیتی دلپذیر و براق می‌بخشد.
« اما همین سازوکار گاهی به ضعف فیلم نیز بدل می‌شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
طراحی بصری آن با لحن روایی هماهنگ است: همه‌چیز مرتب، چشم‌نواز و اندکی رؤیایی به نظر می‌رسد، گویی شخصیت‌ها در صحنه‌ای بزرگ بازی می‌کنند که هر لحظه ممکن است پرده‌اش فرو بیفتد. همین ظاهر خوش‌ساخت، تضاد میان فقر ژان و فراوانی اطرافش را برجسته‌تر می‌کند و به کمدی موقعیت‌ها نیروی بصری می‌دهد.
لحن فیلم نیز آگاهانه از تلخی فاصله می‌گیرد. حتی وقتی رفتار شخصیت‌ها خودخواهانه یا غیراخلاقی به نظر می‌رسد، روایت با سبکی سرزنده پیش می‌رود و کمتر به داوری سخت‌گیرانه روی می‌آورد. این انتخاب به حفظ جذابیت اثر کمک می‌کند، اما ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار نقدی تندتر از مناسبات مالی و عاطفی دارند، کمی آسان‌گیرانه جلوه کند.
جمع‌بندی «Priceless» کمدی عاشقانه‌ای خوش‌ریتم و خوش‌ظاهر است که بیش از واقع‌نمایی، بر جذابیت دو بازیگر اصلی، طنز موقعیت و افسانهٔ عبور از مرزهای طبقاتی تکیه دارد. ایرن و ژان در مسیری پر از نقش‌بازی‌کردن و حسابگری، به رابطه‌ای می‌رسند که فیلم آن را در برابر منطق خریدوفروش قرار می‌دهد؛ مسیری سرگرم‌کننده، هرچند گاه ساده‌انگارانه و کم‌اعتنا به پیچیدگی پیامدهای انتخاب‌ها.
ضعف شخصیت‌های فرعی، باورپذیری ناپایدار برخی موقعیت‌ها و قابل‌حدس‌بودن مسیر کلی داستان، مانع از آن می‌شوند که فیلم به کاوشی عمیق در طبقه و عشق بدل شود. بااین‌حال، بازی‌های گیرا، شیمی دلنشین Tautou و Elmaleh و فضای سبک و مجلل، اثری دلپذیر می‌سازند که می‌داند قرار نیست جهان را زیرورو کند؛ کافی است برای مدتی تماشاگر را به بازی پرزرق‌وبرق خود دعوت کند.
« لحن فیلم نیز آگاهانه از تلخی فاصله می‌گیرد. »
ثبت دیدگاه