نقد و بررسی
نقد درخت تنگدستی (The Tree of Wooden Clogs) | 1978
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
زندگی در مدار زمین و فصل «درخت چوبی کفش‌ها» ساختهٔ ارمانو اولمی، بیش از آنکه روایتی متعارف با قهرمان و گره‌گشایی‌های پی‌درپی باشد، مجالی برای زیستن در جهانی کوچک و بسته است؛ جهانی که در آن چند خانوادهٔ کشاورز در مزرعه‌ای در شمال ایتالیا، میان کار طاقت‌فرسا، تنگدستی و امیدهای کم‌دامنه روزگار می‌گذرانند.
فیلم از دل همین روزمرگی، تصویری فراخ از زندگی می‌سازد: زادن و مردن، کار و استراحت، ایمان و تردید، عشق و مسئولیت، همگی در چرخه‌ای پیوسته کنار هم قرار می‌گیرند. زمان در این اثر نه با شتاب حادثه، بلکه با تغییر فصل‌ها و تکرار کارهای روزانه سنجیده می‌شود. اولمی در این جهان کوچک، از ساختن یک مرکز داستانیِ مسلط پرهیز می‌کند.
زندگی جمعیِ مزرعه اهمیت دارد و توجه دوربین میان خانواده‌ها و نسل‌ها جابه‌جا می‌شود. به همین دلیل، فیلم در نگاه نخست ممکن است پراکنده به نظر برسد؛ اما پراکندگی آن بازتاب واقعیتی است که در آن هیچ زندگی‌ای جدا از دیگران و از نظم مشترک کار و فقر نیست. این اثر، تماشاگر را به جای دنبال‌کردن یک رشته حادثه، به مشاهده و همراهی دعوت می‌کند.
« زمان در این اثر نه با شتاب حادثه، بلکه با تغییر فصل‌ها و تکرار کارهای روزانه سنجیده می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
کفش چوبی؛ شیئی کوچک با وزنی بزرگ عنوان فیلم به شیئی ساده اشاره دارد، اما کفش چوبی در روایت معنایی فراتر از کارکرد روزمره‌اش پیدا می‌کند. شکستن کفش مینک برای خانواده‌ای که با کمبودهای پی‌درپی دست‌وپنجه نرم می‌کند، مسئله‌ای کوچک نیست؛ کفش وسیلهٔ راه‌رفتن و رفتن به مدرسه است، اما هم‌زمان نشانهٔ امکان آموزش و آینده‌ای متفاوت نیز هست.
پدر، باتیستی، در تلاش برای جایگزین‌کردن آن، تصمیمی می‌گیرد که هزینه‌اش از توان خانواده فراتر می‌رود. اولمی این موقعیت را به صحنه‌ای پرهیاهو یا ملودراماتیک تبدیل نمی‌کند. اهمیت آن از پیوند میان امر جزئی و ساختار نابرابر زندگی برمی‌خیزد: چیزی که برای خانواده‌ای مرفه خریدی ناچیز است، برای خانوادهٔ باتیستی می‌تواند پیامدهایی سنگین داشته باشد.
در این جهان، اشیا بی‌طرف نیستند؛ هر ابزار، هر وعدهٔ غذا و هر تکه چوب در نسبت با کار، مالکیت و نیاز معنا پیدا می‌کند. از این‌رو، کفش نه نمادسازی‌ای تحمیلی، بلکه عنصری طبیعی در دل زندگی شخصیت‌هاست. واقع‌گرایی و حضور مردم عادی یکی از سرچشمه‌های اثرگذاری فیلم، شیوهٔ بازیگری آن است. حضور بازیگران غیرحرفه‌ای و بومی، به صحنه‌ها کیفیتی کم‌تکلف و ملموس می‌دهد.
« پدر، باتیستی، در تلاش برای جایگزین‌کردن آن، تصمیمی می‌گیرد که هزینه‌اش از توان خانواده فراتر می‌رود. »
شخصیت‌ها و اجرا
گفتار، مکث‌ها و حرکات روزمره اغلب چنان طبیعی‌اند که گویی دوربین نه در حال هدایت یک نمایش، بلکه در حال مشاهدهٔ زندگی واقعی است. بازی‌ها بر نمایش هیجان‌های بزرگ تکیه نمی‌کنند؛ احساسات از نگاه‌ها، کارهای کوچک و واکنش‌های مهارشده سر برمی‌آورند. این انتخاب با شیوهٔ کارگردانی اولمی هماهنگی دارد.
دوربین کمتر می‌کوشد شخصیت‌ها را به موضوعی برای ترحم یا قضاوت بدل کند. کشاورزان نه قدیسانی بی‌نقص‌اند و نه قربانیانی صرفاً منفعل؛ آنان آدم‌هایی‌اند که در چارچوب محدود زندگی خود، کار می‌کنند، می‌ترسند، دل می‌بندند و تصمیم می‌گیرند. همین نگاه انسانی، فیلم را از تصویرسازی رمانتیکِ روستا دور می‌کند.
زیبایی طبیعت و سادگی زیست انکار نمی‌شود، اما هرگز جای دشواری و نابرابری را نمی‌گیرد. تصویر، صدا و شعرِ کار روزانه تصویربرداری اولمی، روستا را به پس‌زمینه‌ای تزئینی فرو نمی‌کاهد. زمین، خانه‌ها، حیوانات و ابزار کار جزئی از بافت معنایی فیلم‌اند. قاب‌ها اغلب به تماشاگر اجازه می‌دهند فضای جمعی را ببیند و آدم‌ها را در نسبت با محیطشان دنبال کند.
« این انتخاب با شیوهٔ کارگردانی اولمی هماهنگی دارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
طبیعت در اینجا هم منبع زیبایی است و هم میدان کار؛ همان زمینی که منظره‌ای شاعرانه می‌سازد، باید شخم زده شود و از آن محصولی به دست آید. صدا نیز در ساخت این جهان نقش مهمی دارد. صدای کار، حیوانات و گفت‌وگوهای روزمره به فضای فیلم حس زندگی می‌بخشد. موسیقی، در بعضی لحظه‌ها، ممکن است برای برخی تماشاگران اندکی احساساتی یا تأکیدگر به نظر برسد؛ بااین‌حال، کلیت اثر بر موسیقی تکیه ندارد و نیروی خود را از مشاهدهٔ مداوم زندگی می‌گیرد.
سکوت‌ها و صداهای محیطی اغلب به اندازهٔ کلمات معنا دارند. ایمان، خانواده و انتخاب‌های محدود ایمان در فیلم بخشی از زندگی روزانه است، نه موضوعی جداگانه یا بحثی نظری. مناسک و باورهای دینی در کنار کار و روابط خانوادگی حضور دارند و به شخصیت‌ها زبانی برای فهم رنج و امید می‌دهند. اولمی این حضور را با فاصله‌ای تحقیرآمیز تصویر نمی‌کند؛ اما آن را نیز به راه‌حلی آسان برای فقر و بی‌عدالتی بدل نمی‌سازد.
ایمان می‌تواند تسلی و تکیه‌گاه باشد، ولی شرایط مادی زندگی همچنان پابرجاست. تصمیم باتیستی و باتیستینا برای فرستادن پسرشان به مدرسه، تنشی بنیادین را آشکار می‌کند: آموزش شاید راهی برای آینده‌ای بهتر باشد، اما امروزِ خانواده به نیروی کار کودک نیاز دارد. والدین میان نیاز فوری و امید درازمدت گرفتارند.
« صدای کار، حیوانات و گفت‌وگوهای روزمره به فضای فیلم حس زندگی می‌بخشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم این انتخاب را با داوری ساده حل نمی‌کند؛ هر دو سوی آن واقعی و دردناک‌اند. خانواده در اینجا پناهگاهی گرم و بی‌نقص نیست، بلکه جمعی است که محبتش در دل مسئولیت، کمبود و نگرانی معنا می‌یابد. ریتم آهسته؛ فضیلت و دشواری آهستگی فیلم انتخابی بنیادی است، نه لغزشی تصادفی در روایت. اثر می‌خواهد تماشاگر زمان را حس کند: زمانِ کار، انتظار، رفت‌وآمد و تغییر فصل.
از این منظر، ریتم کند امکان می‌دهد جزئیاتی دیده شوند که در روایتی شتاب‌زده حذف می‌شدند. تماشاگر به‌تدریج به آهنگ زندگی مزرعه نزدیک می‌شود و اهمیت لحظه‌هایی را درمی‌یابد که در ظاهر حادثه‌ای در آن‌ها رخ نمی‌دهد. بااین‌همه، همین امتیاز می‌تواند به دشواری بدل شود. فیلم بلند است و روایت کم‌حادثه‌اش ممکن است برای مخاطبی که به گره‌افکنی و پیشروی سریع عادت دارد، خسته‌کننده باشد.
افزون بر آن، فراوانی شخصیت‌ها و جابه‌جایی توجه میان خانواده‌ها، گاه شناخت دقیق افراد را دشوار می‌کند. فیلم کمتر از آنکه تک‌تک شخصیت‌ها را با شرحی مفصل معرفی کند، آنان را به‌عنوان جزئی از یک اجتماع پیش چشم می‌گذارد. این روش از نظر مضمونی منسجم است، اما فاصله‌ای میان تماشاگر و بعضی چهره‌ها ایجاد می‌کند.
« فیلم این انتخاب را با داوری ساده حل نمی‌کند؛ هر دو سوی آن واقعی و دردناک‌اند. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «درخت چوبی کفش‌ها» اثری استوار بر مشاهده، صبر و احترام به زندگی آدم‌های عادی است. ارمانو اولمی با روایت خانواده‌های کشاورز، نه تنها دشواری زیست روستایی را نشان می‌دهد، بلکه تصویری از جامعه‌ای می‌سازد که در آن کار فراوان است و امنیت اندک؛ آینده به تصمیم‌هایی کوچک وابسته می‌شود و حتی ساده‌ترین نیازها می‌توانند پیامدهایی بزرگ داشته باشند.
فیلم نه فقر را زیبا جلوه می‌دهد و نه شخصیت‌هایش را به نمونه‌هایی انتزاعی از رنج تقلیل می‌دهد. تماشای آن مستلزم پذیرفتن ریتمی آرام و توجه به جزئیات است. این ریتم گاهی فرساینده و شخصیت‌های متعددش گاه دشوارپیگیری‌اند، اما دستاورد فیلم در انسان‌گرایی، بازی‌های طبیعی و پیوند شاعرانهٔ زندگی با زمین نهفته است.
کفش چوبی در پایانِ تجربهٔ تماشای فیلم، دیگر فقط وسیله‌ای برای رفتن به مدرسه نیست؛ یادآور جهانی است که در آن امیدهای کوچک، زیر سایهٔ محدودیت‌های بزرگ شکل می‌گیرند.
« جمع‌بندی «درخت چوبی کفش‌ها» اثری استوار بر مشاهده، صبر و احترام به زندگی آدم‌های عادی است. »
ثبت دیدگاه